Nếu thiện cảm được hình thành trong quá trình người đọc tiếp nhận nhân vật, thì người viết có thể tác động đến quá trình ấy bằng cách quyết định người đọc được nhìn thấy điều gì, nhìn thấy vào lúc nào và nhìn thấy từ góc độ nào.
Điều này không có nghĩa người viết có thể bắt người đọc phải yêu một nhân vật. Người viết chỉ có thể tạo ra những điều kiện khiến một phản ứng cảm xúc trở nên dễ xảy ra hơn.
1. Người viết không trực tiếp tạo thiện cảm, mà tạo nguyên nhân của thiện cảm
Cách đơn giản nhất để viết một nhân vật đáng mến là nói thẳng:
> Anh là một người rất tốt.
Nhưng câu này chỉ là lời khẳng định của tác giả, chưa phải là bằng chứng.
Nếu muốn người đọc có thiện cảm với nhân vật, tác giả phải cho người đọc nhìn thấy lý do để có thiện cảm.
Ví dụ:
> Bà cụ đánh rơi túi rau giữa đường. Cậu thanh niên đang đi vội vẫn quay lại, nhặt từng củ rau lên rồi đặt vào túi cho bà.
Không cần viết:
> Cậu là một người tốt bụng.
Hành động đã cung cấp thông tin.
Từ đó có thể đặt ra một quy tắc:
> Đừng yêu cầu người đọc có thiện cảm với nhân vật bằng lời nhận xét khi có thể khiến họ tự hình thành thiện cảm thông qua những gì nhân vật làm.
2. Thiện cảm có thể được gieo trước khi nhân vật hành động
Một trong những thủ pháp quan trọng là gieo thiện cảm trước.
Nhân vật chưa cần làm một việc lớn. Tác giả có thể cho người đọc tiếp xúc với những chi tiết nhỏ:
Một cách nói chuyện.
Một thói quen.
Một phản ứng trước người yếu thế.
Một sự vụng về.
Một nỗi sợ.
Một món đồ nhân vật trân trọng.
Một ký ức.
Một người mà nhân vật yêu thương.
Những thứ ấy khiến người đọc bắt đầu hiểu nhân vật như một con người, thay vì chỉ nhìn họ như một chức năng trong cốt truyện.
Khi thiện cảm đã được gieo, những hành động về sau sẽ được tiếp nhận trong một nền cảm xúc đã có sẵn.
3. Thời điểm cung cấp thông tin rất quan trọng
Cùng một thông tin nhưng xuất hiện ở những thời điểm khác nhau có thể tạo ra hiệu quả hoàn toàn khác.
Ví dụ, nhân vật A lấy tiền của người khác.
Nếu tác giả cho biết ngay từ đầu rằng A lấy tiền để mua thuốc cho mẹ, người đọc tiếp nhận hành động ấy theo một cách.
Nếu tác giả chỉ cho người đọc thấy A ăn cắp tiền, để người đọc hình thành ác cảm, rồi rất lâu sau mới tiết lộ lý do, cảm xúc sẽ trải qua một quá trình khác.
Có thể mô hình hóa:
> Thông tin → nhận định → cảm xúc.
Thay đổi thứ tự của thông tin có thể làm thay đổi nhận định, từ đó thay đổi cảm xúc.
Đây chính là lý do “gieo và thu” có vai trò quan trọng trong việc xây dựng thiện cảm.
4. Thiện cảm có thể được xây dựng bằng sự tương đồng
Người đọc thường dễ tiếp nhận một nhân vật khi tìm thấy ở nhân vật ấy một điều gì đó quen thuộc với chính mình.
Đó có thể là:
một nỗi sợ;
một mong muốn;
một thất bại;
một thói quen;
một hoàn cảnh;
một ký ức;
* một vấn đề mà người đọc từng trải qua.
Nhân vật không cần giống người đọc về toàn bộ cuộc đời.
Chỉ cần có một điểm giao nhau.
Một nhân vật thiên tài vẫn có thể tạo thiện cảm bằng việc vụng về trong giao tiếp.
Một người mạnh mẽ vẫn có thể tạo thiện cảm bằng việc sợ mất người thân.
Một nhân vật rất xa lạ về hoàn cảnh vẫn có thể gần gũi với người đọc vì cũng từng thất bại trong một kỳ thi.
Sự tương đồng tạo ra một cảm giác:
> Tôi hiểu người này.
Và “hiểu” thường là một trong những con đường dẫn đến thiện cảm.
