Nam đợi đến khi dì Chín và con Nhài đã ngủ hẳn mới lấy chồng bìa gói hàng ra, trải trên nền gian bạt dưới ánh đèn dầu vặn nhỏ nhất có thể.
Cậu không định chép lại từ đầu. Cậu đã thuộc gần hết cột người-trong-quỹ chỉ nhờ hai năm rưỡi ngồi dán thẻ mỗi ngày, chỉ cần đối chiếu lại cho đúng ngày tháng. Việc khó không nằm ở trí nhớ. Nó nằm ở chỗ cậu phải quyết định, từng dòng một, có chép hay không.
Dòng đầu tiên là bà Chỉnh, cái vòng bạc, bảy đồng, chép lại không do dự — chuyện đó ai cũng biết, không có gì để giấu.
Dòng thứ mười hai, cậu dừng bút.
Đó là chiếc nhẫn cưới, người đàn bà có vệt trắng trên ngón tay, hôm ông Hoạch không hỏi gì thêm. Nam nhớ rất rõ gương mặt bà lúc nói "tôi chỉ cầm tạm thôi" — không phải chuyện liên quan gì đến Vĩnh Lợi, có lẽ. Nhưng cậu không chắc. Cậu không biết Hoa Gia sẽ dùng danh sách này để làm gì, dùng theo cách nào, và một khi đã đưa ra thì cậu không còn quyền kiểm soát nó nữa.
Cậu ngồi nhìn dòng chữ đó rất lâu, bút vẫn cầm trên tay nhưng không hạ xuống. Cậu nghĩ đến việc nếu chép cả dòng này, biết đâu chính nó lại là mảnh ghép quan trọng nhất giúp lý giải một phần bức tranh lớn — người đàn bà đó thuộc quỹ nào, cầm nhẫn vì lý do gì, có liên quan gì đến hai mươi ba hộ bị đọc tên sớm hay không. Cậu không biết. Đó chính là vấn đề: cậu không có đủ hiểu biết để tự phán đoán dòng nào quan trọng, dòng nào không, mà chỉ có thể phán đoán dựa trên cảm giác — dòng nào khiến cậu thấy áy náy khi tưởng tượng một người lạ đọc đến nó.
Cậu bỏ dòng đó lại, không chép.
Đến dòng liên quan đến nhà Bào — không nhiều, chỉ hai lần trong ba tháng, một cái nồi, một tấm chăn — cậu cũng bỏ qua, không cần nghĩ lâu. Chuyện nhà Bào đã đủ khó rồi, không cần để tên nó xuất hiện trong bất cứ danh sách nào đi qua tay người lạ.
Cậu chép tiếp, chậm, cẩn thận, và đến gần sáng thì có một danh sách hoàn chỉnh — hoàn chỉnh với tất cả mọi người ngoại trừ vài cái tên cậu tự ý cắt ra. Cậu nhìn lại một lượt, đếm số dòng đã bỏ: bốn, trong tổng số gần ba mươi.
Bốn dòng, cậu tự nhủ, không đáng để ai nhận ra.
Cậu gấp tập giấy lại, nhét vào trong ống tay áo, thổi tắt đèn dầu. Bên ngoài, trời đã bắt đầu ửng sáng, và cậu nằm xuống chợp mắt được chưa đầy một canh giờ trước khi phải dậy đi làm.
Suốt buổi sáng ở kho, tay cậu dán thẻ chậm hơn thường lệ, đầu óc cứ quay về bốn dòng đã bỏ, tự hỏi liệu quyết định đêm qua có đúng không, hay chỉ là cậu đang tự lừa dối mình rằng giữ lại bốn dòng đó là vì đạo đức, trong khi thật ra chỉ là vì sợ.
Ông Hoạch để ý thấy cậu làm việc không tập trung, nhưng không hỏi gì, chỉ liếc qua một lần rồi thôi, như đã quen với việc thằng chân bê của mình gần đây hay đãng trí.
