8. “Đại môn” không đồng nghĩa với một cánh cửa lớn
Trong văn học cổ trang, “đại môn” thường được dùng để chỉ cánh cửa lớn, còn “tiểu môn” được dùng để chỉ cánh cửa nhỏ hoặc thậm chí bị hiểu thành cửa sổ. Cách diễn đạt này tạo ra một vấn đề về ngữ nghĩa: người viết đã lấy nghĩa bề mặt của từng chữ để giải thích cả tổ hợp, thay vì xác định chức năng và vị trí của cửa trong kiến trúc.
Trong tiếng Trung, 大门 (dàmén) thường chỉ lối cửa chính của một công trình hoặc khu nhà. Từ điển tiếng Trung của Bộ Giáo dục Đài Loan cũng giải thích từ này là cửa chính để ra vào một công trình. <Cite refs={["turn281767search0","turn281767search15"]}/> Vì vậy, khi dịch sang tiếng Việt trong văn cảnh nhà cửa, phủ đệ hoặc kiến trúc cổ, “đại môn” cần được hiểu theo chức năng cửa chính, chứ không đơn thuần là một cánh cửa có kích thước lớn.
Sự khác biệt này rất quan trọng. Một cánh cửa lớn đặt ở mặt tiền có thể là cửa chính, nhưng một cánh cửa chính không nhất thiết phải được gọi như vậy chỉ vì nó lớn. Ngược lại, cửa phụ có thể có kích thước khá lớn mà vẫn là cửa phụ, bởi chức năng của nó được xác định bằng vị trí và cách sử dụng trong tổng thể công trình.
Tương tự, khi cần diễn đạt một lối ra vào nằm bên cạnh cửa chính, tiếng Trung có những từ như 侧门 (cèmén) và 旁门 (pángmén), chỉ cửa bên hoặc cửa phụ. Các từ điển giải thích những từ này dựa trên vị trí của lối ra vào so với cửa chính hoặc mặt bên của công trình. <Cite refs={["turn281767search1","turn281767search2"]}/>
Do đó, nếu một nhân vật bước vào phủ qua lối dành cho người hầu nằm bên cạnh cửa chính, người viết cần xác định đó là cửa bên, cửa phụ hay một loại cửa có tên gọi riêng theo kiến trúc. Không nên tự động gọi nó là “tiểu môn” chỉ vì nó nhỏ hơn cửa chính. Cũng không nên dịch thành “cửa sổ”, bởi cửa sổ là một bộ phận kiến trúc khác, có chức năng lấy sáng và thông gió, không phải tên gọi thay thế cho cửa phụ.
Điều cần phê bình ở đây là sự nhầm lẫn giữa kích thước và chức năng. Một cánh cửa có thể lớn hoặc nhỏ về mặt vật lý, nhưng tên gọi trong văn cảnh kiến trúc còn phụ thuộc vào vị trí, công dụng và quy ước của từng loại công trình. Khi những yếu tố ấy bị bỏ qua, bản dịch có thể vẫn đọc được nhưng hình dung về không gian lại trở nên sai lệch.
Đối với tác giả sáng tác mới, cách khắc phục không phải là tránh mọi từ Hán Việt. Nếu “đại môn” phù hợp với hệ thống thuật ngữ hoặc sắc thái của tác phẩm, người viết vẫn có thể sử dụng. Nhưng khi cần diễn đạt một cửa phụ hoặc cửa bên, phải chọn từ dựa trên đúng chức năng của nó. Một từ có vẻ cổ kính không thể thay thế cho sự chính xác trong miêu tả kiến trúc.
Tóm lại, khi viết về nhà cửa và phủ đệ, hãy xác định trước nhân vật đang đi qua lối nào, lối ấy nằm ở đâu và được dùng để làm gì. Sau đó mới chọn từ ngữ. Đừng bắt đầu từ chữ “đại” hay chữ “tiểu” rồi suy diễn kích thước, chức năng của cánh cửa từ hai chữ ấy.