Chiều ấy, bố Toàn về sớm hơn mọi ngày. Chiếc xe đạp dựng ngoài hiên còn bám bùn khô từ con đường vừa được người làng san lại sau lũ. Bố xách cái cặp da cũ vào nhà, đặt lên bàn rồi lấy ra cuốn sổ nhỏ vẫn dùng để ghi những việc cần làm.
Sơn đang rửa rau ở bậc thềm. Cậu nhận ra vẻ mặt bố ngay khi ông mở cuốn sổ. Tờ quyết định điều động có dấu đỏ đã về từ trước, chuyện xuống thành phố cũng được bố mẹ bàn bạc nhiều lần. Nhưng đến hôm ấy, ngày đi mới thành một hàng chữ rõ ràng trên giấy.
“Cơ quan chốt rồi,” bố nói với mẹ Dung. “Đầu tháng tới anh phải xuống nhận việc. Nhà mình cố thu xếp đi cùng một chuyến, đỡ tiền xe.”
Mẹ kéo ghế ngồi xuống, nhìn ngày bố vừa ghi. Một lát, mẹ hỏi chuyện giấy chuyển trường của Sơn.
“Anh đang xin. Đầu năm học mới nó vào lớp Năm ở trường dưới ấy. Còn hồ sơ chuyển công tác của em, người ta hẹn tuần sau mới trả lời.”
Mẹ vuốt mép cuốn sổ, tính nhẩm một lúc rồi hỏi tiếp về đồ đạc. Bố bảo mang quần áo, sách vở, chiếc bàn học của Sơn và mấy thứ thật cần. Giường tủ cồng kềnh sẽ nhờ người quen giữ hộ. Phòng tập thể cơ quan đã có dự kiến bố trí; đến nơi còn phải làm thủ tục nhận bàn giao.
Nghe đến nhà tập thể, Yến từ ngoài sân chạy vào, hai bím tóc rung theo từng bước chân.
“Nhà mới có nhiều trẻ con chơi với con không bố?”
“Chắc là có. Con lựa mấy món đồ chơi thích nhất, xếp riêng ra nhé.”
Yến lập tức chạy đi tìm con búp bê vải, chiếc hộp đựng những viên sỏi nhẵn và cái chén nhựa đã sứt quai. Nó xếp lên chõng, lại nhặt xuống, phân vân trước từng món. Sơn nhìn em, thấy việc rời làng đối với Yến hình như bắt đầu từ chuyện mang con búp bê nào theo.
Cậu quay lại chậu rau. Nước từ đầu ngón tay nhỏ xuống nền đất, thấm thành những đốm sẫm màu. Trước kỳ nghỉ hè, sáng nào Thơ cũng ra đầu ngõ gọi cậu đi học. Chỉ còn ít lâu nữa, sẽ tới một buổi sáng Sơn thức dậy ở nơi khác, nghe tiếng người lạ ngoài hành lang thay cho tiếng bạn.
Bữa cơm tối hôm ấy kéo dài hơn thường lệ. Bố bàn chuyện bán con lợn, nhờ bà Hợi trông hộ mấy luống rau và gửi vài thứ sang nhà người quen. Mẹ hỏi về tiền xe, tiền mua đồ dùng, cả khoản dành để may đồng phục cho Sơn khi vào trường mới. Bố ghi từng việc vào cuốn sổ. Đến mục nào giải quyết được, ông gạch một nét nhỏ bên cạnh.
Ăn xong, Sơn được giao xếp sách vở. Bố đưa cậu chiếc hòm gỗ thấp, bảo lựa những cuốn đang học và mấy quyển quý nhất. Sơn bày cả chồng vở ra hiên. Quyển nào cũng có điều gì đáng giữ: một bài chính tả cô Nguyệt chấm mực đỏ, tờ giấy khen đã quăn góc, vài nét vẽ con trâu ngoài bìa. Trong tập vở còn có cuốn Thơ tặng ở buổi chia tay trường làng. Sơn lật đến trang cuối, chạm tay lên hàng chữ bạn viết rồi đặt nó xuống đáy hòm trước tiên.