---
Chiều hôm sau, cậu tìm Hoa Gia ở chỗ cô nói — quán bà Lũy, giờ vắng khách, cô ngồi một mình ở bàn trong cùng, không gọi món gì thêm ngoài một ấm trà đã cạn quá nửa.
Nam ngồi xuống, đẩy tập giấy gấp tư qua bàn.
Cô mở ra, đọc, không vội. Ngón tay cô lướt xuống từng dòng, đều đặn, không dừng lại ở đâu lâu hơn chỗ khác — cho đến khi lướt đến gần cuối trang thứ hai.
Cô dừng lại đó khá lâu.
"Ba tháng, gần ba mươi lượt giao dịch của người trong quỹ," cô nói, không ngẩng lên. "Tôi tính nhẩm theo tần suất trung bình từ những gì tôi quan sát được ở kho hôm tôi ghé qua. Con số này hơi ít so với tôi hình dung."
Nam im lặng.
"Cậu bỏ bớt vài dòng." Cô nói câu đó bằng giọng bình thường, không có gì buộc tội, như đang nói về thời tiết.
"Sao cô biết?"
"Vì tôi đứng ở kho hôm đó đủ lâu để đếm được có bao nhiêu người đi qua có ký hiệu quỹ trên người, dù tôi không đọc được sổ." Cô gấp tập giấy lại một nửa, chưa cất. "Tôi không hỏi cậu bỏ dòng nào. Tôi cũng không cần biết. Tôi chỉ muốn cậu biết rằng tôi biết."
Nam siết chặt hai bàn tay dưới bàn, cảm giác như bị lột trần dù cô không hề lớn tiếng, không hề tỏ ra giận dữ.
"Cô định làm gì? Bắt tôi chép lại đủ à?"
"Không." Cô lắc đầu, uống thêm một ngụm trà đã nguội. "Bắt cậu chép lại đủ thì tôi phải đe dọa cậu bằng cách nào đó, mà tôi không có gì để đe dọa cậu cả, và tôi cũng không muốn có. Danh sách thiếu vẫn có giá trị của danh sách thiếu. Tôi chỉ cần biết nó thiếu, để tính toán đúng."
"Cô giận không?"
"Không." Cô lắc đầu, gần như thờ ơ. "Tôi không mong cậu đưa hết. Không ai đưa hết bao giờ, kể cả những người thề sẽ đưa hết. Tôi chỉ cần biết chính xác mình đang cầm bao nhiêu phần trăm sự thật, để không tính toán sai dựa trên một con số tưởng là đầy đủ mà thực ra bị khuyết."
Nam ngồi im, cảm thấy vừa nhẹ nhõm vừa xấu hổ cùng lúc, một cảm giác kỳ lạ chưa từng có trước đó.
"Những dòng cậu bỏ, có phải đều liên quan đến người cậu quen không?" cô hỏi, vẫn giọng đó, như đang hỏi một câu kỹ thuật chứ không phải câu dò xét.
Nam không trả lời ngay. Nhưng sự im lặng của cậu đã là câu trả lời.
"Hợp lý," cô nói. "Người ta luôn giữ lại thứ liên quan đến người mình quen, dù họ có tự nhận ra mình đang làm vậy hay không. Đó không phải yếu đuối. Đó là cách con người vẫn còn giữ được một phần con người, ngay cả khi đang làm những việc không mấy con người."
---
Cô gọi thêm một ấm trà, rót cho cả hai, dù Nam không xin.
"Tôi giữ đúng phần tôi đã nói," cô tiếp. "Tôi cho cậu một cái tên, dù chưa phải cái tên đứng sau Vĩnh Lợi — cái đó tôi vẫn chưa đủ chắc để đưa. Nhưng tôi cho cậu một cái tên khác, có thể hữu ích hơn cậu tưởng."
"Tên gì?"
"Người viết vào sổ." Cô nói. "Cậu biết sổ bảo đảm chứ?"
Nam khựng lại. Cậu chưa từng nói với cô về sổ bảo đảm, về việc bản thân cậu có tên trong đó.
