Trong Trang Định Vương phủ, ánh đèn lồng đỏ rực chiếu sáng cả gian phòng rộng lớn. Không khí tiệc rượu đang lúc nồng nàn bỗng chốc trở nên im bặt khi Giản Hoàng cất lời. Trang Định Vương Trần Ngạc, Dương Trân và Phạm Kỳ đều sững người, ngạc nhiên nhìn chàng với ánh mắt khó hiểu.
Giản Hoàng mỉm cười, đôi mắt sáng long lanh dưới ánh đèn, quay sang Trang Định Vương ân cần nói:
- Việc mở trường, đệ phải nhờ đến hoàng huynh!
Trang Định Vương khẽ chau mày, đặt chén rượu xuống bàn, băn khoăn hỏi:
- Chuyện này đối với ta không khó gì, cũng không vi phạm Vương pháp. Bởi từ xưa triều ta đã có không ít bậc vương gia quý tộc mở trường dạy học, chiêu mộ hiền tài, bồi dưỡng nguyên khí cho quốc gia. Nhưng ta không hiểu ý Quan gia. Trong lúc triều chính rối ren, giặc Chiêm vẫn còn ngoan cố ở phương Nam, sao huynh đệ lại có nhã hứng mở trường học?
Giản Hoàng kiên nhẫn giải thích:
- Hiện nay việc chế tác vũ khí vẫn giao cho bảy người Khúc Minh. Nhưng nếu nghĩ lâu dài cho cả quốc gia, không chỉ pháo, chúng ta còn cần rất nhiều loại vũ khí khác nữa, và số lượng không phải vài chục, vài trăm, mà là vài ngàn, vài vạn. Ngoài ra đệ còn muốn chế tạo nhiều loại máy móc phục vụ cho nghề nông, dệt vải, làm đồ sứ nữa. Như vậy một cái Thần cơ Doanh với bảy người có đủ được không? Phải hàng trăm cái xưởng như thế, với hàng ngàn người.
- Dẫu thợ thuyền trong cả nước ta không thiếu, nhưng những người có khả năng tính toán, thiết kế, chế tạo ra các loại máy móc sẽ lấy ở đâu? Bởi vậy đệ muốn mở một trường học đặc biệt, chủ yếu là dạy Toán học và các môn khoa học thực tiễn, nghiên cứu cơ khí, đo đạc, tính toán... Từ đó tạo ra một lực lượng nhân tài ngày càng đông đảo, đủ sức giúp triều đình chế tạo nhiều loại máy móc phục vụ sản xuất cũng như các loại vũ khí lợi hại phục vụ chiến tranh!
Lời nói của Giản Hoàng khiến ba người kia càng ngạc nhiên hơn. Đây quả là một ý tưởng quá mới mẻ, thậm chí là quái dị đối với người thời ấy.
Thực ra, ý định này đã âm ỉ trong lòng Giản Hoàng kể từ khi xuyên không ở thế kỷ XXI về đây. Kiếp trước từng là một học sinh giỏi toàn diện trong những năm phổ thông, một sinh viên ưu tú của Đại học sư phạm Hà Nội, việc học và dạy học luôn là niềm đam mê sâu sắc trong tiềm thức của Giản Hoàng. Khi quay về thế kỷ XIV, chàng đã dành nhiều thời gian quan sát hệ thống giáo dục của Đại Việt.
Chàng thấy, ở Đại Việt bấy giờ, từ những trường làng nhỏ bé cho đến những ngôi trường danh tiếng bậc nhất như Quốc Tử Giám hay trường Huỳnh Cung của danh sĩ Chu Văn An, tất cả đều tập trung chủ yếu vào giảng dạy giáo lý Nho gia, Tứ thư Ngũ kinh. Một số trường lớn dạy thêm Lục nghệ.
“Lục nghệ” là Lễ, Nhạc, Xạ, Ngự, Thư, Số. Trong đó Lễ dạy về nghi thức cung đình, tôn kính thần thánh và phép tắc giữa người với người. Nhạc bồi dưỡng tâm hồn qua âm luật. Xạ rèn luyện sự tập trung và kỹ năng bắn cung. Ngự dạy cưỡi ngựa, đánh xe - môn học mang tính quý tộc và rèn luyện sức khỏe. Thư pháp rèn luyện tính tỉ mỉ, thẩm mỹ, vì người xưa tin rằng chữ viết thể hiện nhân cách con người. Còn Số - chính là môn Toán học - lại bị coi nhẹ nhất. Cho dù bấy giờ một số danh gia toán học phương Đông đã tính được số Pi chính xác đến bảy chữ số thập phân, nhưng xã hội trọng nông khinh thương khiến toán học hầu như chỉ dừng ở mức cộng trừ nhân chia cơ bản và tính diện tích vài hình đơn giản.