Đêm xuống, chiếc hòm vẫn mở. Mẹ gọi đi ngủ lần thứ hai, Sơn mới nhét thêm mấy quyển vở vào khoảng trống bên cạnh chiếc hộp bút. Cậu đậy nắp, để nguyên móc khóa trên thành hòm. Ngày mai còn phải xem lại một lượt.
Sơn bưng chồng bát ra sau hè. Mẹ Dung đã ngồi bên chum nước mưa, tay áo xắn quá khuỷu. Ngọn đèn dầu trong bếp soi lên vành chậu sành một vệt sáng vàng. Mẹ múc gáo nước, rắc một nhúm tro bếp rồi cầm chiếc bát mẻ của bố lên chà. Cái bát ấy mẻ từ nhiều năm trước, men ở miệng đã nhẵn đi vì những lần rửa.
“Để mẹ làm, con vào ngủ đi.”
“Con phụ mẹ một tay.”
Sơn ngồi xổm bên cạnh, nhận cái bát mẹ vừa đưa. Nước mát lạnh. Cậu chà quanh lòng bát, dội nước rồi xếp lên chiếc rổ tre. Mẹ rửa, con tráng, hai người làm việc gần như chẳng cần nhìn nhau. Ngoài bờ rào, dế kêu rỉ rả. Xa hơn là tiếng suối sau làng, đã dịu lại sau những ngày nước lớn.
“Cái bát con mượn nhà Thơ bữa trước, trả rồi chứ?” mẹ hỏi.
“Con trả sáng nay rồi. Nhà nó đang phơi lại mấy bó củi ướt.”
Mẹ gật đầu, rửa chậm hơn một chút. Sơn nhớ buổi cả xóm dựng mái cho nhà Thơ, nhớ hai đứa chuyền những bó rơm từ tay người lớn lên giàn. Qua trận lũ, nhà nào cũng có thứ phải sửa, thứ phải sắm lại. Riêng mẹ, mỗi lần đong gạo lại đứng nhìn cái chum lâu hơn.
Sơn cầm gáo dừa múc nước. Cái chum này bà nội để lại, thành chum có một vệt nứt được trét kín từ lâu. Hồi còn bé, Sơn thường ghé miệng vào chum, gọi thật to để nghe tiếng mình vang lên từ đáy. Mẹ sợ cậu ngã, lần nào bắt gặp cũng kéo ra, vừa mắng vừa cười. Nghĩ tới chuyện sẽ để chiếc chum lại, Sơn bất giác đưa tay vuốt lên lớp men mát lạnh.
Mẹ rửa xong đôi đũa cuối, xếp thẳng vào rổ. Sơn ngẩng lên, thấy mắt mẹ đỏ. Bà cúi xuống đổ nước trong chậu, chờ lớp tro theo dòng nước chảy hết rồi mới đứng dậy.
“Còn cái rổ, con mang vào chạn hộ mẹ.”
Sơn vâng lời. Khi cậu quay ra, mẹ vẫn đứng cạnh chum nước, nhìn qua bờ rào. Từ đây chỉ thấy một khoảng đen sẫm của cây bàng già ở đầu ngõ. Dưới gốc cây ấy, bà Hợi vẫn thường ngồi nghỉ chân sau buổi chợ; còn Sơn với Thơ từng đánh bi, chơi quay, có hôm cãi nhau vì một viên bi ve xanh đến tận tối.
“Vào đi con, sương xuống rồi,” mẹ gọi.
Sơn bước theo mẹ vào nhà. Yến đã ngủ say, con búp bê vải nằm kẹt dưới cánh tay. Mẹ kéo lại mép màn cho em. Cậu nằm cạnh Yến, nghe mẹ đi ra gian ngoài thu dọn thêm ít giấy tờ, rồi tiếng bố kéo ghế ngồi xuống. Giữa gian buồng và gian ngoài là vách gỗ cũ, có một khe hở bằng hai ngón tay. Ánh đèn xuyên qua đó thành một vệt mỏng trên chiếu.
