Ba ngày trước khi chuyển xuống thành phố, bố Toàn bảo cả nhà ngồi lại ăn cơm sớm. Ông vừa ra huyện hỏi lịch xe, về tới nhà đã mở cuốn sổ nhỏ, gạch dưới ngày lên đường rồi đặt cạnh mâm.
Mẹ Dung bưng nồi cơm độn ngô xuống chiếu. Trên mâm có đĩa rau lang, bát cà muối, mấy miếng cá khô nướng và một đĩa trứng tráng dành cho cả nhà. Yến ngồi sát mẹ, tay cầm đũa mà mắt cứ nhìn chiếc hòm gỗ dựng bên cửa. Con bé mới năm tuổi, mấy hôm nay đã tự lựa đồ mang đi: con búp bê vải, chiếc lược nhựa sứt một chiếc răng và hai hòn bi Sơn cho từ mùa trước.
“Xe đi sáng sớm,” bố nói. “Đường xuống huyện vừa sửa xong sau lũ, đi lúc trời còn mát thì đỡ xóc. Ngày mai bố nhờ bác Kiên chở mấy món cồng kềnh ra chỗ đón xe.”
Mẹ hỏi lại chuyện gửi chìa khóa nhà cho ai. Bố bảo đã nói với bà Hợi và bác trưởng thôn, vườn nhãn nhờ hai nhà trông giúp. Mẹ gật đầu, lấy trong túi áo ra mảnh giấy ghi những thứ còn phải gói. Bà thêm một dòng, nhìn quanh gian nhà rồi lại viết thêm một dòng nữa.
“Cái chõng tre ngoài hiên mình để lại nhé anh. Bà Hợi vẫn hay qua ngồi nghỉ.”
“Ừ, để lại. Cả cái chum nước nữa.”
Yến ngẩng đầu lên hỏi khu tập thể có chỗ đặt chiếc ghế con của nó không. Bố cười, bảo chiếc ghế nhẹ, để xem chỗ trên xe rồi mang theo. Nghe vậy, con bé gắp ngay miếng trứng, vừa ăn vừa nghĩ xem mai sẽ buộc ghế bằng dây gì.
Sơn vẫn nhìn cuốn sổ đặt bên tay bố. Mấy con số ấy cậu đã thuộc từ hôm bố ghi lần đầu. Bây giờ chúng nằm ngay cạnh bát cơm, rõ ràng đến mức Sơn đếm được cả những bữa tối còn lại ở nhà. Cậu gắp một miếng trứng sang bát Yến. Con bé mải nói chuyện cái ghế, chỉ ngước lên cười rồi ăn tiếp.
Ăn xong, Sơn phụ mẹ dọn mâm. Ngoài sân, đất sau trận lũ đã se mặt, chỗ còn một lớp bùn mỏng in rõ dấu dép. Mẹ đưa cậu chiếc rổ đựng bát, dặn mai tranh thủ sang gặp những nhà thân quen. Bà sẽ đi cùng, mang theo ít chè khô, đường phên và vài món lặt vặt đã để dành.
“Con muốn qua nhà Thơ trước,” Sơn nói.
Mẹ nhìn con, khẽ gật đầu. “Ừ. Hai đứa chơi với nhau từ bé, phải nói cho nó biết ngày đi.”
Tối ấy, Sơn xếp lại hòm sách thêm một lượt. Cuốn vở Thơ cho hôm chia tay ở trường đã được bọc báo, nằm ở dưới cùng cho khỏi quăn mép. Cậu để riêng một khoảng trống cạnh chồng vở, dù vẫn chưa nghĩ ra sẽ đặt gì vào đó.
Sáng hôm sau, Sơn dậy khi sương còn đọng trên lá chuối. Cậu xách chiếc xô nhỏ ra khỏi nhà, rẽ theo lối đất xuống suối. Những vệt nước lũ khoét bên đường đã được người làng lấp tạm bằng đá và sỏi. Đi qua chỗ nhà chú Bảy Lâm, cậu thấy mấy thân tre mới dựng tựa vào vách, trước sân phơi một tấm liếp vừa đan. Chú Bảy đang chẻ lạt, ngẩng lên hỏi Sơn đi đâu sớm thế. Sơn đáp đi lấy nước, rồi chào chú để đi tiếp.
Thơ ngồi ở phiến đá lớn bên bờ suối, bên cạnh đặt hai chiếc can nhựa đã đổ đầy. Nước đã về trong lòng suối, song trên những phiến đá thấp vẫn còn một vệt bùn vàng. Thơ cầm que tre khuấy lớp cát dưới chân, thấy Sơn đến thì nhích sang nhường chỗ.
