Bộ tộc Reth học chữ viết theo cái tốc độ mà Kael không hoàn toàn dự tính.
Không phải học nhanh — học không đều. Một số người tiếp thu ngay trong tuần đầu, đọc và viết tên mình rồi bắt đầu ghép các từ đơn giản. Một số khác học được mặt ký hiệu nhưng không nhớ nghĩa. Số còn lại không học được hoặc không muốn học — và điều đó ổn, vì không ai bắt buộc.
Điều không ổn là B'Rakh đang chú ý rất kỹ đến ai học được và ai không.
Kael nhận ra điều đó không phải vì B'Rakh nói thẳng. Nhận ra vì ông đã quan sát B'Rakh đủ lâu để biết: khi B'Rakh yên lặng và nhìn, ông ta đang xây dựng thứ gì đó trong đầu. Và thứ đang được xây trong đầu B'Rakh liên quan đến danh sách.
Sự kiện xảy ra vào tuần thứ ba sau buổi dạy chữ đầu tiên.
Một người tên Gaen — thợ săn trẻ, vợ vừa sinh con đầu lòng — về nhà tối hôm đó thấy đứa con đang sốt cao. Mùa này có loại bệnh hay đến với trẻ sơ sinh, Kael biết loại bệnh đó và biết cách điều trị: lá kháng viêm từ giao thương với bộ tộc phía đông, kết hợp với cách hạ nhiệt bằng nước mát. Không phức tạp. Nhưng cần lửa để đun lá.
Gaen chạy đến chỗ đống lửa chung và xin than về để nhóm lửa nhỏ trong lều.
B'Rakh đứng đó.
[Gaen] chưa [tham dự] nghi lễ đêm Sii tròn vừa [rồi], B'Rakh nói. Giọng không có sự ác ý — chỉ đang thực thi điều mà B'Rakh coi là quy tắc. Lề Luật Mới [nói] người [được] giữ lửa [phải được] thần [chọn qua] nghi lễ.
[Đứa] con [tao] đang sốt, Gaen nói.
Mang [con] đến [chỗ] đống lửa [chung]. [Sưởi] ở đó.
[Đứa] bé không [thể] di chuyển.
Khi [nào] thần [chọn] Gaen — [khi đó mới] được [mang] lửa về.
Kael không ở đó khi chuyện xảy ra. Ông biết qua K'Sol kể lại sau đó, giọng K'Sol bằng phẳng theo cách của người đang cố không để cảm xúc làm méo thông tin.
[Đứa] bé? Kael hỏi.
Gaen [chạy] tìm Kaen. [Kaen] mang lá [đến] và [dùng] nước [mát] hạ [nhiệt]. [Đứa] bé [đỡ] sau [nửa] đêm. K'Sol dừng. Không [cần] lửa [cuối cùng].
Nhưng Gaen không [biết] điều đó [lúc] đó.
Không.
Họ ngồi im một lúc.
B'Rakh không [vi phạm] Lề Luật Mới, Kael nói sau cùng.
K'Sol nhìn ông. Mày [đang] bào [chữa] cho [ông] ta.
Tao [đang] nói thật. Kael nhìn về phía khoảng trống trung tâm, nơi đống lửa chung vẫn đang cháy. Lề Luật Mới [có] điều khoản về [ai] được [giữ] lửa. B'Rakh dùng [đúng] điều khoản đó. [Ông] ta không [bịa] ra [quy tắc] mới — [chỉ] áp dụng [quy tắc] cũ theo cách [mà] quy tắc đó [cho phép].
[Đứa] bé [có thể] đã chết.
Có thể. Kael gật đầu. [Đó] là [điều] tao không lường trước [khi] viết [Lề Luật Mới].
Đây là thứ mà ông đã biết từ lý thuyết nhưng chưa bao giờ cảm được theo nghĩa thật: bất kỳ hệ thống nào đủ cụ thể để áp dụng được thì cũng đủ cụ thể để bị dùng ngược mục đích. Không phải vì người dùng xấu. Vì hệ thống không thể đọc ý định — chỉ đọc hành động.
