Trước khi dạy K'Sol cách thông báo Đêm Mẹ Thức, Kael đã phải giải thích một thứ mà K'Sol chưa bao giờ hỏi đến.
[Mày] có biết [một] ngày ở đây [dài] bao nhiêu không?
K'Sol nhìn ông. Từ [bình minh] đến [bình minh].
Tao [biết]. Nhưng [dài] bao nhiêu [so với] tiêu chuẩn khác.
Tiêu chuẩn nào?
Kael dừng lại. Tiêu chuẩn [tao] biết [từ trước].
Câu đó K'Sol không hỏi thêm — đã học từ lâu khi nào nên để những câu như vậy tự khép lại.
Tao đã đo, Kael tiếp tục. Không [phải] bằng thiết bị — bằng [thứ] tao [luôn] có.
Nhịp tim?
Ừ. Kael nhìn K'Sol với biểu cảm của người hơi ngạc nhiên. [Mày] đoán được à?
[Mày] hay [đặt] tay lên cổ khi [ngồi] yên và [đếm] gì đó. [Tao] thấy [từ lâu] nhưng không hỏi.
Cách Kael đo không phải đếm nhịp tim suốt một ngày — điều đó bất khả thi theo nghĩa đen. Ông dùng phương pháp gián tiếp, thiết lập từ nhiều tháng trước khi quyết định công khai hóa lịch.
Đầu tiên: cây que thẳng đứng cắm xuống đất, chiều cao bằng một cánh tay. Bóng của cây que di chuyển theo mặt trời từ sáng đến tối, vẽ ra một cung trên mặt đất. Kael chia cung đó thành mười hai phần bằng nhau — đơn vị tùy tiện, nhưng ông cần một số có thể chia nhỏ dễ dàng. Mỗi phần bằng nhau là một đoạn thời gian cố định.
Tiếp theo: đo nhịp tim nghỉ ngơi của mình, đếm trong khi bóng di chuyển qua đúng một phần. Lặp lại nhiều lần, nhiều ngày, lấy trung bình để loại bỏ sai số.
Sau nhiều ngày đo lặp lại và lấy trung bình để loại bỏ sai số, kết quả hội tụ về một con số: tổng một ngày đầy đủ ở đây xấp xỉ 115,000 nhịp.
Một ngày [ở] Trái Đất — thế giới [tao] từng [ở] — [có] khoảng 86,400 giây. Kael giải thích cho K'Sol. Nhịp tim bình thường [khoảng] 70 lần mỗi phút — [tức là] khoảng 100,000 nhịp mỗi ngày Trái Đất.
K'Sol nhìn ông. Và ở đây [là] 115,000.
Ừ. Tức là [một] ngày ở đây [dài] hơn ngày [ở] Trái Đất [khoảng] mười lăm phần trăm. Hay [nói] cách khác — khoảng [hai mươi bảy] tiếng rưỡi [thay vì] hai mươi bốn.
[Nhưng] cảm giác không [phải] dài hơn.
Không. [Vì mình] không [có] tiêu chuẩn [để] so sánh. Kael nhìn lên bầu trời. Cơ thể [tao] đã quen [với] ngày ở đây từ khi [sinh ra]. [Chỉ] khi [tao] đo [thì] mới thấy khác. Giống như [không biết] mình [đang] đứng nghiêng [cho] đến khi nhìn vào [mặt nước phẳng].
K'Sol im lặng xử lý điều đó. Vậy [chu kỳ] Raan [là] ba mươi ngày ở đây — [nhưng] bằng bao nhiêu [ngày] Trái Đất?
Khoảng [ba mươi bốn] ngày Trái Đất. [Hơn] một tháng [một chút].
Trái Đất [có] mặt trăng [riêng] không?
Có. Một. [Chu kỳ] khoảng [hai mươi chín] ngày Trái Đất. Kael dừng lại — đây là thứ ông chưa nói với ai. [Vậy mà] Raan [với] Sii cùng [tạo ra] Đêm Mẹ Thức [mỗi] 110 ngày ở đây — [tương đương] khoảng [một trăm hai mươi sáu] ngày Trái Đất. [Hơn] bốn tháng.
K'Sol gật chậm. [Mày] đo tất cả [điều đó] một mình.