“Tau tưởng mi còn ngủ,” Thơ nói.
“Dậy lâu rồi.”
Sơn đặt xô xuống, ngồi cạnh bạn. Hai đứa nhìn mấy con cá nhỏ lẩn vào khe đá. Chỗ này, trước trận lũ, bọn nó từng nhặt được cả một nắm ốc suối. Bây giờ đá đã đổi chỗ, cái hốc ngày trước sâu tới khuỷu tay chỉ còn một vũng cạn. Thơ lấy que chỉ cho Sơn một phiến đá bị nước đẩy nghiêng, bảo hôm nọ bố nó với bác Kiên đã cùng khiêng mấy khúc cây mắc ở đấy lên bờ.
Sơn nghe bạn kể hết chuyện cái cây, chuyện bờ mương nhà ai bị khoét. Đến lúc Thơ cúi xuống nhấc một chiếc can, cậu mới nói:
“Ngày kia nhà tau đi.”
Thơ đặt chiếc can xuống.
“Ngày kia à?”
“Ừ. Bố tau hỏi xe rồi.”
Thơ nhìn dòng nước một lúc. “Vậy sáng mốt mi lên xe?”
“Ừ. Ngày mai mẹ dẫn tau với con Yến đi chào mọi người.”
“Thế chiều mai ghé nhà tau một lát. Tau ở nhà trông hai đứa nhỏ.”
Sơn gật đầu. Nói được ngày đi, cậu thấy dễ thở hơn, dù những thứ muốn kể với Thơ vẫn còn đầy trong đầu: căn phòng trên tầng hai, trường mới, cầu thang và hành lang mà chú Bảy Hùng đã tả. Thơ lại lấy que vạch xuống cát mấy nét vòng vòng, rồi đột nhiên thò tay vào bên trong áo.
Nó mang ra một cái ná cao su. Cành chạc đã lên màu nâu bóng, cán quấn bằng dây chuối khô cho êm tay. Dải cao su vàng hơi nứt ở mép. Hai đứa làm chiếc ná ấy hồi đầu năm, thay nhau giữ, đem ra bờ rào tập bắn quả bồ kết khô. Lần nào Sơn kéo mạnh quá, Thơ cũng kêu coi chừng đứt dây.
“Mi cầm đi,” Thơ bảo.
“Để lại mà chơi.”
“Tau làm cái khác được. Cái ni của hai đứa, mi mang xuống phố cho có cái nhớ.”
Sơn cầm chiếc ná. Ở chỗ cán còn một vết dao sứt, do chính cậu gọt vụng lần đầu. Cậu lấy ngón tay miết qua vết ấy rồi hỏi:
“Lỡ dây đứt thì sao?”
“Thì thay dây. Trên phố thiếu chi dây cao su.”
Cả hai cùng cười. Sơn đặt chiếc ná lên đùi, xoay đi xoay lại như vẫn còn muốn tìm một câu để nói. Thơ đột nhiên hỏi trường dưới phố có rộng lắm không. Sơn kể những điều chú Bảy Hùng đã nói: trường xây bằng gạch, có sân lát xi măng, mùa mưa học trò đỡ phải xắn quần lội bùn. Thơ nghe chăm chú, lâu lâu lại hỏi một câu.
“Có cây cho tụi mi trèo không?”
“Chắc có cây phượng.”
“Cây phượng leo khó hơn bàng đó.”
“Mi đã leo cây phượng bao giờ?”
“Chưa. Tau đoán rứa.”
Hai đứa cười thêm một trận. Tiếng cười vang xuống mặt nước, làm con chim sẻ đang đậu trên bụi tre giật mình bay vụt lên.
Một lúc sau, Thơ bảo:
“Xuống đó, mi cố học cho giỏi. Về kể tau nghe trường phố ra sao.”
“Mi cũng phải học tiếp. Cô Nguyệt còn khen chữ mi đẹp hơn chữ tau.”
“Cô khen chữ tau tròn thôi. Toán tau còn phải nhờ mi giảng.”
“Vậy Tết về tau giảng tiếp.”
Thơ nhìn Sơn. “Mi hứa đấy nhé.”
