Trời vừa hửng sáng, hơi sương vẫn đọng trên những tàu lá chuối sau vườn. Trong sân nhà Sơn, chiếc đèn dầu treo trước hiên chưa kịp tắt. Ánh đèn vàng rọi xuống mấy bao tải, chiếc hòm gỗ và cái làn tre mẹ Dung đã buộc dây từ đêm qua. Căn nhà trống trải hẳn. Tiếng dép bước qua gian ngoài vang rõ đến mức Sơn nghe được cả tiếng bố kéo khóa cặp da.
Chiếc xe tải nhỏ đỗ ở đầu ngõ. Bác tài đang kiểm tra bánh xe, thỉnh thoảng ngẩng lên nhìn con đường đất còn những vệt bánh hằn sau trận lũ. Mấy chiếc hòm nặng đã được bác Kiên phụ chuyển ra đầu ngõ từ hôm trước; sáng nay chỉ còn chất nốt chăn màn, quần áo và đồ dùng cần mang theo. Bố Toàn đi từ thùng xe xuống, kéo thử sợi dây chằng rồi cúi nhặt một đoạn dây thừng bị tuột.
“Cái làn đựng bát để gần cửa thùng nhé em,” bố dặn. “Đến nơi còn lấy ra dùng.”
Mẹ Dung đáp một tiếng, đặt cái làn lên chiếc chõng tre ngoài hiên. Bên trong là mấy cái bát men đã dùng từ lâu, bọc bằng áo cũ để khỏi va vào nhau. Cái chõng để lại cho bà Hợi, cũng như chum nước kê cạnh bếp. Mẹ đã đậy nắp chum từ tối qua. Sáng nay, theo thói quen, mẹ vẫn đưa tay định mở nắp múc nước, rồi nhớ ra chiếc ấm chè đã được chuẩn bị sẵn cho chuyến đi.
Sơn đứng ở cửa, chiếc cặp sách đeo trên vai. Cuốn vở cô Nguyệt tặng và cái ná cao su Thơ đưa hôm trước nằm trong hòm, được cậu bọc báo cẩn thận. Cậu mang riêng cuốn sách đang đọc dở, cùng chiếc khăn mặt mẹ dặn để dùng dọc đường. Yến ngồi ở bậc hiên, ôm con búp bê vải vào lòng, chân đi đôi dép mới mẹ mua từ phiên chợ huyện. Con bé cúi xuống vuốt mãi chiếc quai dép, có vẻ thích thú với việc sáng nay cả nhà đều dậy sớm.
“Anh Sơn, xe có đi qua chợ huyện không?” Yến hỏi.
“Có chứ. Còn đi xa hơn nữa.”
“Thế em được ngồi gần cửa bạt nhé?”
Sơn nhìn mẹ. Mẹ bảo lúc lên xe sẽ xếp chỗ, rồi lấy khăn lau vết bùn còn dính dưới gót dép con bé.
Bố Toàn kiểm lại cặp giấy tờ một lần cuối. Sổ hộ khẩu, giấy điều động, hồ sơ chuyển trường của Sơn và các giấy tờ mẹ Dung đã xếp trong túi ni lông đều ở đó. Bố vuốt phẳng góc túi, gài khóa cặp rồi ngẩng nhìn căn nhà. Ông dừng mắt ở cánh cửa buồng, nơi hai anh em từng đứng đo chiều cao bằng những vạch bút chì. Cửa đã khép, nhưng từ chỗ Sơn đứng vẫn thấy nét gạch cao nhất ngay sát mép ván.
“Bố ơi,” Sơn gọi, “con xuống suối một lát được không?”
Bố nhìn đồng hồ. “Đi nhanh rồi về. Xe sắp chất xong đồ rồi.”