“Anh hỏi lại chỗ ở chưa?” mẹ nói khẽ.
“Bên cơ quan dự kiến để nhà mình nhận phòng 214, dãy B, tầng hai. Khoảng hai mươi lăm mét vuông, chia hai gian. Xuống nơi người ta mới bàn giao chìa khóa.”
“Còn bếp?”
“Bếp chung ngoài hành lang, khu vệ sinh ở đầu dãy. Mình tới rồi sắp xếp dần.”
Sơn hình dung căn phòng mà chú Bảy Hùng từng kể. Một hành lang dài, tiếng dép người đi qua cửa, buổi tối có đèn điện sáng tới tận cầu thang. Cậu cố đặt chiếc bàn học của mình vào một góc căn phòng ấy, rồi nghĩ đến chỗ Yến nằm, chỗ mẹ đặt nồi cơm. Trong đầu Sơn, căn phòng mới cứ chật lại mỗi lần cậu thêm một món đồ.
Mẹ mở nắp hòm gỗ ở gian ngoài. Tiếng giấy sột soạt, tiếng những tờ tiền được xếp lại nghe rõ trong đêm. Bà tính tiền xe, tiền mua thêm xoong nồi, tiền nhập học và cả tiền sinh hoạt trong thời gian hồ sơ chuyển trường của mẹ còn chờ giải quyết.
“Còn nhà này, mảnh vườn, mấy cây nhãn nữa,” mẹ nói. “Mình để ai trông anh?”
“Bà Hợi nhận trông giúp vườn. Anh cũng nhờ người quen ghé qua xem nhà. Hôm nào thu xếp được, cả nhà lại về.”
“Về khi nào?”
Tiếng mẹ nhỏ đi. Ngoài sân, một con chó sủa vọng từ cuối xóm. Sơn nằm im, chờ bố trả lời.
“Có dịp nghỉ thì mình về. Đường xa hơn trước, nhưng quê mình vẫn ở đây.”
Một lát sau, bố nói thêm chuyện học hành của Sơn. Ông bảo ở phố trường lớp đầy đủ hơn, con có cơ hội học tiếp lên cao. Mẹ nghe, thỉnh thoảng hỏi thêm về giấy tờ. Sơn đã nghe bố nhắc chuyện học giỏi từ hồi còn tập viết, đến mức thuộc cả giọng ông mỗi khi dặn. Đêm nay, sau những khoản tiền vừa được tính, câu chuyện ấy khiến cậu nghĩ đến nhiều thứ khác: số gạo còn trong chum, chiếc xe đạp bố đã vá săm mấy lần, những đêm mẹ chấm bài bên ngọn đèn dầu.
“Vợ chồng mình chịu khó mấy năm,” bố nói. “Cho con được học tới nơi tới chốn.”
Sơn kéo mép chiếu lên ngực. Bên cạnh, Yến xoay người, bàn tay nhỏ quờ sang nắm lấy ngón tay anh. Cậu để yên cho em nắm. Gian ngoài còn tiếng bố mẹ tính toán một lúc, rồi ngọn đèn tắt. Vệt sáng ở khe vách biến mất, chỉ còn gió núi luồn qua mấy tấm gỗ cũ.
Sơn nằm lâu, nghĩ tới Thơ. Cậu đã kể với bạn về chuyện chuyển nhà, nhưng ngày đi chính xác thì vẫn giữ trong lòng từ lúc bố ghi vào sổ. Sáng mai cậu sẽ sang nói. Có thể Thơ sẽ hỏi đi bao lâu, có về chơi nữa không. Sơn định trả lời rằng mình sẽ về, vào một dịp nghỉ học, rồi rủ bạn ra suối bắt cá như trước.