Sơn chìa ngón út ra, kiểu hai đứa từng làm mỗi khi chia nhau thứ gì quý. Thơ ngoắc ngón tay vào, siết một cái rồi buông. Thơ đứng dậy, mỗi tay xách một can nước. Sơn vội cầm giúp một chiếc. Hai đứa cùng đi lên con dốc, bước chậm cho nước khỏi sóng sánh ra ngoài. Tới chỗ rẽ, Thơ nhận lại can, dặn chiều hôm sau cứ tới nhà gọi.
Sơn nhìn bạn đi về phía mái nhà mới lợp, rồi đặt chiếc ná vào túi áo. Cành gỗ hơi dài, đầu chạc thò ra ngoài. Cậu kéo vạt áo phủ kín lại, cầm xô trở về nhà. Xô vẫn rỗng. Tới cổng, mẹ thấy vậy chỉ bật cười, bảo lần sau đã nói đi lấy nước thì nhớ mang nước về.
Chiều kế tiếp, mẹ Dung xếp quà vào một chiếc làn tre. Bà gói chè khô trong giấy báo, buộc hai miếng đường phên bằng sợi lạt, để riêng ít muối và một gói chỉ khâu. Sơn xách làn, còn Yến ôm con búp bê đòi đi theo. Mẹ dặn con bé mang dép, rồi ba mẹ con ra cổng.
Nhà bà Hợi là chỗ ghé đầu tiên. Bà đang ngồi trên chõng nhặt rau lang, cái rổ tre kê bên chân, dưới gốc bàng già có vài quả chín vừa rụng. Thấy mẹ Dung bước vào, bà đặt rổ xuống ngay.
“Đã tới ngày đi rồi hả Dung?”
“Dạ, sáng mai nhà con xuống. Con sang chào bà, nhờ bà ngó hộ cái vườn. Khi nào nhà con về, con lại sang thăm.”
Mẹ đặt gói chè lên chõng. Bà Hợi nhìn gói chè, lấy tay đẩy nhẹ về phía mẹ.
“Để dành xuống dưới đó mà dùng. Nhà bốn người, trăm thứ phải mua.”
“Con mua để biếu bà, bà nhận cho con vui.”
Bà cười, đành kéo gói chè lại. Rồi bà gọi Sơn vào bếp lấy rổ khoai vừa luộc. Củ còn nóng, bốc hơi dưới lớp lá chuối. Bà chọn hai củ đưa Sơn, thêm một củ nhỏ cho Yến. Con bé cầm khoai, quên luôn con búp bê, loay hoay bóc vỏ đến khi bà phải lấy giúp.
“Xuống phố, nhớ ăn uống đúng bữa,” bà dặn Sơn. “Được người ta cho gì thì cảm ơn, biết đường mà chào hỏi. Bà dạy rồi, phải làm cho tử tế.”
“Cháu nhớ ạ.”
Bà chống tay đứng dậy, dẫn Sơn ra dưới gốc bàng. Từ đây nhìn về phía sân nhà Sơn còn thấy một góc mái ngói sau hàng rào. Gió lay tán lá, vài quả bàng rơi lộp bộp trên lớp đất đã se khô.
“Ông nhà bà trồng cây này hồi mới về đây,” bà nói. “Hơn bốn mươi mùa quả rồi. Mai kia cháu lớn, về thăm làng chắc nó vẫn còn đứng đây.”
Sơn đưa tay đặt lên phần rễ nổi, chỗ mấy đứa trẻ vẫn kê chân khi trèo. Bà Hợi nhìn theo tay cậu, rồi dặn Tết có về thì ghé thắp hương cho ông nhà bà, qua mộ cụ Bốn chào một tiếng. Sơn nhớ buổi bà từng cầm tay chỉ cách thắp nhang, bỗng cúi đầu đáp thật rõ:
“Cháu sẽ về thăm bà.”
“Ừ. Bà để dành cho mấy bắp nếp, nhớ về ăn.”
Bà nói rồi xoa đầu Sơn. Mẹ Dung đứng bên nhìn hai bà cháu, tay giữ quai làn tre. Lúc chào ra cổng, bà Hợi còn gọi Yến lại chỉnh cho con bé chiếc quai dép bị tuột. Yến khoe xuống phố sẽ được đi học trường to. Bà gật gù, bảo lần sau về phải kể bà nghe chuyện ở lớp.
Ra khỏi nhà bà, mẹ con Sơn đi qua mấy nóc nhà trong xóm. Nhà bác trưởng thôn đang phơi chiếu và những bắp ngô vớt được sau lũ. Bác ngồi đan lại cái rổ thủng, thấy khách tới thì bỏ dở, gọi vợ ra đun ấm nước. Mẹ hỏi chuyện bờ ruộng bị sạt, dặn có tin gì về con đường đầu dốc thì nhắn cho bố Toàn qua cơ quan. Bác nhận gói đường phên, bảo dưới phố lo làm ăn, đến Tết về còn có chỗ ngồi uống nước với nhau.
