Q3·Ch.86: Đứa con côi của Hoàng gia

Công chúa Thiên Ninh tên thật là Trần Ngọc Tha, là con gái của vua Trần Minh Tông và Hiến Từ Tuyên Thánh hoàng hậu. Là trưởng nữ của vua và hoàng hậu, bà thuộc hàng đích nữ, thân phận vô cùng tôn quý trong hoàng tộc nhà Trần. Từ khi sinh ra, Thiên Ninh đã được hưởng vinh hoa mà người thường khó lòng tưởng tượng. Khi đến tuổi trưởng thành, bà được gả cho Chính Túc vương Trần Kham, trở thành vương phi, tiếp tục sống trong nhung lụa và lễ nghi của chốn vương phủ.
Thế nhưng, cuộc đời Thiên Ninh công chúa không phải lúc nào cũng trải đầy gấm vóc. Giữa chốn hoàng gia tưởng chừng quyền quý ấy, một khi triều chính biến động, ngay cả những người có thân phận cao sang nhất cũng khó tránh khỏi sóng gió.
Năm Kỷ Dậu, tức năm 1369, vua Trần Dụ Tông băng hà. Thái hậu lập Trần Nhật Lễ, con nuôi của Cung Túc vương Trần Nguyên Dục, anh trai vua Dụ Tông, lên nối ngôi. Nhật Lễ vốn là con của một kép hát họ Dương, được Trần Nguyên Dục nhận làm con. Sau khi bước lên ngai vàng, hắn chẳng mấy quan tâm đến quốc gia đại sự, suốt ngày đắm chìm trong tửu sắc, mặc cho triều chính ngày một rối ren. Chưa dừng lại ở đó, Nhật Lễ còn có ý định đổi lại họ Dương, chẳng khác nào phủ nhận huyết thống hoàng tộc mà hắn đang mượn để ngồi trên ngai báu.
Hành động ấy khiến giới quý tộc nhà Trần phẫn nộ. Đối với họ, ngôi vua không đơn thuần là chiếc ngai vàng để một người thỏa sức hưởng lạc, mà còn là biểu tượng của cơ nghiệp tổ tông, là sợi dây ràng buộc cả dòng họ với vận mệnh quốc gia. Nhật Lễ đã không biết giữ phép tắc, lại còn muốn đoạn tuyệt với họ Trần, chẳng khác nào tự tay châm lửa thiêu đốt chiếc ghế mình đang ngồi.
Tháng Chín năm 1370, Thái tể Cung Tĩnh vương Trần Nguyên Trác cùng con trai là Trần Nguyên Tiết và một số quý tộc khác bí mật tổ chức hành động lật đổ Nhật Lễ. Trong số những người tham gia có cả hai người con trai của Thiên Ninh công chúa.
Đêm ấy, họ bất ngờ tiến vào hoàng thành, định hạ sát Nhật Lễ để trừ bỏ mối họa cho nhà Trần. Nhưng Nhật Lễ may mắn thoát thân. Giữa đêm khuya, hắn trèo qua tường, chạy đến ẩn nấp dưới gầm cầu. Những người truy tìm lục soát khắp nơi mà không thấy tung tích, cuối cùng đành rút lui.
Đợi đến sáng hôm sau, Nhật Lễ mới trở về cung, lập tức điều động binh lính truy bắt những người chủ mưu. Trần Nguyên Trác, Trần Nguyên Tiết cùng các quý tộc tham gia sự việc đều bị bắt. Hai người con trai của Thiên Ninh công chúa cũng không thoát khỏi kiếp nạn, lần lượt mất mạng dưới tay Nhật Lễ.
Chỉ trong một đêm, người mẹ vốn sống giữa cảnh tôn quý đã mất đi hai người con trai. Nỗi đau ấy hẳn chẳng dễ gì nguôi ngoai. Nhưng giữa thời cuộc đảo điên, Thiên Ninh không có nhiều thời gian để chìm đắm trong bi thương. Bởi mối họa mà Nhật Lễ gây ra không chỉ đe dọa tính mạng của những người thân trong hoàng tộc, mà còn trực tiếp uy hiếp cơ nghiệp của tổ tiên nhà Trần.
Trong cơn biến loạn, Thái sư Cung Định vương Trần Phủ lo sợ bị liên lụy, vội lánh đến trấn Đà Giang. Đi cùng ông có Hữu tướng quốc Cung Tuyên vương Trần Kính, Chương Túc thượng hầu Trần Nguyên Đán và Thiên Ninh công chúa.