Giản Hoàng nhận ra rõ ràng: nếu muốn Đại Việt mạnh lên, phải thay đổi căn bản từ nền tảng. Phải có những con người am hiểu toán học cao sâu và kỹ thuật thực tiễn. Đó là lý do chàng quyết tâm mở một ngôi trường hoàn toàn khác biệt - một “Học viện khoa học kỹ thuật” đầu tiên của Đại Việt.
Thấy ba người vẫn đang ngơ ngác, Giản Hoàng mỉm cười trấn an:
- Bây giờ vương huynh và các tướng quân chưa hiểu cũng không sao, nhưng cứ làm đúng ý định của ta, đến một ngày chắc chắn mọi người sẽ thấy kết quả tuyệt vời của nó! Về việc mở trường, vương huynh có ý tưởng gì không?
Trang Định Vương đáp:
- Nói về tài vật để mở trường thì xin Quan gia yên tâm, ta quen biết một đại phú thương ở phủ Thiên Trường tên là Nguyễn Hải Phong, người này gia tư ức vạn, nhiều lần gặp ta ngỏ ý muốn cống hiến tài vật để mua chút công danh mà chưa được. Nếu ta lấy danh nghĩa Vương gia để mở trường, ban cho y một chức quản lý nho nhỏ, chắc bảo y dốc hết gia sản ra cũng không từ chối. Nhưng ta đang băn khoăn, để dạy những môn học kỳ lạ mà mà Quan gia vừa nói, phải tìm tiên sinh ở đâu?
Giản Hoàng cười:
- Chỉ cần hai người, Vũ Nguyên và Mai Sĩ Lượng.
Nói đoạn, chàng lấy ra hai quyển sách dày cộm, bìa da dê được khâu chắc chắn, đưa cho Dương Trân:
- Đây là hai quyển sách do ta tự tay biên soạn. Một quyển tên là “Đại thành toán pháp”, quyển kia là “Khoa học sơ giai”. Ngươi mang về đưa cho hai người Vũ Nguyên và Mai Sĩ Lượng đọc kỹ trước. Sau này họ sẽ dựa vào đây để giảng dạy cho học sinh.
Hai quyển sách này là kết tinh tâm huyết của Giản Hoàng trong gần một năm trời. Nhân những lúc nhàn rỗi trong phủ, chàng đã cố gắng nhớ lại toàn bộ kiến thức toán học và khoa học tự nhiên từ thời phổ thông và đại học để biên soạn.
“Đại thành toán pháp” bao gồm từ số học cơ bản đến luỹ thừa, khai căn, phân số, phương trình bậc nhất, bậc hai, lượng giác, tính thể tích các khối hình, thậm chí khái quát về nguyên hàm, vi phân, tích phân và ứng dụng thực tế.
“Khoa học sơ giai” tập hợp kiến thức vật lý cơ bản: cơ học, quang học, âm học; giải thích hiện tượng mưa gió, sấm chớp; một số vấn đề địa lý, sinh học đơn giản... Toàn bộ được viết bằng ngôn ngữ gần gũi, dễ hiểu với người thời Trần, tránh dùng khái niệm quá trừu tượng hoặc siêu việt.
Giản Hoàng cố ý không viết hết những kiến thức nhạy cảm như điện học hay hóa học hiện đại, vì chàng hiểu rõ: người thời này còn nặng tư tưởng mê tín, tin vào thiên mệnh và quỷ thần. Nếu đưa những kiến thức này ra quá sớm, e sẽ gây hoang mang và phản ứng dữ dội.
Dương Trân nhận hai quyển sách bằng hai tay, cúi đầu cung kính như tiếp nhận một bảo vật trong cung cấm.
Chuyện mở trường học tạm ổn, Giản Hoàng lại hỏi Dương Trân:
- Các trang trại và công xưởng của các ngươi thế nào?
Dương Trân chắp tay tâu:
- Bẩm Quan gia, hiện chúng thần đã xây dựng được mười hai trang trại. Trại chủ đều là các anh em tâm phúc của thần và Phạm Kỳ, Đỗ Thế Lâm. Ngoài ra còn có hai lò gốm, bốn lò gạch, năm xưởng mộc đã hoạt động từ đầu năm. Hiện đang xây thêm ba lò gạch và bốn xưởng mộc nữa.
