Một sáng mùa hạ, ở Yên Thái học đường.
Người thanh niên vận bộ trường sam màu lam nhạt theo lối thư lại, đầu đội mũ đinh tự, bên hông đeo một túi vải đựng sổ sách, bước chân thoăn thoắt trên con đường lát đá xanh nối từ ngoại viện vào khu giảng đường phía trong. Hắn tên là Nguyễn Thịnh, vốn là một người bà con xa của quan Tư nghiệp Nguyễn Hải Định. Tuy chỉ giữ một chức vụ nhỏ trong học đường, chuyên lo việc truyền tin, ghi chép và sắp xếp công văn giấy tờ, nhưng ở Yên Thái học đường này cũng được xem là người có chút thể diện.
Sở dĩ Nguyễn Hải Định có thể ngồi vào chức Tư nghiệp không phải nhờ tài học. Năm ngoái khi Trang Định Vương Trần Ngạc đứng ra dựng nên Yên Thái học đường, kinh phí thiếu thốn đủ bề, từ việc mua đất, dựng nhà đến sắm sửa bàn ghế, bút mực, phần lớn đều phải dựa vào sự giúp đỡ của gia đình phú thương Nguyễn Hải Phong. Để đáp lại phần công lao ấy, Trang Định Vương đã đặc cách trao cho con trai trưởng của Hải Phong là Nguyễn Hải Định chức Tư nghiệp(1), giao quản lý các công việc hành chính trong học đường. Có quyền trong tay, Hải Định lập tức gọi thêm không ít thanh niên trong họ tộc đến làm việc.
‐---
1. Tương đương chức Hiệu phó ngày nay.
Những chức vụ ấy kỳ thực chẳng có bao nhiêu thực quyền, bổng lộc lại càng không đáng kể. Nếu tiếp tục ở lại làm việc cho gia tộc Nguyễn Hải Phong, thu nhập có khi còn cao hơn gấp mấy lần. Thế nhưng thời bấy giờ, nhất là trong quan niệm của những người sống ở thôn quê, được mang danh “người làm việc ở kinh thành, thuộc hạ của Vương gia” đã là một niềm vinh dự không gì sánh được. Thiên hạ lúc ấy phần lớn quanh năm sống trong lũy tre làng, cả đời chưa chắc đã đặt chân tới Thăng Long một lần. Vì thế, chỉ riêng cái danh ấy thôi cũng đủ khiến người người kính nể.
Chẳng thế mà mỗi lần Nguyễn Hải Định trở về quê cũ, quan tri huyện đều phải sai người ra tận đầu làng nghênh đón, mời đến nha môn dự tiệc. Còn đám thư lại như Nguyễn Thịnh tuy ở đây chỉ là những nhân vật bé nhỏ, nhưng khi về quê nhà, các lý trưởng, xã quan gặp mặt vẫn phải khách khí vài phần, không dám coi thường. Cái gọi là “một người đắc đạo, gà chó lên trời”, ở thời đại này quả thật không phải lời nói suông.
Nguyễn Thịnh đi xuyên qua dãy hành lang dài, nơi tiếng học trò đọc sách đang vang lên đều đặn. Tiết xuân vừa sang, ánh nắng ban mai dịu dàng phủ xuống sân trường, gió nhẹ đưa mùi hương hoa xoan từ ngoài bờ ao len qua cửa sổ. Từ các lớp học vọng ra tiếng trẻ nhỏ ê a đọc kinh thư, khi trầm khi bổng, tạo nên một khung cảnh thanh bình hiếm có giữa chốn kinh thành phồn hoa.
Đi thêm một quãng, hắn dừng lại trước cửa một phòng học lớn. Trong lớp có gần ba mươi học sinh đang ngồi ngay ngắn sau những chiếc bàn gỗ dài. Trên bục giảng là một vị tiên sinh tuổi ngoài năm mươi, áo vải xám tro đã bạc màu theo năm tháng. Ông đang cầm một quyển Luận Ngữ, chậm rãi giảng giải từng câu từng chữ. Giọng nói không lớn nhưng rõ ràng, mạch lạc, khiến đám học trò bên dưới ai nấy đều chăm chú lắng nghe.
Nguyễn Thịnh biết vị tiên sinh ấy cực kỳ nghiêm khắc. Mỗi khi đang giảng bài, dù là việc lớn đến đâu cũng không thích bị người khác cắt ngang. Vì thế hắn chỉ lặng lẽ đứng ngoài cửa, hai tay chắp lại trước bụng, kiên nhẫn chờ đợi.
Phải một lúc lâu sau, khi tiếng chuông báo nghỉ vang lên, vị tiên sinh mới khép sách lại. Đám học trò đồng loạt đứng dậy hành lễ rồi tản ra ngoài sân chơi. Lúc ấy, tiên sinh mới thong thả bước ra khỏi lớp học, nhìn Nguyễn Thịnh hỏi:
- Ngươi tới đây có việc gì?
