Sau vài câu chuyện phiếm, Giản Hoàng bắt đầu hỏi kỹ về tình hình của Yên Thái học đường.
Nhắc đến đám học trò, đôi mắt vốn điềm đạm của ông đồ Nhân lập tức sáng lên. Suốt hơn một năm qua, tâm huyết lớn nhất của ông đều đặt vào nơi này. Bởi vậy khi được hỏi, ông thao thao bất tuyệt kể lại mọi chuyện.
Theo lời ông, việc học tập của tám mươi tư đứa trẻ tiến triển vượt xa dự liệu ban đầu. Đám trẻ vốn được tuyển lựa từ khắp nơi trong thiên hạ, đứa nào cũng thông minh hơn người. Sau hơn một năm rèn luyện, tất cả đều đã đọc thông viết thạo cả chữ Hán lẫn chữ Nôm. Những học trò xuất sắc nhất thậm chí đã bắt đầu nghiên cứu Tứ Thư, Ngũ Kinh, có thể tự mình làm văn nghị luận và đối đáp kinh nghĩa.
Tuy nhiên điều khiến ông đồ Nhân kinh ngạc nhất lại không nằm ở phần chữ nghĩa văn chương. Ông vuốt râu cười nói:
- Muôn tâu Quan gia, đám trẻ ấy học toán pháp và cơ quan thuật còn nhanh hơn học kinh thư nhiều lần.
Vừa nói, ông vừa kể lại những chuyện khiến mọi người trong phòng đều ngạc nhiên. Có mấy đứa học trò, còn rất nhỏ tuổi nhưng chỉ nhìn qua một lần đã hiểu nguyên lý của hệ thống ròng rọc. Có đứa tự mình cải tiến mô hình guồng nước, giúp nâng nước nhanh hơn trước. Có đứa lại chế ra loại cân đòn mới chính xác hơn những chiếc cân ngoài chợ.
Thậm chí có lần Vũ Nguyên và Mai Sĩ Lượng tranh luận suốt nửa ngày về cách giảm ma sát cho một loại xe kéo, cuối cùng lại được một cậu học trò mười lăm tuổi đưa ra giải pháp đơn giản khiến cả hai phải ngẩn người.
Nhắc tới đây, ông đồ Nhân không khỏi cảm thán:
- Thần sống hơn nửa đời người, từng dạy không ít học trò, nhưng chưa từng gặp một trường học nào đặc biệt như đây. Những đứa trẻ này, đúng là hoa sen giữa bùn lầy, ngọc quý trong đá núi, thật may mắn được Quan gia và Vương gia tìm ra. Thần tin rằng, sau này chúng sẽ có đóng góp rất nhiều cho đất nước, cho đại sự của triều đình!
Giản Hoàng chăm chú lắng nghe, ánh mắt ngày càng sáng. Đây chính là điều chàng mong đợi từ đầu.
Trong khi phần lớn sĩ tử trong thiên hạ còn mải mê dùi mài kinh sử, khoe khoang câu đối vần thơ, cuối cùng cũng chỉ để tranh nhau vài chức quan nhỏ bé, thì chàng đang cố gắng đào tạo ra một thế hệ hoàn toàn khác. Một thế hệ biết chế tạo máy móc, biết nghiên cứu kỹ thuật, biết cải tiến sản xuất và thay đổi cả quốc gia này.
Lúc ấy ông đồ Nhân lại chắp tay nói:
- Trong số tám mươi tư học trò hiện nay, nổi bật nhất có bốn đứa trẻ là Nguyễn Khang, Lê Khiêm, Đàm Hữu Lượng và Trịnh Văn Tường. Bốn đứa này năm xưa đều đạt điểm tuyệt đối trong kỳ khảo tuyển. Hơn một năm qua lại càng tỏ rõ thiên tư khác thường, trong giờ học nghe đâu hiểu đấy, học một suy ra ba. Những học trò khác trong trường, dẫu rằng đều thông minh nhanh nhẹn, song cũng không thể so với chúng được. Những gì chúng thần biết, cơ bản đều đã truyền dạy hết cho chúng rồi.
Nói tới đây, vị lão sư không khỏi lắc đầu cười khổ:
- Muôn tâu Quan gia, thần e rằng đến mùa thu năm nay, bốn đứa trẻ ấy không còn gì để học ở Yên Thái học đường nữa.