Qua nhà cô Nguyệt, Sơn thấy cô đang xếp bài kiểm tra vào một chiếc bìa cứng. Trường đã nghỉ hè, nhưng cô vẫn ngồi kê lại sổ sách cho năm học mới. Thấy Sơn, cô cất bút rồi kéo ghế cho mẹ Dung ngồi. Hai cô giáo nói chuyện chuyển trường, chuyện hồ sơ và lớp Năm của Sơn. Cậu đứng bên bàn, nhìn lọ mực tím có chiếc bút máy cắm nghiêng, thấy nhớ cả mùi phấn trên những buổi học oi bức.
Cô Nguyệt mở ngăn kéo, lấy ra một cuốn vở ô ly mới, bìa xanh, đưa cho Sơn.
“Cô cho em. Sang trường mới, cứ viết cho sạch, học cho chăm.”
Sơn nhận vở bằng hai tay. Cô nhìn cậu một lúc rồi hỏi:
“Còn nhớ hôm cô bắt em đứng lên đọc bài đầu tiên không?”
Sơn bật cười. “Em đọc nhầm chữ ‘dòng’ thành chữ ‘đồng’, cả lớp cười ạ.”
“Thế mà bây giờ em đọc trôi chảy nhất nhì lớp rồi. Xuống dưới đó cố giữ.”
Cô xoa đầu Sơn, quay sang dặn mẹ nhớ viết địa chỉ mới để sau này còn gửi thư. Mẹ lấy bút ghi lại địa chỉ cơ quan bố Toàn trên mảnh giấy. Cô Nguyệt gấp giấy cẩn thận, kẹp vào sổ. Tiễn ra cổng, cô còn hỏi Yến bao giờ đi học lớp Một; con bé hào hứng giơ cả năm ngón tay, làm hai người lớn cùng cười.
Mặt trời bắt đầu khuất sau ngọn núi khi ba mẹ con đến nhà Thơ. Vách nứa vừa được cả xóm chèn lại sau lũ còn sáng màu, trên mái những tàu lá cọ mới lợp nằm thành hàng ngay ngắn. Thơ ngồi trên chõng tre, tay vá quai cặp, hai đứa em chơi bên cạnh một cái rá đựng ngô luộc. Nghe tiếng Sơn gọi, nó ngẩng lên rồi đặt kim xuống.
“Mẹ tau mang ít gạo sang,” Sơn nói, đưa chiếc túi vải mẹ chuẩn bị từ nhà.
Mẹ Dung đặt túi lên chạn, hỏi Thơ bố đã về nương chưa. Thơ bảo bố đang ở bãi dưới, tranh thủ vun lại luống sắn còn cứu được. Mẹ ngồi xuống cạnh hai đứa nhỏ, hỏi chuyện ăn uống, sờ trán thằng út rồi dặn trời mưa phải giữ áo khô cho em. Thơ gật đầu, thỉnh thoảng nhìn sang Sơn.
Khi mẹ với Yến ra sân xem giàn mướp mới dựng, Thơ khẽ hỏi:
“Sáng mai mi đi thật rồi à?”
“Ừ. Xe đón từ sớm.”
“Vậy lúc nào về, mi cứ tới nhà. Tau còn giữ cái rổ cá của hai đứa.”
“Giữ cho kỹ. Tết về tau qua, mình đi bắt lại.”
Thơ gật đầu. Nó với tay lấy một củ ngô luộc trong rá, bẻ đôi, đưa Sơn phần có hạt đều hơn. Sơn nhận lấy, hai đứa vừa ăn vừa xem đám gà con đang cào đất dưới chân chõng. Thơ kể con gà mái sau lũ dẫn về thêm được mấy con, nhưng con nào cũng thích chui qua hàng rào nhà bác Tư. Sơn nghe, bật cười, kể lại lần hai đứa đuổi gà vào tận sân trường rồi bị cô Nguyệt bắt quét lớp.
Mẹ gọi từ ngoài cổng, Sơn đứng dậy. Thơ đi theo tiễn ra ngõ. Hai đứa nhìn nhau một lát, Thơ đấm nhẹ vào vai bạn như mọi khi.
“Tết về nhớ mang cho tau xem sách dưới phố.”