Sơn chạy qua cổng, rẽ xuống lối mòn sau vườn. Đất đã se lại sau mấy ngày có nắng, những chỗ còn ẩm in dấu chân rất rõ. Qua bụi tre, cậu trông thấy vệt nước sáng giữa những phiến đá. Con suối vừa trải một đợt lũ lớn; trên bờ vẫn mắc vài nhánh cây bị nước cuốn lên, còn lòng suối đã lộ lại những viên sỏi quen thuộc. Dòng nước chảy xiết hơn những mùa hè trước, lăn tăn quanh tảng đá nơi hai đứa thường ngồi câu cá.
Thơ đang đứng ở đấy.
Nó mặc cái áo sờn vai, một ống quần xắn cao hơn ống kia. Thấy Sơn tới, Thơ nhặt chiếc que đang vạch trên nền cát rồi quẳng xuống nước.
“Tau biết mi sẽ ra,” Thơ nói.
“Sao biết?”
“Chiều qua mi còn bảo tiếc chưa xuống đây nhìn một lượt.”
Sơn bước tới cạnh bạn. Từ chỗ hai đứa đứng, có thể nhìn thấy đoạn bờ mới được người làng đắp lại sau lũ. Trên bãi đá, một khúc gỗ lớn mắc ngang giữa hai hòn tảng, nước luồn qua bên dưới tạo thành tiếng róc rách. Thơ chỉ khúc gỗ, kể mấy hôm nữa bố nó định mang dao ra chặt nhỏ làm củi. Sơn nghe mà nhớ những buổi trưa hai đứa ngồi chờ cá, nắng rát cả gáy vẫn tranh nhau xem đứa nào nhìn thấy phao động trước.
“Trên phố chắc cũng có chỗ câu cá,” Thơ nói.
“Chú Bảy Hùng kể gần khu tập thể có một cái hồ.”
“Có cá rô không?”
“Để xuống đó tau xem.”
Thơ cười. Nó thò tay vào túi quần, lấy ra một vật nhỏ bọc trong mảnh giấy báo. Mảnh giấy đã mềm vì bị gấp đi gấp lại, mép còn dính ít mùn gỗ. Nó mở ra, để lộ một con dế bằng gỗ dâu, dài chừng một đốt ngón tay.
Con dế có đầu vuông, lưng khắc mấy đường ngang, hai chân sau gập lên. Râu được làm bằng hai sợi chỉ buộc ở đầu, hơi lệch sang một bên. Thơ đưa món đồ cho Sơn, rồi gãi gáy.
“Tau gọt từ trước. Đêm qua mới buộc xong râu.”
“Hôm trước mi cho tau cái ná rồi mà.”
“Cái ná của hai đứa. Con ni tau làm riêng. Mang theo cho vui.”
Sơn đặt con dế vào lòng bàn tay. Trên một bên cánh có vết dao gọt sâu hơn những chỗ khác. Cậu đưa ngón cái miết nhẹ qua đó, chợt thấy đầu ngón tay dính chút mùn gỗ còn sót. Thơ nhìn bàn tay cậu, có vẻ sốt ruột.
“Coi chừng cái râu. Tau buộc mãi mới được đấy.”
“Biết rồi.” Sơn bật cười. “Mi làm cái chân sau bên ni to hơn bên kia.”
“Dế què cũng gáy được.”
Hai đứa cùng cười. Tiếng cười lẫn vào tiếng nước chảy, vừa quen vừa lạ trong buổi sáng mà chiếc xe đã đợi sẵn ở đầu ngõ.
Thơ cúi nhặt một hòn sỏi, ném về phía đoạn suối có nước sâu. Hòn sỏi rơi đánh tõm, mấy vòng sóng lan ra rồi tan. Nó bảo:
“Tết mi về, mình đi xem cái hồ dưới phố trước. Rồi tau dẫn mi ra đây câu cá.”
“Ừ. Tau còn phải mang sách cho mi xem nữa.”
“Nhớ sách có hình.”
“Nhớ rồi.”