"Sao cô lại nhắc đến cái đó?"
"Vì mọi văn tự bảo lãnh, mọi quỹ góp chung, mọi khế ước tập thể như cái đang sụp ở xóm trên, cuối cùng đều phải đi qua cùng một chỗ để có hiệu lực chuyển nhượng — Sổ Cái, ở Kim Đài." Cô nhấp một ngụm trà. "Cái tên tôi cho cậu là một người từng làm việc ở đó, giờ đã nghỉ, hiện sống cách đây không xa. Ông ấy biết cách đọc những thứ được ghi và không được ghi trong một giao dịch như vụ Vĩnh Lợi."
"Sao cô biết ông ấy?"
"Tôi không biết ông ấy. Tôi chỉ biết về ông ấy." Cô nói, phân biệt rõ ràng hai chữ đó. "Có khác biệt lớn giữa hai điều đó, và tôi nghĩ cậu, làm việc ở một kho thế chấp hai năm rưỡi, hẳn cũng hiểu sự khác biệt ấy hơn phần lớn người khác."
Nam nghĩ đến những lần cậu chỉ nhìn thấy một món đồ, một cái tên trên phiếu, mà chưa từng gặp mặt chủ nhân thật sự của nó, và gật đầu, hiểu ý cô.
"Ông ấy có chịu nói không?"
"Tôi không biết. Tôi chưa gặp ông ấy." Cô rút ra một mẩu giấy nhỏ, viết vội một cái tên và một địa chỉ mơ hồ — tên một thôn cách Hạ Khê nửa ngày đường. "Nhưng nếu cậu muốn biết nhiều hơn những gì thằng bạn đọc khế của cậu tra được từ bản niêm yết, đây là hướng duy nhất tôi nghĩ ra."
Nam cầm mẩu giấy, nhìn cái tên viết trên đó — một cái tên xa lạ, không gợi cho cậu bất cứ điều gì.
"Sao cô cho tôi cái này? Cô đâu cần tôi đi gặp ông ấy."
"Không cần." Cô đứng dậy, để lại vài đồng trên bàn trả tiền trà. "Nhưng tôi đoán cậu sẽ đi, vì cậu là loại người không chịu được việc không biết. Và nếu cậu đi, có thể cậu sẽ mang về thứ gì đó tôi cũng cần biết. Tôi không hứa sẽ đổi lại gì thêm lần này. Tôi chỉ nghĩ đây là một khoản đầu tư hợp lý."
Cô đi ra, để Nam ngồi lại một mình với ấm trà đã nguội và mẩu giấy nhỏ trong tay, tự hỏi liệu mình vừa nhận được một món quà, hay vừa nhận thêm một gánh nặng mới mà cậu chưa lường hết được.
---
Tối đó, Nam mang mẩu giấy đến chỗ Đức.
Đức đọc cái tên, cái địa chỉ, im lặng một lúc lâu.
"Tao không biết ông này," nó nói. "Nhưng nửa ngày đường không quá xa. Mình đi được, nếu xin nghỉ được một ngày."
"Ông Hoạch có cho tao nghỉ không?"
"Mày cứ hỏi thử. Dạo này kho vắng khách hơn, vì ai cũng dồn tiền lo cho quỹ, không ai mang đồ đi cầm mua sắm gì thêm." Đức gấp mẩu giấy cẩn thận, cất vào túi vải cùng cuốn sổ của nó. "Nhưng có một chuyện tao phải nói trước khi mình đi đâu."
"Chuyện gì?"
"Bào." Đức nhìn Nam, mặt nghiêm lại. "Chiều nay tao gặp nó ở đầu chợ. Nó bảo nhà hạt cuối cùng cũng trả lời — không phải trả lời cho riêng nhà nó, mà trả lời chung cho tất cả hai mươi ba hộ."
Nam ngồi thẳng dậy. "Trả lời sao?"