Từ [hồi] còn [nhỏ]. Không [có] gì khác [để] làm khi [nằm ngửa] nhìn trần nhà.
K'Sol im lặng một lúc với tất cả những con số đó. Rồi hỏi câu hỏi không liên quan trực tiếp đến lịch thiên văn:
Mày [có] nhớ Trái Đất không?
Nhớ [theo] nghĩa dữ liệu — có. Nhớ [theo] nghĩa cảm giác — ít hơn mỗi năm.
[Có] buồn không?
Kael nghĩ về câu đó thật sự. Có. Nhưng [không] phải [theo] cách [tao] buồn [lúc nhỏ]. [Bây giờ] nó giống [hơn] cái cảm giác [khi] nhìn bản đồ [chỗ] mình chưa [đến] — [biết] nó [tồn tại] nhưng [không] cảm được hơi ấm [của] nó.
K'Sol gật đầu theo cái cách của người đang cất thông tin vào chỗ sẽ mở ra sau. Rồi: Vậy [bây giờ] mày [muốn] dạy [tất cả mọi người] đọc [và] viết.
Ừ.
[Vì] nếu [mày] đi — [thứ] này [sẽ] còn lại.
Ừ.
K'Sol nhìn ông lâu hơn bình thường. Không phán xét. Không buồn. Chỉ nhìn theo cách của người đang thấy rõ một thứ và để nó ở nguyên vị trí của nó. [Được] rồi. [Tao] sẽ [làm] theo cách [mày] muốn.
Buổi dạy đầu tiên công khai diễn ra một tuần sau — không phải Kael dạy, mà K'Sol.
Đây là kế hoạch hai người đã thống nhất: K'Sol là người trình bày hệ thống ký hiệu với bộ tộc lần đầu tiên theo cách như thể K'Sol vừa phát triển nó. Không phải bịa đặt hoàn toàn — K'Sol đã tham gia xây hệ thống từ nhiều năm, đã đóng góp vào nhiều ký hiệu, đã mở rộng nó. Câu chuyện không phải sai. Chỉ là không đầy đủ.
Kael ngồi trong đám đông như một người xem.
K'Sol đứng ở khoảng trống trung tâm với một tấm vỏ cây phẳng và que than, và bắt đầu vẽ ký hiệu — từng cái một, giải thích nghĩa, để người xem thử đọc lại. Cách K'Sol dạy không theo cách Kael đã dạy K'Sol — K'Sol đã phát triển phương pháp riêng, phù hợp với cách người trong bộ tộc này học hơn là cách Kael học từ kiếp trước.
Điều đó làm Kael ngạc nhiên một chút.
B'Rakh ngồi ở rìa, quan sát nhưng không tham gia. Ông ta đang đánh giá — Kael đọc được điều đó qua cách B'Rakh chú ý đến ai học nhanh nhất và ai hỏi nhiều câu nhất.
Goreth ngồi ở phía khác, cũng quan sát nhưng theo cách khác hoàn toàn: cách của người đang ghi nhận rằng đây là thứ hữu ích, chưa biết hữu ích như thế nào, nhưng đang chờ thấy.
Giữa buổi học, K'Sol dừng lại.
[Ai muốn] thử đọc [tên] của mình?
Im lặng ngắn. Rồi một người — đứa trẻ con của Roth, đứa từng bị rắn cắn ở ch.10, giờ đã mười lăm tuổi — giơ tay.
K'Sol vẽ ký hiệu tên Bael lên vỏ cây. Bael nhìn, đánh vần từng âm, rồi đọc tên mình lần đầu tiên trong đời.
Bộ tộc cười — không phải cười nhạo, mà cười theo cái cách của người chứng kiến điều gì đó đơn giản nhưng chưa từng có trước đây. Bael nhìn xuống tấm vỏ cây với biểu cảm mà K'Sol đã từng mô tả cho Kael: như thể mình không thể chết hẳn nếu tên mình còn đây.
K'Sol nhìn sang đám đông — tìm Kael.
Họ nhìn nhau trong một khoảnh khắc ngắn giữa đám đông đang ồn ào. Không ai khác thấy khoảnh khắc đó. Không cần ai thấy.
Kael ngồi nhìn và nhận ra thứ mà ông không hoàn toàn chuẩn bị cho.