Nghe vậy, Phạm Kỳ và Lê Hiến Giản đều lộ vẻ kinh ngạc. Nhưng Giản Hoàng thì không hề bất ngờ. Nhân tài chân chính vốn giống như bảo kiếm tuyệt thế. Chỉ cần rút khỏi vỏ là lập tức phát ra ánh sáng khiến người khác không thể che giấu. Chàng gật đầu hài lòng.
- Rất tốt.
Ngón tay chàng nhẹ nhàng gõ lên mặt bàn:
- Xưởng đúc pháo của Thần Cơ doanh hiện nay đang thiếu người nghiên cứu. Khúc Minh và các thợ cả ngày đêm bận rộn, ngay cả Vũ Nguyên cùng Mai Sĩ Lượng cũng thường xuyên phải sang hỗ trợ. Nếu bốn đứa trẻ ấy thực sự xuất sắc như lời tiên sinh nói, vậy đến mùa thu này hãy đưa chúng sang Thần Cơ doanh.
Ông đồ Nhân mừng lắm. Là người thầy, ai chẳng mong học trò của mình có ngày trưởng thành, lập thân lập nghiệp, trở thành những người có ích cho quốc gia, cho xã hội?
Giản Hoàng tiếp tục:
- Chúng sẽ theo Khúc Minh học tập, quan sát, đề xuất ý tưởng và nghiên cứu. Những tài năng như thế không nên nhốt mãi trong lớp học.
Nói rồi chàng nhìn ra sân trường, nơi đám học trò đang vui vẻ nô đùa dưới những tán cây non đầu xuân.
- Còn những học trò khác, tiếp tục bồi dưỡng thêm một năm nữa. Sang xuân năm sau, ta sẽ có chỗ dùng đến cho bọn chúng.
Ông đồ Nhân tò mò hỏi:
- Muôn tâu Quan gia, tám mươi đứa trẻ này rồi sẽ đi đâu?
Giản Hoàng khẽ mỉm cười, nâng chén trà lên nhấp một ngụm rồi chậm rãi nói:
- Hiện giờ ta chưa thể nói hết mọi chuyện. Có những việc nói ra lúc này, e rằng ngay cả tiên sinh cũng khó lòng tin được. Nhưng ta có thể nói cho tiên sinh biết một điều: tương lai của những hiền tài Đại Việt sẽ không chỉ là ngồi trong thư phòng, đọc sách, soạn tấu báo như hiện nay.
Chàng đưa mắt nhìn ra khoảng sân rộng bên ngoài giảng đường, nơi tiếng đọc sách của đám trẻ vẫn còn văng vẳng theo gió xuân:
- Rồi sẽ có ngày từ Thăng Long đến Thiên Trường, từ Hải Đông đến Thuận Hoá, khắp nơi trên đất nước này sẽ mọc lên vô số công xưởng. Có nơi đóng những con thuyền lớn vượt biển khơi ngàn dặm. Có nơi đúc súng thần công, chế tạo binh khí bảo vệ sơn hà. Có nơi khai mỏ lấy đồng, lấy sắt từ trong lòng núi. Có nơi chế tạo những nông cụ tiên tiến, có thể giúp một người nông dân làm được công việc của mười người. Cũng sẽ có những cơ quan chuyên nghiên cứu máy móc, đo đạc thiên văn, khảo sát sông núi, xây dựng cầu đường, đê điều...
Giọng nói của chàng không lớn, nhưng từng câu từng chữ lại như mang theo một sức mạnh kỳ lạ, khiến tất cả những người trong phòng đều bất giác chăm chú lắng nghe:
- Mà để làm được những việc ấy, không thể chỉ dựa vào sức lực của phu phen hay kinh nghiệm truyền đời được. Chúng ta cần những kẻ có học vấn, biết suy nghĩ, biết tính toán, biết tìm tòi những điều mới lạ. Bởi vậy ta mới mở Yên Thái học đường. Những đứa trẻ hôm nay ngồi trong lớp học của tiên sinh, trong mắt người đời có lẽ chỉ là một đám học trò quê mùa. Nhưng trong mắt ta, chúng chính là những hạt giống của Đại Việt tương lai.
Chàng bất giác đứng dậy, tay chỉ về phía dãy giảng đường, giọng hùng hồn sang sảng:
- Hai mươi năm nữa, ba mươi năm nữa, khi những đứa trẻ ấy trưởng thành, sẽ có kẻ trở thành người đứng đầu các công xưởng lớn nhất Đại Việt. Có kẻ chế tạo được những cỗ máy chưa từng xuất hiện trong thiên hạ. Có kẻ giúp ruộng đồng tăng sản lượng gấp nhiều lần. Có kẻ tạo ra những loại chiến thuyền khiến quân địch phải khiếp sợ ngoài biển lớn. Thậm chí có người công lao đủ lớn để tên tuổi được khắc vào sử sách, lưu truyền cho hậu thế trăm năm, ngàn năm.