Thơ ngồi xuống tảng đá, đưa tay nhặt một nhúm sỏi con đang kẹt giữa hai vết nứt. Nó lựa viên nhẵn nhất, chìa cho Sơn. Sơn lắc đầu cười, bảo chỗ nào trong túi cũng đầy đồ rồi. Thơ bèn thả viên sỏi trở lại mặt đá, đúng chỗ cũ.
Từ đầu dốc, tiếng bố Toàn vọng xuống:
“Sơn ơi! Lên xe con!”
Sơn ngẩng đầu. Tiếng máy xe khởi động rồi lại tắt. Bác tài chắc đang thử máy trước khi chở đồ xuống đường lớn.
“Tau lên đây,” Sơn bảo.
Thơ gật đầu. Nó đứng dậy đi cùng Sơn một đoạn, đến chỗ lối mòn tách làm hai mới dừng. Con đường bên trái dẫn về nhà Thơ, bên phải về sân nhà Sơn. Hai đứa đã rẽ ở đây bao nhiêu lần sau giờ học, khi bụng đói và áo còn dính bụi phấn.
“Đi cẩn thận nghe,” Thơ nói.
“Mi về trông hai đứa nhỏ đi. Mai nhớ đem cái rổ cá ra phơi, hôm nọ ướt hết rồi.”
“Tau phơi từ hôm qua.”
Thơ nói xong thì đấm nhẹ lên vai Sơn, đúng kiểu vẫn chào nhau sau mỗi buổi đi chơi. Sơn đấm trả, nhẹ hơn một chút. Cậu quay lên dốc, tới khúc ngoặt mới nhìn lại. Thơ đã đứng dưới bóng tre, giơ tay lên cao. Sơn vẫy tay, rồi chạy nốt quãng đường về nhà.
Ở đầu ngõ, đồ đạc đã được chất xong. Bố Toàn kê một chiếc ghế băng chắc chân sát vách trước của thùng xe có bạt che, buộc ghế vào khung gỗ để mẹ con Sơn ngồi. Ông đặt mấy bao chăn mềm phía sau ghế, kiểm tra lại nút buộc rồi mới gọi Yến lên. Bác tài giúp mẹ Dung chuyển chiếc làn vào góc thùng, chỗ dễ lấy khi xe dừng nghỉ. Bố Toàn sẽ ngồi cùng vợ con ở phía sau để trông đồ; phía trước chỉ có bác tài cầm lái.
Sơn đang định bước lên thì có tiếng người gọi từ phía gốc bàng.
“Sơn! Đợi bà với!”
Bà Hợi chống gậy đi tới, vạt áo nâu túm lại trong một bàn tay. Bà bước nhanh hơn ngày thường, hơi thở gấp, chiếc dép cao su quệt sột soạt trên đường. Bố Toàn vội đi ra đón, đỡ lấy khuỷu tay bà.
“Bà cứ ở nhà, sáng sớm đường còn ướt,” bố nói.
“Thằng Sơn nhà ông đi rồi, tôi ra nhìn nó lên xe một cái.”
Bà Hợi đến trước mặt Sơn, mở vạt áo, lấy ra một nắm xôi nếp còn ấm bọc trong lá chuối. Sợi lạt buộc quanh gói xôi vẫn hơi ướt. Bà đặt vào tay cậu, dùng hai bàn tay mình khép các ngón tay cậu lại.
“Bà đồ từ lúc gà gáy. Cầm lên đường mà ăn, cho chắc bụng.”
Sơn cúi đầu cảm ơn. Mùi nếp mới thoảng lên từ gói lá. Cậu nhớ những lần tan học đi ngang cửa bà, lúc thì được củ khoai luộc, lúc được nắm xôi bà để dành. Hôm nay bà đứng ngay cạnh chiếc xe tải, tay còn dính một hạt nếp trắng ở ngón cái.
“Mấy bữa nữa tới nơi, mẹ con viết thư cho bà nhé,” bà dặn. “Cô Nguyệt đọc hộ bà.”
