Buổi chiều, Trần Mậu dành thời gian kiểm kê sổ hàng. Đây là việc hắn vẫn làm định kỳ, không phải để tìm tin tức, mà vì một cửa hàng không thể tồn tại nếu chủ nhân không biết mình đang có gì, thiếu gì và khoản nào chưa thu được tiền. Hắn đối chiếu lượng đồ gốm còn lại với số hàng đã giao. Những món sứt men được ghi riêng; dược liệu gần hết hạn bảo quản phải ưu tiên bán trước. Một khoản thanh toán bị chậm được đánh dấu để mai hỏi lại khách. Xong việc, hắn mở một cuốn sổ khác, ghi những thay đổi trong hoạt động thương mại mà mình đã quan sát. Trước hết là yêu cầu của vị khách quen về nguồn gốc lô hàng. Tiếp theo là mục thông tin mới trong biểu mẫu giao nhận. Cuối cùng là một ghi chú cũ về việc một số chuyến hàng phải bổ sung giấy xác nhận trước khi được chuyển tiếp. Ghi chú này đã có từ trước, nhưng lúc ấy hắn chưa thấy đủ lý do để liên hệ nó với những chuyện khác.
Hắn đặt bút xuống, đọc lại từng dòng. Ba dấu hiệu chưa tạo thành một kết luận. Chúng có thể cùng bắt nguồn từ một thay đổi trong cách quản lý hàng hóa. Nhưng cũng có thể mỗi nơi đang xử lý một vấn đề riêng: kiểm soát nguồn gốc, giảm thất thoát, ngăn hàng giả, hoặc điều chỉnh trách nhiệm giữa các đầu mối. Muốn xác định nguyên nhân, hắn cần biết sự thay đổi ấy có xuất hiện ở những nhóm hàng khác không, có kéo dài qua nhiều kỳ giao nhận không, và những người tham gia có thật sự nhận cùng một chỉ thị hay chỉ đang tự điều chỉnh công việc của mình.
Nhưng Trần Mậu không thể tiếp cận mọi loại hồ sơ. Hắn cũng chẳng thể tùy tiện hỏi người vận chuyển về hoạt động của các cơ quan bên trên. Một thương nhân có thể hỏi giá, hỏi thời gian giao hàng, hỏi vì sao thủ tục chậm hơn trước. Nhưng nếu cứ hỏi mãi ai ra lệnh, lệnh từ đâu xuống, tuyến nào sẽ được ưu tiên, thì sự tò mò ấy sẽ vượt khỏi giới hạn của một người làm ăn bình thường. Hắn phải tìm hiểu mà không để ai nhận ra mình đang tìm hiểu. Cách dễ nhất không phải đặt thêm nhiều câu hỏi, mà là tiếp tục làm những việc vốn thuộc về mình, đồng thời quan sát kỹ hơn những gì diễn ra quanh đó.
Ngày hôm sau, hắn định hỏi một người vận chuyển về thời gian chờ ở điểm trung chuyển. Câu hỏi ấy hợp với công việc hiện tại, vì bất kỳ sự chậm trễ nào cũng ảnh hưởng đến chi phí và lịch giao hàng. Nếu người kia có thông tin, hắn sẽ ghi nhận. Nếu không, hắn cũng chẳng mất gì ngoài một câu hỏi bình thường.
Hai ngày sau, ở điểm trung chuyển, một cuộc trò chuyện ngắn đã giúp Trần Mậu có thêm một mảnh thông tin. Người vận chuyển hắn quen biết đang kiểm tra danh sách hàng trước giờ khởi hành. Trần Mậu cầm sổ giao nhận đến, giả vờ muốn xác nhận thời gian của chuyến hàng kế tiếp.
“Gần đây có phải chờ lâu hơn không?” hắn hỏi.
Người vận chuyển không ngẩng đầu. “Có chuyến lâu, có chuyến không.”
“Ta nghe nói một số nơi yêu cầu bổ sung thông tin trước khi nhận hàng.”