Cậu nhẩm lại ngày bố ghi, chậm rãi như học thuộc một dòng trong sách. Bên ngoài, tiếng nước chảy sau làng đều đều. Mỗi khi trở mình, Sơn lại nghe tấm vách gỗ khẽ cọt kẹt, một tiếng động quen đến nỗi cậu đã thuộc từ bé.
Sáng hôm sau, sương còn vướng trên những luống rau và đám cỏ tranh đầu ngõ. Sơn dậy sớm, khoác chiếc áo cũ bạc màu nơi cổ tay rồi xách cái xô nhỏ đi về phía suối. Cậu bảo mẹ ra lấy nước. Mẹ đang nhóm bếp, chỉ ngước lên nhìn con một cái rồi gật đầu. Bà biết cậu muốn đi đâu.
Sau trận lũ, bờ suối vẫn còn những vết đất mới lở, mấy bụi cỏ nằm rạp xuống mép nước. Giữa dòng, nước chảy mạnh hơn mọi mùa hè trước, nhưng những khoảng cạn sát bờ đã trong trở lại. Đám sỏi cuội nằm dưới đáy hiện lên lờ mờ, thỉnh thoảng có con cá nhỏ lách qua kẽ đá, để lại một vệt sóng nhẹ.
Sơn đi qua ngã ba, men theo bờ suối tới phiến đá lớn mà lũ trẻ gọi là đá Ông Bảy. Cậu định ngồi đó đợi Thơ. Hồi còn đi học, hai đứa thường gặp nhau chỗ này, rồi cùng rẽ qua lối mòn lên trường. Mùa nước cạn thì dừng bắt cá, mùa mưa thì xem đứa nào nhảy qua được vũng bùn rộng nhất. Giữa những chuyện ấy, Sơn vẫn nghĩ hai đứa sẽ còn nhiều buổi sáng giống nhau.
Thơ đã ngồi trên phiến đá từ trước.
Bên cạnh nó là hai chiếc can nhựa đựng đầy nước, nắp can vặn chặt. Thơ ngồi co chân, cằm tì trên đầu gối. Chiếc áo bạc màu có một miếng vá hình chữ nhật ở vai, mép chỉ khâu hơi lệch. Sơn nhận ra miếng vá ấy. Có lần cậu sang chơi, Thơ ngồi dưới ngọn đèn dầu cặm cụi khâu áo, vừa khâu vừa dỗ đứa em út đang quấy. Hồi đó Sơn còn trêu bạn may vá khéo như con gái. Thơ cười, bảo cái áo rách thì phải vá, thế thôi.
Nghe tiếng chân, Thơ quay lại. Nó nhìn Sơn một thoáng, rồi nhích sang bên chừa chỗ. Sơn đặt cái xô xuống, ngồi cách bạn một khoảng vừa đủ. Thơ vẫn nhìn dòng nước. Hai đứa đã quá quen với những buổi ngồi im cạnh nhau, vậy mà sáng nay khoảng cách giữa hai vai bỗng thành ra khó chịu.
Sơn đặt hai tay lên đầu gối. Cậu đã định nói ngay: đầu tháng tới, nhà tao đi. Bố tao ghi ngày rồi. Chỉ mấy chữ ấy thôi. Thế mà ngồi một lúc, cậu lại đưa mắt nhìn chiếc can nước, nhìn đám lá mắc bên mép bờ và mấy con kiến đang bò trên thân cây mục.
Thơ nhặt một viên sỏi, xoay giữa các đầu ngón tay rồi thả xuống nước. Viên sỏi rơi tõm, vòng sóng nhỏ lan ra, chạm bờ và tan mất. Một chiếc lá khô từ cành cây phía trên rơi xuống, bị dòng nước cuốn vòng qua phiến đá rồi trôi về phía khúc quanh. Sơn dõi theo nó. Mãi đến khi chiếc lá khuất hẳn, cậu mới nhìn sang Thơ.