Bùi Đắc Nhân ngồi lặng người. Vũ Nguyên và Mai Sĩ Lượng nhìn nhau, trong ánh mắt đều hiện lên vẻ chấn động. Còn Lê Hiến Giản vốn là người từng đọc khắp kinh sử, hiểu biết rộng rãi hơn người thường, vậy mà giờ phút này cũng cảm thấy những điều Giản Hoàng vừa nói giống như một bức tranh viễn cảnh vượt xa mọi tưởng tượng của kẻ sĩ đương thời.
Bởi trong nhận thức của phần lớn người Đại Việt lúc bấy giờ, học hành là để đỗ đạt làm quan, chữ nghĩa để viết thơ bình văn, làm từ làm phú. Còn những người chế tạo công cụ, đóng thuyền, đúc đồng, rèn sắt chỉ được xem là đám thợ thủ công. Chưa từng có ai nghĩ đến chuyện dùng cả một hệ thống học đường để đào tạo những người chuyên nghiên cứu kỹ nghệ và máy móc như lời Giản Hoàng vừa nói.
Nhưng bản thân Giản Hoàng lại biết rất rõ mình không hề viển vông. Bởi ngay trong thời đại này, Đại Việt đã sản sinh ra những nhân tài khiến hậu thế hàng trăm năm sau vẫn phải kính phục. Chẳng hạn như Hồ Nguyên Trừng, người có tài chế tạo súng thần cơ và đúc pháo đứng đầu thiên hạ. Sau này dù cơ nghiệp họ Hồ sụp đổ, bị đưa sang phương Bắc, ông vẫn được triều đình nhà Minh trọng dụng như quốc bảo.
Lại có Nguyễn An, xuất thân chỉ là một hoạn quan Đại Việt, thế nhưng bằng tài năng kiến trúc xuất chúng đã tham gia thiết kế và xây dựng những công trình vĩ đại bậc nhất phương Đông, tiêu biểu là Tử Cấm thành ở Bắc Kinh, để tên tuổi lưu lại trong lịch sử Trung Hoa suốt nhiều thế kỷ.
Nếu một thời đại rối ren, chiến loạn còn có thể sinh ra những con người như thế, thì một Đại Việt cường thịnh, được chuẩn bị từ sớm, được đào tạo bài bản, được khuyến khích nghiên cứu và sáng tạo, sẽ còn xuất hiện biết bao nhiêu Hồ Nguyên Trừng, bao nhiêu Nguyễn An khác?
Nghĩ đến đó, trong lòng Giản Hoàng không khỏi dâng lên một niềm tin mãnh liệt: Những đứa trẻ đang ngồi học trong Yên Thái học đường hôm nay, có lẽ chính là những viên gạch đầu tiên cho một thời đại hưng thịnh mà chàng muốn dựng nên
Nhìn ông đồ Nhân, Giản Hoàng chậm rãi nói:
- Vì vậy, Yên Thái học đường sau này không chỉ dừng lại ở quy mô hiện tại. Ta đã bàn với Trang Định Vương, mùa hè năm nay sẽ tuyển thêm một trăm học sinh nữa. Sau này còn có thể là hai trăm, ba trăm, thậm chí nhiều hơn.
Chàng đứng dậy, ân cần nắm tay vị lão sư:
- Tiên sinh, tương lai của ngôi trường này sẽ còn quan trọng hơn cả một số nha môn trong triều. Nếu thiếu người, thiếu sách, thiếu dụng cụ hay thiếu kinh phí, cứ trực tiếp tâu với ta.
Ông đồ Nhân nghe tới đó, sống mũi bỗng cay cay. Cả đời ông theo đuổi nghề dạy học, chưa từng nghĩ một ngày có thể gặp một vị quân vương coi trọng việc giáo dục đến mức ấy. Ông lập tức đứng dậy, cung kính hành lễ.
- Thần nguyện đem hết phần đời còn lại của mình để vun trồng những hạt giống ấy, quyết không phụ sự tín nhiệm của Quan gia.
Giản Hoàng bật cười sảng khoái.
Ngoài sân, tiếng đọc sách của đám học trò lại vang lên theo gió xuân. Âm thanh ấy trong trẻo, non nớt nhưng đầy sức sống, tựa như những mầm cây đang vươn mình giữa tiết trời đầu năm.