“Đúng là có nơi kiểm tra kỹ hơn. Nhưng mỗi điểm có cách làm riêng. Chỗ nào thiếu giấy thì phải chờ bổ sung, chỗ nào đủ thì vẫn đi như thường.”
“Có phải vì hàng hóa tăng lên không?”
Người kia suy nghĩ. “Có thể. Cũng có thể họ muốn kiểm soát chặt hơn. Ta không biết nguyên nhân.”
“Các tuyến có đổi không?”
“Có chuyến đổi vì điều kiện vận chuyển. Có chuyến đổi vì điểm tiếp nhận yêu cầu. Không thể gộp tất cả vào một lý do.”
Trần Mậu gật đầu, ghi lại thời gian dự kiến của chuyến hàng mình quan tâm.
Đó là tất cả những gì hắn cần ở cuộc trò chuyện này. Người vận chuyển không tiết lộ bí mật nào, nhưng lời giải thích của anh ta giúp loại bỏ một cách hiểu quá đơn giản: không phải mọi sự chậm trễ đều xuất phát từ cùng một nguyên nhân, và không phải mọi thay đổi tuyến đường đều là dấu hiệu của việc điều động quân sự.
Rời điểm trung chuyển, Trần Mậu đi về cửa hàng. Trên đường, hắn thử sắp xếp những gì đã biết thành ba nhóm.
Nhóm thứ nhất là điều hắn đã trực tiếp quan sát: một số khách hàng hỏi kỹ hơn về nguồn gốc hàng; ít nhất một biểu mẫu giao nhận có thêm mục thông tin; ở một số đầu mối, việc kiểm tra hàng hóa kéo dài hơn trước.
Nhóm thứ hai là điều có thể suy luận: việc kiểm soát hàng hóa ở một số nơi đang được siết chặt hoặc điều chỉnh, khiến thời gian giao nhận tăng lên và thương nhân phải chuẩn bị giấy tờ đầy đủ hơn.
Nhóm thứ ba là điều chưa thể xác minh: những thay đổi ấy có bắt nguồn từ một chỉ thị chung hay không; phạm vi áp dụng rộng đến đâu; chúng có liên quan đến việc chuẩn bị quân sự của triều đình Tống hay chỉ là biện pháp quản lý thương mại.
Ba nhóm thông tin được hắn ghi riêng trong sổ. Trần Mậu không viết rằng Tống sắp xuất quân. Hắn càng không ghi ngày giờ hay quy mô của một chiến dịch mà bản thân chưa có cách nào xác định. Nếu báo cáo quá ít, người nhận tin có thể bỏ qua một dấu hiệu đáng chú ý. Nếu báo cáo quá đà, một suy đoán chưa kiểm chứng có thể bị truyền đi như sự thật, khiến những người phía sau quyết định dựa trên một nền móng không vững. Hắn phải làm cho bản báo cáo đủ hữu ích mà không vượt quá những gì mình biết.
Tối hôm đó, Trần Mậu soạn tin gửi về đầu mối liên lạc của mình. Bản báo cáo không dài. Hắn nêu các thay đổi đã trực tiếp quan sát, ghi rõ những nguồn thông tin khác nhau và đánh dấu phần suy luận cần được kiểm chứng. Hắn cũng ghi rằng hiện chưa có căn cứ xác định những thay đổi này có liên quan đến một kế hoạch quân sự thống nhất hay không. Trước khi gửi, hắn đọc lại từng dòng. Không có tên của vị khách đã hỏi về nguồn gốc hàng. Không có thông tin thừa về những người vận chuyển chẳng liên quan. Những chi tiết không cần thiết đều được bỏ đi, vừa để bảo vệ người cung cấp thông tin, vừa để báo cáo khỏi dài dòng mà không tăng thêm giá trị. Cuối cùng, hắn chuyển bản tin qua phương thức liên lạc đã thiết lập từ trước.
