Thiện cảm của người đọc đối với một nhân vật không tự nhiên xuất hiện chỉ vì tác giả nói rằng nhân vật ấy tốt.
Thiện cảm được hình thành từ những gì người đọc biết, nhìn thấy và trải nghiệm về nhân vật trong quá trình đọc.
Có thể xem quá trình ấy theo ba hướng:
> Tạo ra thiện cảm → tăng thiện cảm → làm mất thiện cảm.
1. Thiện cảm được tạo ra bằng cái gì?
Điểm đầu tiên là ấn tượng ban đầu.
Khi nhân vật xuất hiện, người đọc bắt đầu thu nhận thông tin về họ. Đó có thể là ngoại hình, hành động, lời nói, cách đối xử với người khác, hoàn cảnh xuất thân, cách nhân vật phản ứng trước một sự việc...
Nhưng bản thân những thông tin ấy chưa chắc tạo ra thiện cảm. Điều quan trọng là ý nghĩa mà người đọc nhận được từ chúng.
Ví dụ:
Một nhân vật đưa tiền cho một người nghèo có thể tạo thiện cảm.
Nhưng nếu ngay sau đó người đọc biết anh ta làm vậy chỉ để khoe khoang trước đám đông, thiện cảm có thể giảm.
Ngược lại, một nhân vật ban đầu xuất hiện lạnh lùng có thể chưa tạo thiện cảm. Nhưng nếu sau đó người đọc biết anh ta âm thầm giúp đỡ người khác mà không muốn được biết đến, thiện cảm có thể xuất hiện.
Như vậy, hành động không có giá trị cảm xúc cố định. Ý nghĩa của hành động trong toàn bộ hoàn cảnh mới ảnh hưởng đến cách người đọc nhìn nhân vật.
2. Thiện cảm tăng lên bằng cái gì?
Thiện cảm tăng lên khi những gì nhân vật tiếp tục thể hiện củng cố hoặc mở rộng ấn tượng tích cực đã hình thành.
Có nhiều con đường.
Nhân vật có thể:
giữ lời hứa;
biết chịu trách nhiệm;
đối xử tử tế;
bảo vệ người yếu hơn;
biết hy sinh;
thành thật;
biết sửa sai;
có năng lực;
có lòng tự trọng;
hoặc đơn giản là có những phản ứng khiến người đọc nhận ra một phẩm chất đáng quý.
Nhưng không nhất thiết nhân vật phải ngày càng tốt hơn thì thiện cảm mới tăng.
Một nhân vật có thể mắc sai lầm mà thiện cảm vẫn tăng, nếu sai lầm đó khiến người đọc hiểu nhân vật sâu hơn.
Ví dụ, một người vốn luôn tỏ ra mạnh mẽ nhưng trong một hoàn cảnh đặc biệt lại sợ hãi. Điều này không nhất thiết làm nhân vật kém đi. Nó có thể khiến nhân vật trở nên chân thực hơn.
Vì vậy:
> Thiện cảm không chỉ tăng bằng việc bổ sung ưu điểm. Nó còn có thể tăng bằng việc làm cho người đọc hiểu sâu hơn những gì đã có ở nhân vật.
3. Thiện cảm mất đi bằng cái gì?
Thiện cảm giảm khi nhân vật làm điều gì đó mâu thuẫn nghiêm trọng với những giá trị mà người đọc đã hình thành về nhân vật, hoặc khi tác phẩm cung cấp thông tin khiến người đọc nhìn lại nhân vật theo hướng tiêu cực.
Ví dụ:
Một nhân vật được xây dựng là người trọng lời hứa nhưng nhiều lần thất hứa mà không có lý do thuyết phục.
Một người luôn được thể hiện là biết thương người nhưng lại cố tình làm hại một người vô tội.
Một nhân vật được xây dựng là người trung thực nhưng lại nói dối để trục lợi.
Những hành động ấy có thể phá vỡ thiện cảm vì chúng không chỉ là một hành động xấu, mà còn làm thay đổi cách người đọc hiểu về con người ấy.
Tuy nhiên, một lỗi lầm không nhất thiết xóa sạch thiện cảm.
Nhân vật có thể phạm sai lầm, sau đó nhận ra, chịu hậu quả và sửa chữa. Khi ấy, thiện cảm có thể giảm xuống rồi lại tăng lên.
Đây là một đặc điểm quan trọng:
> Thiện cảm không phải một đường thẳng.
Nó có thể tăng, giảm, phục hồi, thậm chí đảo ngược hoàn toàn trong quá trình truyện.
4. Vì sao một nhân vật có thể khiến người đọc vừa yêu vừa ghét?
Bởi vì con người không phải một tập hợp chỉ gồm những phẩm chất tích cực hoặc tiêu cực.
Một nhân vật có thể đồng thời có những đặc điểm khiến người đọc có thiện cảm và những đặc điểm khiến người đọc phản cảm.
Ví dụ:
Một người rất thương con nhưng lại tàn nhẫn với cấp dưới.
Một người dũng cảm nhưng kiêu ngạo.
Một người trung thành với bạn bè nhưng ích kỷ với người ngoài.
Một người làm nhiều việc tốt nhưng từng gây ra một sai lầm không thể dễ dàng tha thứ.
Khi ấy, người đọc không nhất thiết phải đưa ra một kết luận duy nhất về nhân vật.
Họ có thể nghĩ:
> Tôi quý con người này, nhưng tôi ghét việc anh ta làm.
Hoặc:
> Tôi không thích con người này, nhưng tôi hiểu tại sao anh ta lại làm như vậy.
Hoặc thậm chí:
> Tôi vừa thương vừa giận anh ta.
Đó chính là lúc nhân vật vượt khỏi kiểu nhân vật tốt hoàn toàn / nhân vật xấu hoàn toàn.
5. Thiện cảm không đồng nghĩa với phán xét đạo đức
Đây là một điểm cần tách riêng.
Người đọc có thể có thiện cảm với một nhân vật phản diện.
Điều đó không có nghĩa người đọc cho rằng hành động của nhân vật là đúng.
Tương tự, người đọc có thể không có thiện cảm với một nhân vật tốt.
Điều đó cũng không có nghĩa nhân vật ấy là người xấu.
Đạo đức của hành động và cảm xúc của người đọc là hai vấn đề khác nhau.
Văn học có thể tạo ra chính sự lệch nhau đó.
Một nhân vật làm điều sai nhưng được viết với đủ chiều sâu khiến người đọc thương cảm.
Một nhân vật làm điều đúng nhưng được viết theo cách khiến người đọc khó chịu.
Vì thế, khi nghiên cứu thiện cảm, không nên dùng công thức đơn giản:
> Tốt → được yêu.
> Xấu → bị ghét.
Công thức thực tế phức tạp hơn:
> Những gì nhân vật làm + hoàn cảnh + cách tác phẩm cung cấp thông tin + cách người đọc hiểu nhân vật → cảm xúc của người đọc đối với nhân vật.
Và từ đây có thể đi đến chương tiếp theo: tác giả có thể chủ động điều khiển thiện cảm của người đọc đến mức nào, và những thủ pháp nào thường được sử dụng để gieo thiện cảm trước khi nhân vật thực sự bộc lộ bản chất?