“Dạ. Cháu sẽ viết.”
“Về Tết còn ăn khoai với bà.”
Yến níu áo Sơn, ngước mắt nhìn gói xôi. Bà Hợi trông thấy, bật cười rồi lấy từ túi áo ra một củ khoai nhỏ, đặt vào tay con bé. Yến nhận khoai bằng hai tay như bà đã dạy, lí nhí cảm ơn, làm mẹ Dung đứng bên cũng mỉm cười.
Bố Toàn đỡ bà Hợi đến chỗ đất khô bên hàng rào. Ông cúi người nói mấy câu về chìa khóa nhà và vườn nhãn, bà gật đầu bảo cứ đi cho yên tâm, đã có hàng xóm coi ngó. Rồi bà giục cả nhà lên xe. Bác tài đã ngồi vào buồng lái, một tay đặt sẵn trên vô lăng.
Mẹ Dung lên trước, đón Yến vào ngồi phía trong ghế. Sơn chuyền cái cặp sách cho bố rồi trèo lên cạnh mẹ. Bố Toàn lên sau cùng, gài tấm bạt bên hông lại cho đỡ gió mà vẫn chừa một khoảng nhìn ra đường. Ông ngồi ở đầu ghế, cạnh những bao chăn, đặt chiếc cặp giấy tờ lên đùi. Qua khe bạt, Sơn nhìn thấy bà Hợi đứng dưới gốc bàng, một tay chống gậy, tay kia vẫy về phía chiếc xe.
Bác tài rồ máy. Tiếng động cơ rung qua mặt sàn gỗ, làm mấy chiếc bát trong làn khẽ chạm nhau lách cách. Yến giật mình ôm chặt búp bê, rồi lại nhổm người muốn nhìn ra ngoài. Mẹ giữ con bé ngồi yên, lấy khăn phủ lên đầu gối nó.
Chiếc xe bắt đầu lăn bánh. Qua đầu ngõ, Sơn thấy Thơ đã chạy lên từ lối suối, đứng nép bên bờ rào mới dựng. Thơ giơ tay vẫy hai cái. Sơn đưa bàn tay cầm gói xôi lên đáp lại. Cái vẫy tay ngắn ngủi trôi qua bên ngoài khe bạt, rồi con đường cong lại, đưa Thơ khuất sau những bụi tre.
Bà Hợi vẫn đứng cạnh gốc bàng. Sơn nhìn theo cho đến khi dáng bà lẫn vào màu nâu của hàng rào và mái nhà. Cây bàng già hiện rõ thêm một lát, tán lá rộng phủ ngang lối rẽ. Cậu nhớ viên sỏi vừa bỏ lại ở gốc cây đêm trước. Nó nằm đâu đó giữa những chiếc rễ nổi, sáng nay hẳn còn ướt sương.
Bố Toàn ngồi bên cạnh Sơn, mắt hướng ra khe bạt. Khi xe đi qua đoạn dốc có nhiều đá, ông đưa tay giữ chiếc hòm khỏi xê dịch. Ông cúi người nhìn các nút dây, rồi khẽ kéo mép khăn của Yến lên che chân con. Suốt quãng ấy, bố chỉ nói một câu: “Đoạn này xóc, mọi người ngồi chắc nhé.”
Xe lên con dốc cuối cùng nhìn xuống làng. Những mái nhà nhỏ dần giữa vạt xanh của nương và rặng tre. Lối suối đã khuất dưới chân đồi, chỉ còn thấy một đoạn nước sáng lấp lánh ở xa. Sơn cố tìm mái ngói nhà mình, tìm gốc bàng đầu xóm, rồi bắt gặp một vệt khói bếp đang bay lên từ dãy nhà cuối làng. Vệt khói nghiêng đi trong gió, mỏng dần rồi hòa vào sương.
“Anh Sơn,” Yến gọi, “bao giờ mình về?”