B'Rakh không muốn đứa bé chết. Kael gần như chắc chắn điều đó. B'Rakh muốn kiểm soát ai được dùng lửa — và đứa bé của Gaen là hệ quả không mong muốn của việc áp dụng nguyên tắc đó cứng nhắc vào một tình huống mà nguyên tắc không được viết ra để xử lý.
Taak đã từng nói điều gì đó về điều này — không phải nói thẳng, mà qua câu chuyện về đám cháy rừng và tổ tiên: "Thứ bảo vệ chúng ta không phải thứ mạnh hơn — mà là thứ kẻ thù không biết cách theo vào." Taak hiểu rằng bất kỳ thứ gì đủ mạnh để bảo vệ đều cũng đủ mạnh để gây hại nếu quay ngược lại.
Kael đã nghe câu đó. Nhưng khi viết Lề Luật Mới, ông đã xây một công cụ mà không xây được cơ chế ngăn nó bị dùng ngược.
[Mày] có thể [sửa] không? K'Sol hỏi.
Có thể. Nhưng [sửa] theo cách nào?
K'Sol im lặng theo kiểu đang thật sự nghĩ, không phải chờ Kael trả lời thay. [Thêm] điều khoản [cho] tình huống [khẩn cấp].
B'Rakh [sẽ] định nghĩa khẩn cấp theo [cách] B'Rakh [muốn].
Ai [quyết định] khẩn cấp?
[Đó] là câu hỏi.
K'Sol nhìn ông. Mày [biết] câu trả lời.
[Tao] biết [nhiều] câu trả lời. Không [biết] câu nào [đúng] cho [tình huống] này.
Đó là thật. Không phải khiêm tốn. Kael đã thấy đủ nhiều nền văn minh trong sách vở kiếp trước để biết rằng câu hỏi "ai quyết định trường hợp ngoại lệ" là một trong những câu hỏi tạo ra nhiều cuộc chiến tranh nhất trong lịch sử loài người. Không có câu trả lời tốt — chỉ có những câu trả lời ít tệ hơn các câu trả lời khác.
Ông gặp B'Rakh vào buổi chiều hôm đó.
Không phải để đối đầu. Đối đầu công khai với người giữ quyền lực tín ngưỡng sẽ tạo ra phe thắng và phe thua — và cả hai kết quả đều xấu cho bộ tộc lúc này, khi còn phải lo mối đe dọa từ phía bắc.
[Gaen] đến [tìm] mày [đêm qua], Kael nói khi ngồi xuống cạnh B'Rakh.
Ừ.
[Đứa] bé [ổn] rồi.
[Tao] biết. B'Rakh không có vẻ thoải mái hay không thoải mái — trạng thái trung tính của người đã quyết định và không thay đổi quyết định. Lề Luật Mới [nói] rõ.
Ừ. [Tao] viết [Lề Luật Mới]. Kael nói điều đó không phải để khẳng định uy tín — để nhắc nhở nhẹ rằng ông là nguồn gốc của hệ thống. [Và] khi viết, [tao] không [nghĩ] đến trường hợp này.
B'Rakh quay nhìn ông — lần đầu tiên trong cuộc trò chuyện. [Mày] muốn [tao] làm [khác đi]?
[Tao] muốn [mình] cùng [nghĩ] về [cách] Lề Luật Mới [xử lý] tình huống như [thế này] sau này.
[Nếu] ai cũng [xin] ngoại lệ vì [lý do] riêng — [thì] không [còn] Lề Luật nữa.
[Đúng]. Nhưng [nếu] không [có] ngoại lệ nào — [thì] Lề Luật [trở thành] vũ khí thay vì [công cụ].
