1. Thiện cảm là gì?
Thiện cảm là cảm giác tích cực mà một người dành cho một đối tượng.
Đối tượng ấy có thể là một con người, một nhân vật, một sự vật, một nơi chốn, một hành động, một tư tưởng hoặc một tác phẩm.
Thiện cảm không nhất thiết đồng nghĩa với yêu thích.
Một người có thể có thiện cảm với một nhân vật nhưng không thích nhân vật đó. Chẳng hạn, người đọc có thể thấy một nhân vật vụng về, nóng tính, nhiều khuyết điểm nhưng vẫn có cảm giác quý mến vì nhân vật thành thật, biết nhận lỗi hoặc đối xử tốt với người khác.
Thiện cảm cũng không nhất thiết là đồng ý.
Người đọc có thể hiểu và có thiện cảm với một nhân vật nhưng không đồng ý với lựa chọn của nhân vật ấy.
Do đó có thể tách:
Thiện cảm = cảm giác tích cực đối với đối tượng.
Còn thích, yêu, đồng ý, ngưỡng mộ, kính trọng, đồng cảm là những trạng thái hoặc mức độ quan hệ khác nhau có thể xuất hiện cùng thiện cảm nhưng không phải lúc nào cũng đồng nhất với nó.
2. Thiện cảm trong văn học là gì?
Khi đưa khái niệm thiện cảm vào văn học, đối tượng quan trọng nhất là người đọc và tác phẩm.
Người đọc có thể có thiện cảm với:
tác phẩm;
nhân vật;
người kể chuyện;
cách kể;
ngôn ngữ;
bối cảnh;
một hành động;
một quan niệm;
* hoặc một chi tiết nào đó.
Vì vậy, thiện cảm trong văn học là sự hình thành cảm giác tích cực của người đọc đối với một hoặc nhiều yếu tố của tác phẩm văn học.
Điểm đáng chú ý là thiện cảm không phải đặc tính cố định nằm sẵn trong tác phẩm.
Một nhân vật không thể tự mang một lượng thiện cảm tuyệt đối như một con số. Thiện cảm được hình thành trong quan hệ giữa tác phẩm và người tiếp nhận.
Cùng một nhân vật, người này có thể quý mến, người khác có thể khó chịu, người khác nữa có thể hoàn toàn không có cảm xúc đặc biệt.
3. Văn học là gì?
Ở mức khái quát nhất:
Văn học là nghệ thuật sử dụng ngôn từ để xây dựng và biểu đạt con người, đời sống, sự vật, tư tưởng và cảm xúc.
Khác với hội họa sử dụng hình ảnh, âm nhạc sử dụng âm thanh, văn học lấy ngôn từ làm vật liệu cơ bản.
Nhưng văn học không chỉ là việc dùng từ để truyền đạt thông tin.
Một câu:
> Người đàn ông bước vào nhà lúc tám giờ.
có thể đơn thuần cung cấp thông tin.
Trong văn học, cùng một sự việc có thể được tổ chức thành lời kể, hình ảnh, nhịp điệu, đối thoại, suy nghĩ, ký ức và hàng loạt quan hệ khác để người đọc tiếp nhận một thế giới được tạo ra bằng ngôn từ.
Do đó, văn học có thể được nhìn từ hai mặt:
Ngôn từ là vật liệu.
Đời sống và thế giới được biểu đạt là đối tượng.
4. Thiện cảm và văn học gặp nhau ở đâu?
Văn học không chỉ truyền thông tin từ người viết sang người đọc. Nó tạo ra quan hệ cảm xúc giữa người đọc với những gì tác phẩm trình bày.
Một tác giả có thể viết:
> Nó là một đứa trẻ ăn cắp bánh mì.
Đó là thông tin.
Nhưng nếu trước đó tác giả cho người đọc biết đứa trẻ đã nhịn đói ba ngày, rồi nó lấy chiếc bánh và chia một nửa cho em gái, thì thái độ của người đọc đối với cùng một hành động có thể thay đổi.
Hành động vẫn là ăn cắp.
Thông tin không nhất thiết thay đổi.
Nhưng thiện cảm của người đọc đối với nhân vật có thể thay đổi vì cách tác phẩm cung cấp thông tin.
Từ đây có thể đặt ra luận đề trung tâm của giáo trình:
> Thiện cảm trong văn học không chỉ đến từ việc nhân vật “tốt” hay “xấu”, mà còn được hình thành bởi cách tác giả cho người đọc nhìn thấy nhân vật.