Gửi tin xong, nhưng nhiệm vụ của hắn chưa kết thúc. Bản báo cáo còn phải được tiếp nhận, đối chiếu với các nguồn khác và đánh giá trong một bối cảnh rộng hơn mà Trần Mậu không thể thấy từ vị trí của mình. Hắn không biết người nhận sẽ kết luận ra sao. Hắn chỉ có trách nhiệm bảo đảm điều mình gửi đi phản ánh đúng những gì mình biết.
Sáng hôm sau, Trần Mậu mở cửa hàng như thường lệ. Một người mua dược liệu đến kiểm tra chất lượng. Một khách khác hỏi giá đồ gốm. Người vận chuyển mang đến thông báo về lịch giao hàng, trong đó có một chuyến phải lùi lại vì điểm trung chuyển chưa hoàn tất việc tiếp nhận. Những công việc quen thuộc vẫn tiếp diễn. Nhưng khi đưa sổ ra đối chiếu, hắn nhận thấy một điều: các cuộc giao dịch vẫn diễn ra bình thường, song một số người bắt đầu quan tâm nhiều hơn đến những thứ trước đây họ ít khi hỏi kỹ, như nguồn gốc hàng, giấy xác nhận, thời gian giao nhận và khả năng tiếp tục dùng tuyến vận chuyển đã chọn. Điều ấy chưa đủ chứng minh có một kế hoạch lớn đang được triển khai. Trong thương mại, chỉ cần giá cả biến động hay quy định thay đổi cũng đủ khiến người ta thận trọng hơn. Nhưng với một người sống bằng việc quan sát, sự thận trọng của nhiều người là điều đáng lưu tâm.
Trần Mậu khép sổ, nhìn những kiện hàng xếp ngay ngắn trong cửa hàng. Nếu những thay đổi ấy chỉ là biện pháp quản lý thông thường, chúng sẽ dần ổn định theo thời gian. Nếu chúng là một phần của quá trình chuẩn bị rộng hơn, những dấu hiệu tiếp theo có thể xuất hiện ở các tuyến vận chuyển, các đầu mối cung ứng, hoặc cách người mua chọn hàng. Hắn chưa biết trường hợp nào là đúng. Vì vậy, hắn sẽ tiếp tục buôn bán, tiếp tục theo dõi và chờ thêm những thông tin có thể đối chiếu.
Ở nơi này, một thương nhân không thể thấy toàn bộ những gì diễn ra phía sau các cánh cửa quan nha. Hắn chỉ thấy từng kiện hàng, từng tờ giấy, từng chuyến xe và những thay đổi nhỏ trong cách người ta giao dịch với nhau. Nhưng đôi khi, chính những thay đổi nhỏ ấy là thứ đầu tiên cho thấy một guồng máy lớn hơn đang bắt đầu vận hành theo cách khác. Trần Mậu không vội kết luận. Hắn chỉ ghi thêm một dòng vào sổ theo dõi: Tiếp tục quan sát các điểm giao nhận và sự thay đổi trong yêu cầu đối với hàng hóa. Chưa đủ căn cứ xác định nguyên nhân chung. Rồi hắn cất sổ, quay lại tiếp khách.
Bên ngoài, một đoàn hàng khác đang tiến vào phố. Người khuân vác gọi nhau tránh đường, chủ xe cầm danh mục giao nhận, người mua đứng trước cửa hiệu chờ đến lượt kiểm hàng. Mọi thứ vẫn giống một ngày buôn bán bình thường. Chỉ có điều, từ nay Trần Mậu sẽ để ý kỹ hơn đến những ai hỏi về nguồn gốc hàng, những tuyến nào cần thêm giấy phép và những nơi nào bắt đầu thay đổi cách tiếp nhận. Hắn chưa nhìn thấy một đạo quân. Hắn cũng chưa nghe một mệnh lệnh xuất chinh nào. Nhưng hắn đã bắt đầu nhận ra rằng, trước khi một kế hoạch lớn lộ diện, những người sống bằng việc trao đổi hàng hóa đôi khi cảm nhận được nó qua những thứ nhỏ nhặt nhất: một con dấu mới, một câu hỏi khác thường, một chuyến hàng chậm hơn dự kiến. Và lúc này, đó vẫn chỉ là những dấu hiệu cần được kiểm chứng.