B'Rakh không trả lời ngay. Ông ta nhìn đống lửa chung — đống lửa mà Kael đã đốt lên gần hai năm trước, trong đêm Đêm Mẹ Thức, và mang về cả một thứ mà bộ tộc chưa từng có. Lửa đó vẫn đang cháy. Sẽ cháy tiếp.
Taak [sẽ] biết cách [xử lý], B'Rakh nói sau cùng. Giọng không buồn — quan sát.
Ừ. Kael gật đầu. [Taak] sẽ biết.
Câu đó ông nói thật. Taak sẽ biết — vì Taak hiểu lý do đằng sau từng quy tắc, không chỉ bản thân quy tắc. B'Rakh biết quy tắc. Không phải lỗi của B'Rakh khi không có thứ mà người thầy không truyền lại được. Và Taak không truyền lại được vì Taak chết trước khi có cơ hội.
Còn ai truyền cho B'Rakh bây giờ?
[Nếu mày] muốn, Kael nói chậm, [tao] có thể [giải thích] tại sao [mỗi] điều khoản [trong] Lề Luật Mới [được] viết theo [cách] đó. Không phải [để] mày [làm] theo [tao] — [mà để] mày [tự quyết định] khi [có] tình huống [mới].
B'Rakh nhìn ông. Một lúc dài hơn bình thường. Tại sao [mày] muốn [dạy] tao?
Câu hỏi thật. Kael để nó thật — không có câu trả lời chiến lược nào hoàn toàn trung thực ở đây. [Vì] nếu [tao] không [ở đây] — [mày] là người [giữ] hệ thống này. [Tao] muốn [nó] được [giữ] bởi [người] hiểu [nó], không phải [người] chỉ nhớ [nó].
B'Rakh không trả lời. Không gật, không lắc.
Kael không ép thêm. Ông đứng dậy và đi về.
Kael viết nhật ký đêm đó — ngắn, không có câu hỏi tự vấn:
B'Rakh áp dụng Lề Luật Mới cứng nhắc. Đứa bé sống nhờ Kaen. Không có thiệt hại thực tế lần này.
Đề nghị giải thích lý do đằng sau Lề Luật cho B'Rakh. Chưa rõ ông ta có đồng ý không.
Câu hỏi quan trọng hơn: nếu B'Rakh học lý do và vẫn chọn áp dụng cứng nhắc — thì sao? Hệ thống tốt + người hiểu nhưng không đồng ý với mục tiêu = nguy hiểm hơn hệ thống tốt + người không hiểu.
Chưa có câu trả lời. Ghi nhận.
K'Sol tìm ông sau khi trời tối, ngồi xuống không nói gì trong một lúc.
[Mày] đang [dạy] B'Rakh, K'Sol nói sau cùng. Không hỏi.
Đang đề nghị.
[Đó] có phải [là] ý hay không?
[Tao] không biết. Kael nhìn về phía đống lửa đang leo lét trong khoảng trống trung tâm. Nhưng [đó] là [điều] duy nhất [tao] có thể [làm] mà không [phá vỡ] thứ [mình] đã [xây].
K'Sol ngồi im một lúc. Sau [khi] chiến tranh [xong] — [mày] có [ở lại] không?
Câu hỏi đó Kael không trả lời ngay. Không phải vì không biết câu trả lời — mà vì câu trả lời thật phức tạp hơn K'Sol hỏi.
[Tao] ở lại [bao lâu] thì [cần thiết], ông nói sau cùng.
K'Sol nhìn ông theo cái cách mà Kael đã học nhận ra: K'Sol đang nghe không chỉ những gì được nói mà cả những gì không được nói.
[Mày] không trả lời câu [tao] hỏi.
[Tao] biết.
K'Sol không hỏi thêm. Nhìn về đống lửa cùng Kael trong im lặng cho đến khi Raan bắt đầu khuất sau đường rừng.
Rồi đứng dậy, vỗ nhẹ vai Kael một lần — cử chỉ hiếm gặp, K'Sol không hay làm vậy — và đi về.