Buổi chiều, sau khi tiễn đoàn thương nhân rời khỏi phủ, Trần Đình Khiêm quay lại thư phòng như thường lệ. Trên bàn đã chất sẵn gần chục tập công văn từ các phủ huyện gửi đến, từ chuyện đê điều, thuế khóa cho đến tranh chấp ruộng đất. Là Tổng đốc quản lý cả miền Bắc, mỗi ngày ông đều phải xử lý hàng chục việc lớn nhỏ, hiếm khi có được một buổi chiều thật sự rảnh rỗi.
Ông vừa cầm bút lên thì ngoài cửa vang lên tiếng gõ nhẹ.
"Cha, con vào được chứ?"
"Vào đi."
Trần Minh đẩy cửa bước vào, trên tay vẫn cầm quyển địa chí miền Bắc đã đọc từ sáng. Trần Đình Khiêm ngẩng đầu nhìn con trai, thấy sắc mặt hắn đã hồng hào hơn hẳn thì trong lòng cũng yên tâm phần nào.
"Sao? Xem hàng hóa của đám thương nhân có thú vị không?"
"Cũng có vài thứ đáng để học hỏi."
Ông bật cười.
"Hiếm khi thấy con chịu hứng thú với sách vở và đồ nghề như vậy. Trước đây chỉ cần bảo đọc công văn là con đã tìm cớ chuồn mất."
Trần Minh chỉ cười trừ. Ký ức của thân thể này quả thật không mấy chăm chỉ, nếu bỗng nhiên thay đổi quá nhiều sẽ dễ khiến người khác nghi ngờ. Hắn kéo ghế ngồi xuống đối diện cha rồi rót cho cả hai chén trà.
Hai cha con im lặng một lúc, chỉ còn tiếng bút lông sột soạt trên mặt giấy, đợi Trần Đình Khiêm xử lý xong một tập công văn, Trần Minh mới chậm rãi hỏi:
"Cha, nếu muốn mở một xưởng rèn ở miền Bắc thì khó nhất là điều gì?"
Đầu bút của Trần Đình Khiêm khựng lại giữa chừng. Ông ngẩng đầu nhìn con trai, ánh mắt hiện rõ vẻ ngạc nhiên.
"Sao tự nhiên lại hỏi chuyện này?"
"Hôm nay xem đồ của mấy vị thương nhân, con thấy tay nghề thợ rèn của họ khá tốt nên có chút tò mò."
Trần Đình Khiêm đặt bút xuống, nhấp một ngụm trà rồi mới đáp:
"Muốn mở một lò rèn thì không khó. Khó là mở được một xưởng đủ lớn để nuôi sống hàng trăm con người. Chuyện ấy không chỉ cần bạc."
"Vậy còn cần gì?"
"Cần người."
Ông trả lời rất dứt khoát.
"Có bạc thì mua được than, mua được sắt, dựng được nhà xưởng. Nhưng không có thợ giỏi thì tất cả cũng chỉ là đống sắt vụn. Một người thợ lành nghề phải học nghề ít nhất vài năm, có người cả chục năm mới đủ sức đứng lò."
Trần Minh gật đầu, câu trả lời này hoàn toàn trùng khớp với suy nghĩ của hắn.
Thấy con trai chăm chú lắng nghe, Trần Đình Khiêm bỗng nở nụ cười hiếm thấy.
"Con thật sự muốn học mấy chuyện này?"
"Dạ."
"Tốt."
Ông chỉ tay vào chồng công văn trên bàn.
"Đây đều là sổ sách các phủ huyện mới gửi lên. Có phủ xin giảm thuế vì mất mùa, có phủ xin bạc sửa đê, cũng có nơi xin tuyển thêm thợ đúc tiền. Nếu muốn hiểu một vùng đất thì đừng chỉ nhìn bản đồ, hãy nhìn xem dân ở đó sống bằng nghề gì."
Nói rồi, ông rút từ dưới bàn ra một cuốn sổ đã cũ, mép giấy sờn đến mức chuyển sang màu vàng.
"Đây là sổ thống kê các làng nghề trong toàn miền Bắc mà ta cho người lập từ ba năm trước. Bình thường chẳng ai quan tâm đến nó, nhưng nếu con muốn tìm hiểu thì cứ mang về đọc."
Trần Minh đón lấy cuốn sổ, trong lòng khẽ chấn động.
Đây chính là thứ hắn đang cần.
So với những con số khô khan về thuế khóa, danh sách các làng nghề mới là nền móng để xây dựng công nghiệp. Mỗi làng nghề đều đại diện cho một nhóm thợ có kinh nghiệm, chỉ cần biết cách tổ chức và cải tiến kỹ thuật, họ sẽ trở thành lực lượng nòng cốt cho xưởng máy đầu tiên.
Hắn mở thử vài trang. Ngoài những làng gốm, làng dệt và làng rèn quen thuộc, còn có cả các làng chuyên đóng thuyền, đúc đồng, làm giấy, chế tác đồ gỗ... Mỗi nơi đều được ghi khá chi tiết về số hộ dân, nghề chính và sản lượng hằng năm.
Thấy con trai chăm chú đọc đến mức quên cả chén trà đã nguội, Trần Đình Khiêm không khỏi mỉm cười.
Ông vốn chỉ nghĩ đứa con trai sau lần trọng bệnh bỗng sinh hứng thú với sách vở, hoàn toàn không ngờ rằng từng dòng chữ trong cuốn sổ cũ kỹ ấy đang dần biến thành những mảnh ghép đầu tiên của một kế hoạch lớn hơn rất nhiều. Với Trần Minh, thứ quý giá nhất không phải quyền lực của vị Tổng đốc hay số bạc trong kho phủ, mà là những con người đang ngày ngày cần mẫn làm việc ở khắp các làng nghề miền Bắc. Chỉ cần quy tụ được họ về cùng một hướng, cỗ máy công nghiệp đầu tiên của Đại Nam sẽ có cơ hội khởi động.