Ở cơ quan phản gián của Hoa Hạ, nơi tin tức từ các đầu mối thương mại được gom về mỗi ngày, bản báo cáo được đặt lên bàn vào đầu giờ Thìn. Mạc Địch không mở ra ngay. Ông vừa xem xong một tập hồ sơ về những sai lệch trong việc cấp giấy thông hành cho thương nhân, bên cạnh còn hai bản ghi chép đang chờ đối chiếu. Người thư lại đứng trước án, cúi đầu chờ lệnh, hai tay giữ nguyên tư thế, không dám giục.
“Bản này từ đâu chuyển đến?”
“Bẩm đại nhân, từ bộ phận tổng hợp tin tức thương mại. Họ phát hiện một số thay đổi trong hoạt động giao nhận hàng hóa, cho rằng có thể liên quan đến việc thu thập tin tức của người nước ngoài.”
Mạc Địch lúc này mới đưa tay nhận lấy.
Ông đọc chậm từng dòng. Nội dung không dài, phần lớn là những ghi nhận rời rạc: một số thương nhân hỏi kỹ hơn về nguồn gốc hàng hóa, vài điểm giao nhận bổ sung mục thông tin trên biểu mẫu, những chuyến hàng phải chờ xác nhận lâu hơn trước. Cuối báo cáo có một dòng nhận định rằng các dấu hiệu này có thể phản ánh việc một bên nào đó đang tìm cách nắm bắt sự thay đổi trong hoạt động vận chuyển. Mạc Địch đặt tờ giấy xuống.
“Người viết có nói rõ những điều này bắt đầu từ khi nào không?”
“Có một số mốc thời gian, nhưng không phải ghi nhận nào cũng xuất phát từ cùng một nơi.”
“Có xác định được chúng cùng chịu sự điều phối của một người hay một nhóm nào không?”
“Chưa, thưa đại nhân.”
“Có bằng chứng nào cho thấy những câu hỏi về hàng hóa đã dẫn đến việc thu thập thông tin quân sự không?”
Người thư lại im lặng trong giây lát. “Chưa có bằng chứng trực tiếp.”
Mạc Địch gật đầu, ra hiệu cho người kia lui ra.
Ông không ném bản báo cáo sang một bên. Những dấu hiệu được ghi lại có thể đáng để kiểm tra, nhưng chưa đủ để xác nhận một hoạt động do thám. Một thương nhân muốn biết hàng đến từ đâu, một người vận chuyển muốn xác nhận tuyến đường, hay một điểm trung chuyển đòi giấy tờ đầy đủ hơn, đều có thể xuất phát từ nhu cầu thông thường. Nếu cứ thấy ai hỏi nhiều hơn một câu là coi họ như mật thám, bộ phận phản gián sẽ sớm biến thành nơi nghi ngờ tất cả mọi người. Mà một hệ thống như thế không chỉ gây phiền cho dân buôn. Nó còn khiến kẻ thực sự cần theo dõi dễ lẫn vào đám đông, bởi khi ai cũng bị xem là đáng ngờ, ranh giới giữa hành vi bình thường và hành vi có chủ đích sẽ càng khó nhận ra.
Mạc Địch kéo tờ giấy lại gần, dùng bút gạch dưới ba cụm từ: nguồn gốc hàng hóa, xác nhận giao nhận, thời gian vận chuyển. Ông không viết chữ “mật thám”. Ông viết: Cần xác minh phạm vi và mối liên hệ.