"Họ công nhận có sai sót về ngày, nhưng bảo sai sót đó không đủ để hủy toàn bộ kết quả đối chiếu. Họ đề nghị gia hạn thêm năm ngày cho hai mươi ba hộ đó, để bổ sung giấy tờ, nhưng không xóa bỏ những gì đã ghi trước đó."
"Vậy có nghĩa Bào vẫn phải chứng minh mình đủ, chỉ là có thêm năm ngày?"
"Đúng vậy." Đức xoa mặt, mệt mỏi. "Không phải thắng, cũng không phải thua hẳn. Chỉ là thêm được chút thời gian, không giải quyết được gốc rễ chuyện gì cả."
"Bào phản ứng thế nào?"
"Nó không nói nhiều. Nhưng tao thấy nó có vẻ nhẹ nhõm hơn hôm trước một chút — dù chỉ năm ngày, với nó lúc này cũng là một cái gì đó, còn hơn không có gì." Đức ngồi im một lúc. "Bà nó đang cố tìm lại biên lai cũ, hỏi khắp xóm xem ai còn nhớ những lần đóng bù ngày trước không, để có người làm chứng bằng miệng nếu không tìm được giấy."
"Có tìm được không?"
"Chưa biết. Bào bảo bà nó đã hỏi được hai người, còn thiếu một người nữa để đủ ba lần làm chứng — đúng số lần bị ghi thiếu." Đức nhìn xuống đất. "Tao nghĩ họ sẽ tìm được. Xóm đó sống với nhau bốn mươi mấy năm, chắc chắn có người nhớ."
Nam nghe mà thấy một tia hy vọng nhỏ nhen lên, dù cậu biết năm ngày không phải là nhiều, và hai mươi ba hộ không phải chỉ có nhà Bào là còn khó khăn.
"Vậy càng phải nhanh," cậu nói, nghĩ đến mẩu giấy trong túi Đức. "Nếu người ở Kim Đài cũ đó biết được gì hữu ích, càng sớm biết càng tốt cho cả hai mươi ba hộ, không chỉ riêng Bào."
Nam nhìn xuống mẩu giấy nhỏ trong tay Đức, nghĩ đến cái tên xa lạ ghi trên đó, nghĩ đến nửa ngày đường, nghĩ đến việc liệu chuyến đi đó có kịp mang về thứ gì đủ giá trị trước khi năm ngày gia hạn của Bào trôi qua hay không.
"Mình phải đi sớm," cậu nói. "Càng sớm càng tốt."
"Ừ." Đức gật, giọng quả quyết hẳn lên so với lúc nãy. "Tao xin phép chỗ tao mai nghỉ một hôm. Mày hỏi ông Hoạch đi, và nói dối một lý do gì đó hợp lý, đừng nói thật là đi tìm người ở Sổ Cái cũ. Không phải vì tao không tin bác ấy. Chỉ là biết ít thì an toàn hơn cho bác ấy, nếu có chuyện gì xảy ra."
Nam gật đầu, cất mẩu giấy vào trong túi áo, cẩn thận như cất một thứ nặng hơn kích thước thật của nó rất nhiều.
---
Sáng hôm sau, Nam đến kho sớm hơn thường lệ, đợi lúc ông Hoạch chưa mở cửa để hỏi.
"Bác Hoạch, cháu xin nghỉ một hôm được không ạ?"
Ông Hoạch ngẩng lên, ngạc nhiên — Nam chưa từng xin nghỉ suốt hai năm rưỡi làm việc, kể cả những lần ốm nhẹ cậu vẫn cố đến.
"Nghỉ làm gì?"
Nam đã chuẩn bị sẵn câu trả lời từ tối qua, nhưng đến lúc nói ra vẫn thấy ngượng miệng.
"Dì cháu nhờ cháu đi thăm bà con ở thôn bên, có việc gia đình."
Ông Hoạch nhìn cậu một lúc, ánh mắt có gì đó dò xét, nhưng không hỏi thêm.