Giản Hoàng gật đầu hài lòng. Chỉ hơn một năm, từ một Phi Vũ sơn trang ban đầu, họ đã gây dựng được quy mô lớn đến vậy, đủ thấy ba người này đã đổ bao công sức và mồ hôi.
- Về kinh phí, các ngươi có gặp khó khăn gì không?
- Bẩm, một phần lấy từ Phi Vũ sơn trang và chỗ Trung Công công hỗ trợ, phần còn lại nhờ nhiều hào môn, tài chủ quen biết ủng hộ nên chưa đến mức thiếu thốn.
Giản Hoàng lại hỏi:
- Vậy người làm việc thì các ngươi lấy ở đâu?
- Bẩm Quan gia, thần theo ý chỉ của Quan gia, triệu tập lưu dân khắp các vùng, ngoài ra có rất nhiều bần nông ở các lộ Long Hưng, Thiên Trường, Khoái Châu, Hoàng Giang nghèo khổ không có ruộng hoặc bị quan lại địa phương ức hiếp, bỏ làng xin vào các trang trại, công xưởng của chúng ta!
Giản Hoàng nghe rất hài lòng, bốn người tiếp tục bữa tiệc vui vẻ.
= = =
Tháng Chín năm ấy, Trang Định Vương Trần Ngạc chính thức mở một ngôi trường tại phường Yên Thái, đặt tên là “Yên Thái học đường”.
Ngôi trường tọa lạc trên một mảnh đất rộng hơn mười mẫu, vốn trước đây là trang viên riêng của Trang Định Vương. Vương triệu Nguyễn Hải Phong từ phủ Thiên Trường về kinh, hứa cho con trai y là Nguyễn Hải Định làm Tư Nghiệp(1), chưởng quản mọi công việc hành chính của nhà trường. Nguyễn Hải Phong mừng rỡ khôn xiết, gần như dốc toàn bộ gia sản để tài trợ cho việc xây dựng. Nhờ vậy, đến cuối tháng Mười Một, khuân viên trường đã hoàn thành khang trang với toà ngang dãy dọc, mái ngói đỏ tươi, cột gỗ lim chắc chắn, sân rộng thoáng đãng.
---------------------------
[1]. Tương đương với chức Hiệu phó thời hiện đại.
---------------------------
Trong thời gian nhà trường đang xây dựng, thủ hạ của Trang Định Vương đi về các lộ Bắc Giang, lộ Khoái Châu, phủ Thiên Trường, phủ Long Hưng(2) và xung quanh kinh thành, tuyển chọn những đứa trẻ con nhà nghèo nhưng thông minh dĩnh ngộ, có tố chất về tính toán.
---------------------------
2. Bắc Giang tương đương tỉnh Bắc Ninh và một phần Hà Nội, Bắc Giang sau này; Thiên Trường tương đương tỉnh Nam Định và một phần Thái Bình; Long Hưng tương đương một phần tỉnh Thái Bình; Khoái Châu tương đương một phần tỉnh Hưng Yên.
---------------------------
Cha mẹ chúng từ trước đến nay vốn không có điều kiện cho con đi học ở trường làng, nay nghe nói con mình được đi học ở trường của Vương gia mở, lại được miễn toàn bộ chi phí ăn ở và học tập thì ai nấy đều mừng rỡ, xem như trời rơi xuống phúc lớn.
Theo sự chỉ dẫn kỹ lưỡng của Giản Hoàng, bọn thủ hạ của Trang Định Vương tuyển được ba trăm đứa trẻ, đưa về kinh thành dạy chữ và các phép toán cơ bản trong ba tháng. Sau đó tổ chức kỳ thi nghiêm ngặt. Chỉ những em đạt từ chín mươi điểm trở lên mới được chính thức tuyển chọn. Số còn lại được trả về gia đình kèm theo một ít gạo và vải vóc để an ủi.
Vì vậy, khoá đầu tiên của Yên Thái học đường đã tuyển chọn được 84 học sinh ưu tú. Tất cả được giao cho hai vị tiên sinh tài năng là Vũ Nguyên và Mai Sĩ Lượng trực tiếp giảng dạy.
Khi những đứa trẻ lần đầu tiên bước chân vào khuôn viên học đường, nhìn những toà nhà khang trang, sách vở sạch sẽ và hai vị thầy nghiêm nghị, nhiều em không khỏi xúc động rơi nước mắt. Chúng không biết rằng, chính từ ngôi trường nhỏ bé này, một dòng chảy mới của tri thức Đại Việt đang bắt đầu manh nha - một dòng chảy sẽ mang theo cả hy vọng và biến động của giang sơn trong những năm tháng sắp tới.