Đến giữa buổi, Mạc Địch cho gọi người phụ trách tổng hợp báo cáo đến trình bày trực tiếp. Người này tên Tống Nghiêm, làm việc ở một bộ phận thường xuyên tiếp nhận thông tin từ thương nhân, người vận chuyển và các đầu mối quản lý hàng hóa. Việc của ông ta không phải điều tra những vụ án lớn, mà là sắp xếp những ghi nhận rời rạc thành báo cáo có thể dùng được. Tống Nghiêm vừa vào phòng đã cúi chào.
“Đại nhân triệu kiến.”
“Ngồi đi. Ta muốn biết báo cáo này được lập như thế nào.”
Tống Nghiêm mở tập sổ mang theo. “Ban đầu, chúng tôi nhận được vài phản ánh về việc thủ tục giao nhận thay đổi. Sau đó, ở những nơi khác cũng xuất hiện ghi nhận tương tự. Chúng tôi tổng hợp lại vì cho rằng có thể tồn tại một xu hướng chung.”
“Có thể, hay đã xác định được?”
“Hiện tại chỉ có thể nói là có dấu hiệu tương tự.”
“Vậy trong báo cáo, tại sao lại viết rằng có thể liên quan đến hoạt động thu thập tin tức của người nước ngoài?”
Tống Nghiêm hơi cúi đầu. “Bẩm, đó là hướng cần xem xét. Một số người hỏi nhiều hơn mức cần thiết đối với việc mua bán thông thường.”
“Cụ thể là ai?”
“Chưa thể xác định đầy đủ. Có khách hỏi về nguồn gốc hàng, có người hỏi về tuyến giao nhận, nhưng những thông tin này được ghi lại ở các thời điểm khác nhau.”
Mạc Địch nhìn ông ta. “Ông có biết một thương nhân cần hỏi những gì để làm ăn không?”
“Biết, thưa đại nhân.”
“Vậy ông có phân biệt được câu hỏi nào vượt quá nhu cầu giao dịch thông thường, hay chỉ thấy câu hỏi xuất hiện nhiều hơn trước?”
Tống Nghiêm ngập ngừng. “Chúng tôi đang cố xác định.”
“Được. Vậy hãy tiếp tục xác định. Đừng biến điều cần điều tra thành kết luận chỉ vì nó đã được viết trong một bản báo cáo.”
Mạc Địch lật sang trang tiếp theo. “Ta muốn các ghi nhận được chia làm ba phần. Thứ nhất, điều người báo cáo trực tiếp nhìn thấy hoặc nghe thấy. Thứ hai, điều họ suy luận từ những sự việc ấy. Thứ ba, những điều chưa thể xác minh. Nếu một người nói thủ tục giao nhận đã thay đổi, hãy ghi rõ thủ tục nào, ở đâu, từ khi nào. Nếu người ấy cho rằng thay đổi đó có liên quan đến hoạt động do thám, phải chỉ ra căn cứ.”
Tống Nghiêm nhanh chóng ghi chép. “Còn những người đã đặt câu hỏi?”
“Không cần gọi tất cả đến tra hỏi chỉ vì họ hỏi về hàng hóa. Trước hết, kiểm tra xem những thay đổi có thật sự liên quan đến nhau hay không.”
“Vâng.”
“Và đừng để người cung cấp tin nghĩ rằng chỉ cần thốt ra một lời nghi ngờ là có thể khiến chúng ta lập tức điều tra người khác. Nếu họ quen với việc suy đoán thay cho chứng cứ, chất lượng báo cáo sẽ ngày một kém.”
Tống Nghiêm cúi đầu nhận lệnh.
Mạc Địch để ông ta rời đi, rồi mở lại bản báo cáo ban đầu. Ông không cho rằng những dấu hiệu ấy hoàn toàn vô nghĩa. Chúng có thể phản ánh một thay đổi trong cách quản lý thương mại; cũng có thể cho thấy ai đó đang tìm hiểu các tuyến vận chuyển và nguồn cung. Nhưng giữa hai khả năng ấy còn một khoảng cách chưa ai lấp được. Muốn đi tiếp, phải tìm ra những điểm có thể kiểm chứng.