Không phải tự hào — thứ đó ông đã quen phân loại và cất đi. Không phải vui — vui là thứ đến rồi đi, ông biết phân biệt. Đây là thứ khác, cũ hơn và ngồi sâu hơn trong ngực: ông muốn được nhớ đến là người đã ở đây.
Không phải nhớ đến là kẻ đốt lửa lần đầu. Không phải nhớ đến là người xây Lề Luật Mới hay thiết kế hệ thống lưu trữ lương thực hay tính toán chu kỳ Đêm Mẹ Thức. Những thứ đó là công trình — công trình tồn tại mà không cần cái tên đằng sau.
Ông muốn thứ khác. Muốn ai đó, một ngày nào đó rất xa, nhìn vào hệ thống ký hiệu này và biết rằng có một người tên Kael đã ngồi dạy K'Sol đọc tên mình vào một buổi tối ở rìa rừng khi cả hai mười lăm tuổi. Muốn cái khoảnh khắc đó được nhớ đến — không phải ý nghĩa của nó, mà chính cái khoảnh khắc.
Đó là thứ mà ngay cả nhật ký cũng không lưu lại được. Nhật ký lưu dữ liệu. Không lưu cái cảm giác của người ngồi đó và cảm thấy điều đó.
Ông ghi nhận cảm xúc đó — lạ, không thoải mái, không có trong bất kỳ kế hoạch nào của ông.
Và tiếp tục ngồi trong đám đông, nghe K'Sol dạy thêm người, cho đến khi trời tối.
Sau khi buổi học kết thúc, B'Rakh đến gặp K'Sol trước khi K'Sol kịp về.
Kael đứng đủ gần để nghe — không cố ý, chỉ là chưa đi.
[Ngôn ngữ] thần lửa, B'Rakh nói. [Ai] được học?
[Ai] muốn [học] thì [học].
[Thần lửa] chọn người. B'Rakh không nhìn K'Sol mà nhìn tấm vỏ cây vẫn còn ký hiệu trên đó. [Không] phải ai cũng [được] nhận [ngôn ngữ] của thần.
K'Sol không trả lời ngay. Kael quan sát K'Sol xử lý câu đó — tìm cách không đồng ý mà không tạo ra xung đột trực tiếp với người giữ thẩm quyền tín ngưỡng.
[Thần lửa] cho [tao] ký hiệu này, K'Sol nói sau cùng. Và [tao] đang [chia] cho [tất cả mọi người]. [Đó] là cách thần muốn.
B'Rakh nhìn K'Sol một lúc. Rồi gật đầu và đi.
Kael ghi nhận cú gật đầu đó. Không đồng ý — chỉ chưa tìm được cách phản đối hiệu quả. B'Rakh sẽ tìm cách sau.
Đêm đó, Kael viết nhật ký:
Buổi dạy chữ viết đầu tiên công khai. K'Sol dạy tốt hơn [tao] dự tính — và theo cách khác [tao] đã dạy K'Sol. [Điều đó] là tốt.
Bael đọc tên mình lần đầu. [Tao] nhớ K'Sol đọc tên mình lần đầu — trong bóng tối, chỉ có hai người. Khác nhau. Cả hai [đều] thật.
B'Rakh hỏi ai được học ngôn ngữ thần lửa. [Sẽ] là vấn đề.
Ông dừng lại. Nhìn những gì vừa viết.
Rồi thêm một dòng — không phải phân tích, không phải kế hoạch:
Hôm nay [tao] nhận ra mình muốn được nhớ đến là người đã ở đây. Không phải công trình [tao] để lại. Mà là người đã ngồi đây và cảm thấy những thứ này.
[Tao] không biết điều đó nói lên gì về [tao]. Nhưng nó ở đó, và [tao] không viết xuống thì nó vẫn ở đó.
Ông cất đá. Nhìn lên bầu trời — Sii đang lên, nhỏ và xanh. Raan chưa mọc.
58,000 nhịp tim nữa sẽ là bình minh.
Thế giới này có ngày dài hơn nơi ông từng ở. Nhưng những thứ xảy ra trong những ngày dài đó không nhiều hơn vì vậy — chỉ là thêm thời gian để ngồi trong bóng tối và nghĩ.