Trần Phủ vốn là người có địa vị cao trong hoàng tộc, nhưng trước tình thế hiểm nghèo, ông lại chỉ nghĩ đến chuyện tránh họa cho bản thân. Nếu cứ để mặc mọi việc tiếp diễn, cơ nghiệp mà tổ tiên gây dựng bao đời rất có thể sẽ rơi vào tay một kẻ chẳng hề coi trọng dòng họ Trần. Trước thái độ do dự của anh trai, Thiên Ninh công chúa không thể ngồi yên.
Bà thẳng thắn khuyên ông:
- Thiên hạ là thiên hạ của tổ tông mình, sao lại vứt bỏ nước cho kẻ khác? Anh cứ đi đi, em sẽ đem bọn gia nô dẹp nó cho!
Lời nói ấy không chỉ thể hiện sự cứng cỏi của một người phụ nữ đã trải qua mất mát đau thương, mà còn cho thấy ý chí quyết liệt của một thành viên hoàng tộc trước vận mệnh gia tộc. Trong khi người anh còn lo tìm đường lánh nạn, Thiên Ninh đã nghĩ đến việc tập hợp lực lượng, đánh đuổi kẻ tiếm ngôi, giành lại quyền kiểm soát triều đình.
Cung Tuyên vương Trần Kính cũng đồng tình khuyên bảo Trần Phủ. Không chỉ dừng lại ở lời nói, ông còn đứng ra nhận trách nhiệm tập hợp quân đội, chuẩn bị vũ khí và trang bị, sẵn sàng đưa lực lượng tiến về kinh thành. Sự kiên quyết của hai người em cuối cùng cũng khiến Trần Phủ thay đổi ý định.
Các vị vương gia và công chúa bắt đầu vận động lực lượng tại các địa phương, tập hợp được hàng nghìn tướng sĩ. Dưới sự chỉ huy của Trần Kính, đoàn quân tiến thẳng về Thăng Long. Trước sức ép ấy, Dương Nhật Lễ buộc phải ra hàng, kết thúc quãng thời gian ngắn ngủi ngồi trên ngai vàng.
Nhật Lễ bị phế truất. Các quý tộc nhà Trần cùng nhau bàn định việc kế vị, cuối cùng nhất trí đưa Cung Định vương Trần Phủ lên ngôi. Người ấy chính là vua Trần Nghệ Tông, vị quân chủ sẽ giữ vai trò quan trọng trong những biến động chính trị của Đại Việt về sau.
Nhìn lại biến cố năm 1370, có thể thấy Thiên Ninh công chúa không chỉ là một vị công chúa xuất thân cao quý, mà còn là người có khí phách và quyết đoán. Trong thời khắc hoàng tộc đứng trước nguy cơ mất quyền lực, bà đã không chọn cách lánh mình khỏi vòng xoáy chính trị. Trái lại, bà kiên quyết đứng về phía cơ nghiệp tổ tông, góp phần thúc đẩy những người thân hành động để đưa triều đình trở lại tay dòng họ Trần. Chính vai trò ấy khiến tên tuổi Thiên Ninh công chúa xứng đáng được nhắc đến bên cạnh những người phụ nữ từng góp phần xoay chuyển vận mệnh đất nước trong lịch sử.
Tháng Hai năm Tân Hợi, tức năm 1371, Nghệ Hoàng mở tiệc tại điện Thiên An, ban thưởng cho các quan đã theo phò tá mình trong cuộc lật đổ Dương Nhật Lễ. Những người có công đều được luận công định thưởng, kẻ thăng quan, người nhận tước, ai nấy đều có phần.