"Đi thì đi. Lương hôm đó trừ, mày biết rồi đấy." Ông cầm chổi quét dọn trước cửa, không nhìn Nam nữa. "Nhưng mày về đúng hẹn. Dạo này kho ít việc, nhưng không có nghĩa là mày muốn nghỉ lúc nào cũng được."
"Cháu về trong ngày ạ."
"Ừ." Ông Hoạch dừng tay quét, nhìn Nam một lần nữa, giọng bỗng nhẹ hơn. "Có chuyện gì thì cẩn thận. Dạo này ngoài đường không yên như trước. Trạm gác cũng hay hỏi giấy hơn mọi khi, nghe đâu vì chuyện ở xóm trên."
Nam gật, không hỏi ông Hoạch có ý gì, chỉ cảm thấy một sự ấm áp bất ngờ từ câu nói đó, thứ ông Hoạch hiếm khi thể hiện ra ngoài.
---
Đức đã đợi sẵn ở đầu dốc lúc trời còn chưa rõ mặt người, mang theo một túi cơm nắm nhỏ và một cây gậy tre để chống đường xa.
Hai đứa đi bộ từ sáng sớm, theo con đường mòn dọc theo bờ sông, qua những cánh đồng đang vào vụ, qua vài thôn nhỏ Nam chưa từng đặt chân tới.
"Mày nghĩ ông này còn nhớ được gì không?" Nam hỏi, khi mặt trời đã lên cao, hai đứa dừng chân nghỉ dưới bóng một cây đa lớn ven đường.
"Không biết. Người làm việc ở Sổ Cái mà nghỉ hưu thì thường bị cấm nói về công việc cũ, có ràng buộc gì đó." Đức ngồi xuống, mở túi cơm nắm chia đôi. "Nhưng Hoa Gia đưa cái tên này cho mình chắc có lý do. Cô ta không phải người làm việc vô ích."
"Mày tin cô ấy à?"
Đức nhai một miếng cơm, suy nghĩ trước khi trả lời.
"Tao không tin ai hoàn toàn cả, kể cả mày, kể cả tao." Nó nói, nửa đùa nửa thật. "Nhưng tao tin cô ta không có lý do gì để hại tụi mình. Cô ta có thể đang dùng tụi mình cho việc của cô ta, nhưng việc đó, ít nhất đến giờ, đang đi cùng hướng với việc của tụi mình."
Nam gật, nhai nốt phần cơm của mình, nhìn ra cánh đồng lúa xanh mướt trải dài, một khung cảnh yên bình đến lạ so với những gì đang xảy ra ở Hạ Khê.
"Mày có nghĩ," cậu nói chậm, "rằng chuyện xảy ra ở Hạ Khê không phải chuyện riêng của Hạ Khê không?"
Đức nhìn cậu, chờ cậu nói tiếp.
"Mày kể tao nghe chuyện phường thợ dệt ở hạt phía nam, cũng bán văn tự bảo lãnh, cũng tan rã sau đó." Nam nói. "Nếu chuyện đó xảy ra ở đó, giờ xảy ra ở đây, thì có khi nó đang xảy ra ở nhiều chỗ khác nữa, mà mình không biết."
Đức im lặng một lúc lâu, nhai chậm lại.
"Tao không nghĩ đến chuyện đó," nó nói cuối cùng, giọng có gì đó nặng nề hơn. "Nhưng nếu mày đúng, thì cái tụi mình đang đối mặt không phải là hiệu Vĩnh Lợi làm bậy ở một chỗ. Nó có thể là một cách làm ăn đang lan ra khắp nơi, mà Hạ Khê chỉ là một trong nhiều chỗ bị."
Hai đứa ngồi im một lúc, cả hai đều thấy sức nặng của ý nghĩ đó đè xuống, lớn hơn nhiều so với những gì hai đứa trẻ mười bảy tuổi có thể tự mình giải quyết.
"Đi tiếp thôi," Đức nói cuối cùng, đứng dậy, phủi quần, nét mặt đã trở lại vẻ quyết đoán quen thuộc. "Càng biết sớm càng tốt, dù biết rồi cũng chưa chắc làm được gì."