Nguyễn Thịnh vội cúi đầu:
- Bẩm tiên sinh, có Phạm Kỳ tướng quân cùng hai vị khách quý đến tìm tiên sinh.
Nghe tới cái tên Phạm Kỳ, ánh mắt vị tiên sinh thoáng động.
- Phạm tướng quân?
- Dạ đúng. Họ đang đợi ở tiền sảnh.
Ông gật đầu.
- Được, dẫn ta tới đó.
Người này không ai khác chính là Bùi Đắc Nhân, Tế tửu(2) của Yên Thái học đường, cũng là ông đồ Nhân năm xưa ở làng Vang. Năm tháng trôi qua, mái tóc của ông đã thêm sợi bạc, nhưng phong thái nho nhã cùng đôi mắt sáng suốt vẫn chẳng thay đổi là bao. Từ ngày nhận chiếu chỉ của Quan gia vời ra kinh thành quản lý học đường, ông gần như dành trọn tâm huyết cho nơi này.
2. Hiệu trưởng
Vì trường tư không quá đông học sinh, tổng cộng chỉ có tám mươi bốn người, nên Bùi Đắc Nhân chủ trương tinh giản giáo viên. Theo ý ông, dạy học quý ở chất lượng chứ không phải số lượng. Các môn toán pháp, cơ quan kỹ thuật và đo đạc do Vũ Nguyên cùng Mai Sĩ Lượng phụ trách. Còn toàn bộ phần kinh sử, văn chương, lễ nghi và dạy cho học sinh đạo làm người, ông tự mình đảm nhiệm. Mỗi ngày từ sáng tới chiều, ông đều đi lại giữa các lớp học, giảng giải không biết mệt mỏi.
Trên đường ra tiền sảnh, Bùi Đắc Nhân còn đang đoán xem vì sao Phạm Kỳ lại đột ngột tới đây. Thế nhưng vừa bước qua cổng nguyệt môn, ánh mắt ông lập tức dừng lại nơi ba người đang đứng giữa sân.
Phạm Kỳ đứng bên trái.
Một người đàn ông trung niên vận quan phục đứng bên phải.
Còn ở giữa là một thanh niên tuổi chừng đôi mươi.
Người thanh niên ấy tuy ăn mặc không quá xa hoa, nhưng khí chất lại nổi bật đến mức khiến người khác không thể không chú ý. Mũ tử kim quan nạm ngọc phản chiếu ánh nắng xuân. Bộ trường bào trắng thêu chìm vân long càng làm tôn lên dáng người cao ráo, thanh tú. Gương mặt trắng trẻo, trán cao, đôi mắt sáng như sao, khóe môi luôn mang theo nét cười nhàn nhạt.
Ông đồ Nhân vừa nhìn đã cảm thấy vô cùng quen thuộc.
Một ký ức cũ kỹ bỗng hiện về trong đầu ông.
Năm ấy ở làng Vang, có một chàng thanh niên tự xưng là Trần Hiện, làm thợ mộc bị nghi là ăn cắp, bị trói tay đánh đập giữa sân đình, rồi lại được ông mở lời minh oan...
Mà người trước mặt... Vẫn khuôn mặt ấy, ánh mắt ấy, nụ cười ấy...
Không sai được!
Tim ông đồ Nhân bất giác đập mạnh.
“Trần Hiện... chẳng phải chàng trai đó xưng tên như thế sao? Mà đương kim thiên tử bây giờ cũng tên là Trần Hiện. Lại thêm Phạm Kỳ tướng quân đang đứng hầu bên cạnh”.
Một ý nghĩ như tia chớp xẹt ngang trong đầu khiến ông choáng váng.
Lẽ nào...
Lẽ nào chàng thanh niên năm ấy... Chính là đương kim Hoàng đế?
Đúng lúc ấy, Phạm Kỳ mỉm cười bước lên trước, chắp tay nói:
- Thưa Bùi tiên sinh, Quan gia cùng Lê Hành khiển đặc biệt tới thăm tiên sinh.
Lời vừa dứt, ông đồ Nhân chỉ cảm thấy đầu óc ong lên một tiếng.
Mọi nghi hoặc trong lòng lập tức được xác nhận.
Ông không dám chậm trễ, vội vàng chỉnh lại y phục rồi quỳ xuống giữa sân, trịnh trọng hành đại lễ:
- Thảo dân Bùi Đắc Nhân khấu kiến Quan gia! Quan gia vạn tuế! Vạn tuế! Vạn vạn tuế!
Thế nhưng chưa kịp cúi đầu sát đất, một đôi tay đã đỡ lấy vai ông. Giản Hoàng bước tới trước mặt, ánh mắt ôn hòa, mỉm cười hiền hậu:
- Tiên sinh miễn lễ.
Chàng khẽ cười:
- Năm xưa ở làng Vang, tiên sinh từng có ơn với ta, lại cùng ta một đêm đàm đạo. Tình nghĩa ấy ta vẫn chưa quên. Hôm nay gặp lại, nếu tiên sinh cứ câu nệ quân thần như thế, chẳng phải làm cho ta thấy xa lạ lắm sao?