5. Thiện cảm cũng có thể đến từ sự khác biệt
Nhưng không phải lúc nào nhân vật giống người đọc mới được yêu thích.
Một nhân vật có thể hoàn toàn khác người đọc nhưng vẫn tạo thiện cảm vì họ có những phẩm chất mà người đọc muốn có.
Ví dụ:
Một người cực kỳ dũng cảm.
Một người có khả năng bảo vệ người khác.
Một người có tài năng đặc biệt.
Một người sống tự do.
Một người dám làm điều mà người đọc không dám làm.
Ở đây không phải:
> Tôi giống nhân vật.
Mà là:
> Tôi muốn được như nhân vật.
Vì vậy có hai hướng rất khác nhau:
Đồng cảm: Tôi hiểu nhân vật vì tôi nhìn thấy mình ở họ.
Ngưỡng mộ: Tôi thích nhân vật vì họ có điều mà tôi không có.
Cả hai đều có thể tạo thiện cảm.
6. Sự yếu đuối là một nguồn thiện cảm đặc biệt
Một nhân vật quá hoàn hảo có thể tạo ra sự ngưỡng mộ nhưng chưa chắc tạo ra sự gần gũi.
Khi nhân vật có điểm yếu, người đọc có thêm cơ hội nhìn thấy phần người của nhân vật.
Người mạnh có lúc sợ.
Người thông minh có lúc sai.
Người thành công có lúc thất bại.
Người lạnh lùng có lúc mềm lòng.
Người luôn giúp người khác cũng có lúc cần được giúp.
Điểm yếu không tự động tạo thiện cảm. Nhưng một điểm yếu được đặt đúng chỗ có thể làm nhân vật trở nên dễ tiếp cận hơn.
7. Không nên dùng thủ pháp “ép người đọc phải thích”
Một lỗi phổ biến là tác giả liên tục nhắc người đọc rằng nhân vật đáng yêu:
> Mọi người đều quý cậu.
> Ai gặp cậu cũng đều thích cậu.
> Cậu luôn tốt bụng.
> Cô gái nào cũng muốn làm bạn với cậu.
Nhưng nếu hành động thực tế của nhân vật không chứng minh điều đó, tác giả đang yêu cầu người đọc tiếp nhận một kết luận thay vì cung cấp nguyên nhân để họ tự đi đến kết luận.
Thiện cảm mạnh hơn khi người đọc có cảm giác:
> Tôi tự thích nhân vật này.
thay vì:
> Tác giả bảo tôi phải thích nhân vật này.
8. Thiện cảm có thể bị phá hủy bởi sự phản bội kỳ vọng
Đây là mặt ngược lại của quá trình gieo thiện cảm.
Nếu tác giả đã xây dựng một nhân vật là người trung thực, người đọc sẽ hình thành một kỳ vọng.
Nếu nhân vật nói dối, người đọc sẽ phản ứng.
Nếu tác giả đã xây dựng nhân vật là người biết giữ lời, việc thất hứa sẽ có trọng lượng.
Nếu tác giả xây dựng nhân vật là người thương trẻ em, việc nhân vật cố tình làm hại một đứa trẻ sẽ gây phản ứng mạnh hơn nhiều so với một nhân vật vốn đã được xây dựng là kẻ tàn nhẫn.
Có thể gọi đây là:
> Thiện cảm càng được tích lũy, sự phản bội hình tượng càng có sức nặng.
Nhưng nó cũng có nghĩa ngược lại:
> Một nhân vật càng được xây dựng có chiều sâu, người viết càng phải chịu trách nhiệm với những thay đổi trong hình tượng của nhân vật.
9. Mục đích cuối cùng không phải là làm nhân vật “được yêu”
Một nhân vật văn học tốt không nhất thiết phải được người đọc yêu.
Có những nhân vật được tạo ra để người đọc ghét.
Có nhân vật khiến người đọc sợ.
Có nhân vật khiến người đọc thương.
Có nhân vật khiến người đọc khinh thường.
Có nhân vật khiến người đọc vừa thương vừa ghét.
Điều quan trọng đối với người viết không phải là mọi nhân vật đều phải có thiện cảm, mà là cảm xúc của người đọc phải có nguyên nhân trong chính tác phẩm.
Đó mới là vấn đề kỹ thuật.
> Người viết không điều khiển cảm xúc của người đọc bằng mệnh lệnh. Người viết tổ chức thông tin, hành động, hoàn cảnh và góc nhìn để tạo ra những nguyên nhân khiến cảm xúc ấy có thể hình thành.