Họ tiếp tục đi, con đường phía trước còn dài, và ánh nắng giữa trưa bắt đầu gắt hơn trên vai hai đứa trẻ đang mang theo một mẩu giấy nhỏ với hy vọng lớn hơn nhiều lần kích thước của nó.
Gần giữa chiều, con đường dẫn qua một thôn nhỏ khác, không phải nơi họ định đến, chỉ là chặng nghỉ chân giữa đường. Nam để ý thấy thôn này có gì đó khác lạ — nhiều nhà đóng cửa im ỉm giữa ban ngày, không có tiếng trẻ con chơi đùa ngoài sân như những thôn khác họ đã đi qua.
"Thôn này sao vắng thế?" Nam hỏi một bà cụ đang ngồi bán nước chè bên đường, nơi hai đứa dừng lại xin nước uống.
Bà cụ nhìn hai đứa, có vẻ dò xét trước khi trả lời.
"Các cháu không phải người ở đây à?"
"Dạ không, tụi cháu đi ngang qua thôi ạ."
"Thôn này hồi trước đông vui lắm." Bà cụ rót nước, giọng chậm rãi. "Ba năm trước có chuyện xảy ra với cái phường dệt, các cháu có nghe kể chưa?"
Nam và Đức nhìn nhau, cùng lúc nhận ra đây có thể chính là nơi Đức từng nghe kể lại.
"Bọn cháu có nghe loáng thoáng ạ," Đức nói, cố giữ giọng bình thường. "Bà kể lại được không ạ?"
Bà cụ thở dài, nhìn ra xa, như đang nhìn về một thời đã qua từ lâu.
"Phường dệt ở đây có quỹ chung, giống như bao nơi khác. Rồi một ngày, quỹ bán cái giấy bảo lãnh gì đó cho một hiệu buôn ở xa, bà cũng không rõ tên. Từ đó người ta bắt đầu bỏ đi dần, năm này qua năm khác, tìm chỗ khác làm ăn. Giờ thôn chỉ còn người già như bà với vài nhà không có chỗ nào khác để đi."
"Hiệu buôn đó tên gì bà có nhớ không ạ?" Nam hỏi, cố giữ giọng không quá gấp gáp.
Bà cụ nheo mắt nghĩ ngợi. "Lâu quá rồi, bà không nhớ rõ. Hình như có chữ Lợi trong đó thì phải, nhưng bà không dám chắc."
Nam cảm thấy tim mình đập nhanh hơn. Cậu nhìn sang Đức, thấy mặt nó cũng đã đổi sắc.
Họ cảm ơn bà cụ, trả tiền nước, rồi tiếp tục lên đường, cả hai đều im lặng một lúc lâu, mỗi đứa theo đuổi những suy nghĩ riêng về điều vừa nghe được.
"Nếu đúng là cùng một cái tên," Nam nói cuối cùng, phá vỡ sự im lặng, "thì Vĩnh Lợi không phải mới xuất hiện gần đây. Họ đã làm việc này ít nhất ba năm rồi, ở một nơi khác."
"Và không ai ngăn được họ." Đức nói, giọng trầm xuống. "Ba năm, một thôn gần như biến mất, mà không có luật nào, không có ai đủ quyền lực để ngăn chuyện đó lặp lại ở một nơi khác."
"Vậy thì càng phải gặp được ông kia," Nam nói, nắm chặt hơn mẩu giấy trong túi áo. "Nếu ông ấy biết cách những giao dịch như thế này được ghi ở Kim Đài, có khi ông ấy biết cách nào để ngăn nó, hoặc ít nhất để vạch trần nó."
Đức gật, bước nhanh hơn, và Nam đi theo, hai đứa cùng hướng về phía mặt trời đang dần ngả về tây, nơi con đường còn dẫn tới một cái tên xa lạ và một hy vọng mong manh chưa biết có thành hình hay không, hay chỉ là một ngõ cụt khác giữa rất nhiều ngõ cụt hai đứa đã đi qua trong những ngày vừa rồi.