Nghe những lời ấy, Bùi Đắc Nhân bất giác ngẩng đầu lên. Trong khoảnh khắc, ông như lại nhìn thấy chàng thư sinh áo vải năm nào, chứ không phải vị quân vương đang ngự trị trên ngai vàng của Đại Việt. Chỉ có điều, ánh mắt của người thanh niên ấy giờ đây đã mang thêm uy nghi cùng khí độ của bậc đế vương. Điều đó khiến trong lòng vị lão nho sinh không khỏi dâng lên một cảm xúc khó tả.
Bốn người lần lượt ngồi xuống quanh chiếc bàn gỗ cũ kỹ đặt giữa gian chính sảnh. Trên bàn chỉ có một ấm trà đất nung cùng vài chiếc chén sứ giản dị. Ánh nắng đầu xuân xuyên qua khung cửa sổ, rọi lên những làn khói trà mỏng manh đang chậm rãi bay lên. Khung cảnh đơn sơ ấy hoàn toàn trái ngược với sự xa hoa nơi cung điện, nhưng chẳng hiểu sao lại khiến lòng người cảm thấy thư thái lạ thường.
Giản Hoàng nâng chén trà, trước hết hỏi han tình hình sinh hoạt của ông đồ Nhân trong hơn một năm qua. Từ chuyện ăn ở của gia quyến, việc giảng dạy trong học đường cho đến những khó khăn thường ngày đều được chàng hỏi rất cặn kẽ. Ông đồ Nhân thành thật đáp lại từng điều một. Càng nói, trong lòng vị lão nho sinh càng dâng lên cảm giác xúc động khó tả. Cuối cùng ông đứng dậy, chỉnh lại y phục rồi khom người thật sâu.
- Muôn tâu Quan gia, gần một năm nay thần vẫn luôn canh cánh trong lòng một chuyện. Thần vốn chỉ là một thầy đồ dạy học nơi thôn dã, tài hèn học cạn, nào dám so với các vị danh thần trong triều. Vậy mà Quan gia chẳng những triệu thần lên kinh, giao cho thần quản lý cả một học đường lớn, lại còn ban cho vô số ân điển. Thần nhiều đêm thao thức suy nghĩ mà vẫn không hiểu vì sao mình được ưu ái đến như thế. Hôm nay gặp mặt, thần mới hiểu... Dẫu vậy, thần cũng tự thấy mình được Quan gia ban ơn nhiều quá, e rằng không xứng đáng, xin Quan gia minh xét!
Nói xong, ông lại cúi đầu thật thấp.
Giản Hoàng nhìn vị lão sư trước mặt, trong lòng không khỏi sinh ra vài phần cảm khái. Những người như Bùi Đắc Nhân chính là mẫu nho sinh chân chính của thời đại này. Họ không màng danh lợi, không chạy theo quyền thế, chỉ lặng lẽ giữ gìn đạo học và truyền dạy tri thức cho hậu nhân. Chính vì vậy mà nhiều khi họ lại không hiểu được giá trị của bản thân mình.
Chàng đặt chén trà xuống, mỉm cười nói:
- Tiên sinh tự xem nhẹ mình rồi. Ta đã sai người tìm hiểu rất kỹ. Năm xưa tiên sinh từng theo học thầy Chu Văn An cùng Vũ Tử Quang tiên sinh, luận về học vấn hay nhân phẩm đều không hề thua kém những vị đại thần đang giữ chức vụ cao trong triều. Chỉ tiếc rằng tiên sinh không ham công danh, lui về hương thôn ở ẩn, nên tài năng chưa từng được thiên hạ biết đến rộng rãi mà thôi.
Ngừng lại một chút, Giản Hoàng nhìn thẳng vào mắt ông đồ Nhân rồi nói tiếp:
- Huống hồ Yên Thái học đường cũng không phải một cơ quan của triều đình. Đây chỉ là một học đường do ta cùng Trang Định Vương dựng nên để thực hiện một ý tưởng riêng. Tiên sinh không phải quan lại triều đình, không cần phải lo lắng chuyện được mất nơi quan trường. Ta mời tiên sinh tới đây chỉ vì tin tưởng vào tài năng và nhân cách của tiên sinh. Điều ta cần ở tiên sinh, chính là một người thầy chân chính có thể đào tạo nhân tài cho đất nước.
Nghe tới đây, ánh mắt ông đồ Nhân khẽ rung động. Ông lại chắp tay đáp:
- Được Quan gia tín nhiệm như vậy, thần dù có tan xương nát thịt cũng nguyện tận lực báo đáp.
Giản Hoàng phì cười, lắc đầu vì câu nói khuôn sáo ấy:
- Ta không cần tiên sinh tan xương nát thịt. Chỉ cần tiên sinh dạy tốt đám học trò kia là đủ rồi.
Ông đồ Nhân cùng Phạm Kỳ cũng bật cười. Không khí trong phòng lập tức trở nên nhẹ nhõm hơn.