Sơn nhìn em. Con bé đang bẻ từng miếng khoai nhỏ, vụn vỏ rơi trên khăn mẹ trải ở đùi. Cậu nhớ cái ngoắc tay với Thơ hôm trước, lời hẹn dưới suối sáng nay và cả mấy bắp nếp bà Hợi bảo sẽ để dành.
“Tết,” Sơn đáp. “Tết mình về thăm bà Hợi với anh Thơ.”
“Thế em đem búp bê về khoe bà.”
“Ừ. Nhớ giữ cho sạch đã.”
Yến cúi xuống phủi bụi trên áo con búp bê, vẻ yên tâm. Sơn quay lại nhìn ra sau. Con dốc uốn quanh một sườn đồi đất đỏ; xe vừa rẽ qua, những mái nhà đã khuất hẳn. Bên kia đồi, làng vẫn còn nguyên đường đất, bờ suối và gốc bàng già. Cậu hình dung Thơ đang đi về nhóm bếp cho hai em, còn bà Hợi chống gậy trở lại chõng tre để nhặt nốt rổ rau bỏ dở.
Đường xuống huyện rộng dần. Xe chạy qua những vạt ruộng mới đắp bờ sau mưa, rồi đến một khu chợ nhỏ vừa bắt đầu họp. Người ta gánh rau, chở lợn, dựng xe đạp sát lề đường. Yến nhận ra mấy quầy bánh kẹo, reo lên đòi mẹ chỉ xem có bán kẹo kéo hay không. Mẹ Dung nghiêng người nhìn qua khe bạt, chỉ cho con một quầy bánh có chiếc biển xanh treo trước mái hiên. Sơn cũng nhìn theo. Phố xá hiện ra trước mắt bằng những thứ rất thường: một chiếc xe đạp chở hai sọt rau, tiếng còi ngắn của xe khách, một người bán hàng đang xếp những chiếc bát sứ lên kệ.
Xe qua khúc đường xóc, vai Sơn va nhẹ vào vai mẹ. Cậu nhích sát lại để Yến ngồi thoải mái hơn. Mẹ Dung đưa tay vuốt tóc con trai, thấy cậu đã lim dim mắt thì kéo đầu cậu tựa vào lòng mình.
Mùi tóc mẹ vừa gội nước bồ kết, mùi vải áo phơi nắng từ hôm qua, thoang thoảng cả mùi chè khô mẹ cất trong chiếc làn bên chân. Sơn thấy dễ chịu, như mỗi khi đi học về gặp mưa, được ngồi bên bếp để mẹ lấy khăn lau tóc. Bàn tay mẹ đặt trên vai cậu, thỉnh thoảng siết nhẹ mỗi lúc xe nghiêng qua một khúc cua.
Mẹ bắt đầu ru khe khẽ, bằng điệu ru vẫn hát những đêm Yến khó ngủ. Sơn nghe tiếng mẹ xen trong tiếng máy xe, có câu rõ, có câu bị bánh xe nghiến trên đường đá át đi. Cậu khép mắt. Trong túi áo, con dế gỗ Thơ tặng cấn nhẹ vào sườn. Cậu lấy ra xem lần cuối, thấy hai sợi râu cong đã được buộc chắc, rồi cất nó vào ngăn trong của cặp sách.
“Ngủ đi con. Tới nơi mẹ gọi,” mẹ bảo.
Sơn gật đầu. Cậu vừa nghe tiếng Yến hỏi bố phía trước còn bao xa, vừa thấy hơi ấm từ bàn tay mẹ lan qua vai áo. Chiếc xe đi tiếp trên con đường đã có nhiều nhà hơn, nhiều người hơn. Tiếng nói chuyện trong khoang xe thưa dần. Sơn ngủ thiếp đi khi đầu vẫn tựa trong lòng mẹ, còn chiếc cặp sách nằm gọn bên chân, giữ cuốn sách đang đọc dở và con dế gỗ của Thơ.