Bạn vẫn ngồi đó, bàn tay gầy mân mê đường chỉ vá trên vạt áo. Thơ hẳn cũng đã nghe chuyện nhà Sơn sắp đi. Cả xóm đều biết, từ hôm chú Bảy Hùng xuống làng bàn việc chuyển nhà. Nhưng biết chuyện và hỏi một người bạn về ngày người ấy rời đi là hai việc khác nhau. Sơn chờ Thơ mở lời. Còn Thơ cúi xuống nhặt thêm một hòn sỏi nữa.
Nắng bắt đầu vượt qua những lùm tre. Trên phiến đá, hai cái bóng đổ dài về phía nước. Sơn nhớ bữa hai đứa ngồi ở đây ăn một củ khoai bà Hợi cho, còn cãi nhau ai được phần to hơn. Cuối cùng Thơ bẻ phần to đưa Sơn, rồi chạy xuống suối trước để khỏi bị trả lại. Hôm nay Sơn mang theo một câu chuyện quan trọng, vậy mà hai đứa cứ ngồi như thể đang đợi một con cá ngoi lên.
Thơ đưa tay vốc nước rửa mặt, vuốt tóc ra sau rồi đứng dậy. Sơn cũng đứng lên. Cậu nhìn hai can nước dưới chân bạn, định với tay xách đỡ một can. Nhưng Thơ đã cúi xuống, mỗi tay nhấc một chiếc, quai nhựa kéo căng những ngón tay nhỏ. Nó nhìn Sơn thêm một lần, gật đầu chào, rồi bước lên lối mòn.
Sơn đứng lại, cái xô rỗng bên chân. Cậu nghe tiếng nước trong hai chiếc can sóng sánh theo từng bước Thơ đi. Đến khúc quanh, bóng bạn khuất sau mấy tàu lá chuối, tiếng bước chân cũng tan trong tiếng suối. Sơn vẫn đứng nhìn chỗ lối mòn vừa trống ra.
Cậu đã gặp Thơ. Đã ngồi cạnh nó một buổi sáng nữa. Còn ngày ghi trong cuốn sổ ở nhà, cậu vẫn chưa nói ra.
Mặt trời lên cao, soi rõ bùn non khô trên bờ, những rãnh nước lũ khoét xuống con dốc. Sơn cúi xách chiếc xô, đi về. Đến ngã ba, cậu nghe vọng từ phía nhà Thơ tiếng bạn gọi mấy đứa em dậy ăn sáng. Giọng Thơ lan qua hàng rào và vườn chuối, vẫn trong trẻo và hơi the thé như mọi hôm.
Ra đến đầu xóm, Sơn gặp bà Hợi đang gánh rau. Bà đặt đòn gánh xuống, lấy từ bọc lá chuối ra hai củ khoai lang vừa luộc, dúi cho cậu. Bà dặn mang một củ về cho Yến. Sơn nhận khoai bằng cả hai tay, thấy hơi ấm thấm qua lớp lá. Bà lại nhấc đòn gánh lên, bước chậm về phía chợ. Cậu nhìn theo lưng áo nâu của bà rồi rẽ vào cổng nhà.
Cuốn sổ ghi ngày đi vẫn nằm trên bàn. Mẹ Dung đã dọn bữa sáng, bên cạnh đĩa rau luộc còn có một bát mì tôm dành riêng cho Sơn. Món cậu thích từ lâu mà nhà chỉ thỉnh thoảng mới mua. Yến ngồi ở mép chiếu, vừa ăn vừa khoe đã chọn được con búp bê mang xuống phố.
Sơn ngồi xuống, đưa đũa gắp một miếng mì. Mùi hành phi thơm bốc lên trước mặt. Cậu ăn chậm, tay đặt lên túi áo có hai củ khoai bà Hợi cho. Ngoài kia, con đường dẫn đến nhà Thơ bắt đầu rộn tiếng người đi làm. Sơn nghĩ chiều nay mình sẽ sang lần nữa. Cậu cần nói với bạn ngày đi trước khi ngày ấy tới.