“Ừ. Tau còn phải kể chuyện trường mới nữa.”
“Sách có hình càng tốt.”
Sơn hứa. Cậu đi được một quãng thì quay lại, thấy Thơ vẫn đứng bên cọc rào mới. Hai đứa giơ tay vẫy, rồi Thơ chạy vào khi em út gọi anh lấy nước.
Trên đường về, Yến ngồi mỏi chân, được mẹ bế một quãng. Sơn xách chiếc làn đã nhẹ, bên trong có cuốn vở cô Nguyệt tặng và mấy củ khoai bà Hợi cho. Cậu nhìn dãy mái nhà vừa vá sau trận lũ, bờ rào tre còn tươi màu, chỗ đường đất được đắp lại bằng sỏi. Những gì người lớn đã làm trong mấy tuần qua hiện ra rõ hơn dưới nắng chiều. Cậu chợt muốn đi chậm để nhìn thêm một lượt.
Đêm cuối cùng ở làng, bố Toàn buộc nốt dây quanh hai chiếc hòm. Mẹ Dung xếp bát đũa dùng sáng mai vào cái rổ riêng, dặn Sơn để chiếc làn tre trên cùng cho dễ lấy. Căn nhà thoáng hẳn vì bàn ghế đã dồn về một phía. Yến nằm trên chiếu, tay ôm búp bê, vừa hỏi sáng mai được ngồi cạnh cửa xe không vừa ngáp dài. Mẹ đắp khăn cho con bé, bảo ngủ sớm, gà gáy lần đầu đã phải dậy.
Sơn đem chiếc ná cao su Thơ tặng đặt vào hòm sách. Cậu lấy ra xem một lần nữa, gọt nhẹ mảnh dằm ở cán gỗ rồi bọc chiếc ná trong tờ giấy báo. Bên cạnh là cuốn vở bìa xanh cô Nguyệt cho. Cậu xếp hai thứ sát nhau, đóng nắp hòm lại.
Ngoài sân, gió từ phía suối thổi lên, làm tán bàng đầu xóm xào xạc. Sơn xin bố ra ngoài một lát. Bố đang xiết dây hòm, ngẩng lên nhìn con rồi gật đầu, dặn nhớ về sớm.
Sơn đi ra gốc bàng trước nhà bà Hợi. Bà đã đóng cửa, chỉ còn một vệt sáng mỏng lọt qua khe vách. Cậu ngồi xuống chỗ rễ cây nổi, nơi cậu với Thơ từng đếm bi, chia khoai và cãi nhau xem ai trèo cao hơn. Mặt đất đã khô lại, mấy hòn sỏi nhỏ nằm nguyên trong cái hốc hai đứa đào hồi đầu mùa. Sơn lấy một viên đặt lên lòng bàn tay, thấy cạnh sỏi tròn và nhẵn, rồi bỏ nó trở lại chỗ cũ.
Bên kia con dốc, vài nhà đã tắt đèn. Cậu nghe tiếng dế, tiếng nước chảy sau làng và tiếng chân ai đang dắt trâu về muộn. Những âm thanh ấy quen thuộc đến mức trong ngày Sơn hiếm khi để ý. Tối nay cậu ngồi nghe rất lâu. Cậu nghĩ tới cô Nguyệt, tới bà Hợi với gói chè đặt trên chõng, tới Thơ đang trông hai đứa em trong ngôi nhà vừa sửa lại. Rồi cậu nghĩ tới lời mình đã hứa bên suối.
“Tết về, tau sẽ qua,” Sơn nói khẽ, như thể Thơ đang ngồi ngay bên cạnh.
Một quả bàng chín rơi xuống gần chân. Sơn nhặt lên, lau vào vạt áo rồi cầm theo. Cậu sẽ để nó ở túi hòm sách, cạnh chiếc ná. Còn những thứ khác, cứ ở lại nơi này: hốc sỏi dưới rễ, cái chõng tre ngoài hiên, con đường đất đỏ dẫn xuống suối.
Bố Toàn gọi từ nhà. Sơn đứng dậy, phủi đất ở đầu gối rồi đi theo lối cũ. Tới cổng, cậu ngoái nhìn. Gốc bàng đã chìm trong bóng tối, chỉ còn một khoảng lá in lên nền trời nhạt trăng. Sơn bước vào sân, nơi bố đang chờ giúp cậu cài khóa hòm.
Sáng mai, khi xe xuống dốc, cậu sẽ còn một lần nhìn thấy cây bàng qua cửa xe.