Riêng Thiên Ninh công chúa được cải phong làm Lạng Quốc Thái trưởng công chúa, ban thưởng hàng nghìn mẫu ruộng đất, lại được trao quyền tham dự công việc triều chính. Xét về công lao, những đãi ngộ ấy hoàn toàn xứng đáng. Nếu không có sự cứng cỏi và quyết đoán của bà trong lúc nguy nan, chưa chắc Trần Phủ đã có thể thoát khỏi ý định lánh nạn để quay lại tranh đoạt ngôi báu. Thế nhưng, khi đứng trước những ân thưởng mà hoàng huynh dành cho mình, Thiên Ninh lại không hề tỏ ra vui mừng. Bà tiến lên trước điện, cung kính tâu rằng:
- Thần muội vốn là phận nữ nhi, không nên tham dự vào quốc gia trọng sự. Chỉ vì thù nhà nợ nước, trong lòng phẫn hận, không thể ngồi yên nhìn cơ nghiệp tổ tông rơi vào tay kẻ khác, nên vừa rồi mới theo phò tá hoàng huynh. Nay đại sự đã thành, thần muội trong lòng chỉ còn thương nhớ hai đứa con xấu số, chẳng thiết tha gì đến vinh hoa phú quý. Xin hoàng huynh cho thần muội trả lại tước vị, bổng lộc cùng những ân thưởng khác, tìm một nơi thanh vắng dựng một am nhỏ, ngày ngày thắp hương lễ Phật, cầu mong tìm được chút bình yên cho những năm tháng còn lại. Được như vậy, thần muội đã mãn nguyện, không còn mong cầu gì hơn nữa!
Những lời ấy khiến Nghệ Hoàng không khỏi xúc động. Sau bao nhiêu biến cố, người em gái từng không ngại đứng ra khuyên ông quay lại gánh vác cơ nghiệp tổ tông, nay lại chẳng màng đến công danh phú quý. Đối với Thiên Ninh, việc đánh đổ Nhật Lễ không phải để đổi lấy tước vị hay ruộng đất, mà chỉ là điều bà cho rằng mình buộc phải làm để bảo vệ giang sơn của tổ tiên và trả mối thù cho những người thân đã khuất.
Nghệ Hoàng hết lời khuyên giải, mong bà nhận lấy những gì triều đình ban thưởng. Cuối cùng, Thiên Ninh chỉ nhận tước hiệu, còn toàn bộ ruộng đất được ban thưởng thì nhất quyết trả lại cho triều đình. Bà xin trở về thực ấp của mình, đóng cửa chuyên tâm thờ Phật, từ đó không can dự vào việc đời nữa.
Kể từ ấy, Lạng Quốc Thái trưởng công chúa dần rời xa chốn quyền quý, sống cuộc đời thanh tĩnh trong Phật đường. Nhưng dù bà đã buông bỏ những vinh hoa bên ngoài, số phận vẫn chưa chịu để bà được hưởng trọn vẹn những tháng ngày bình yên. Một thời gian sau, phò mã Chính Túc vương Trần Kham qua đời. Hai người con trai lớn đều đã chết trong biến loạn năm xưa, chồng cũng không còn, người thân duy nhất còn lại bên cạnh bà chỉ là cậu con trai út Trần Nguyên Chi, khi ấy mới chừng mười tuổi.
Có thể hình dung Nguyên Chi đã lớn lên trong hoàn cảnh đặc biệt như thế nào. Cậu là con trai của một vị Thái trưởng công chúa có địa vị tôn quý bậc nhất trong hoàng tộc, lại là cháu gọi Nghệ Hoàng bằng cậu, có quan hệ huyết thống gần gũi với cả Thái Thượng hoàng lẫn các vị hoàng đế đương triều. Mặc dù mẹ sống ẩn dật trong Phật đường, bản thân cậu lại không hề thiếu thốn sự chăm sóc và yêu thương của hoàng gia.
Từ Nghệ Hoàng, người sau này trở thành Thái Thượng hoàng, đến hai vị Hoàng thái hậu, tiên đế Duệ Tông cùng đông đảo hoàng thân quốc thích, ai nấy đều thương xót cho hoàn cảnh của Nguyên Chi. Cậu còn quá nhỏ khi mất cha, hai người anh đều chết trong biến loạn, còn mẹ tuy vẫn ở đó nhưng đã lựa chọn cuộc sống xa rời thế tục. Một đứa trẻ sinh ra trong nhung lụa, bỗng chốc mất đi những người thân thiết nhất, nếu không được những người còn lại trong gia tộc quan tâm, hẳn khó tránh khỏi cảnh cô độc giữa chính tư dinh rộng lớn của mình.
Bởi vậy, Nguyên Chi nhận được sự chăm sóc đặc biệt từ hoàng gia. Những người lớn tuổi đều dành cho cậu sự ưu ái, phần nhiều cũng vì thương cảm cho số phận của đứa trẻ. Hầu như cậu muốn thứ gì, chỉ cần không quá đáng, đều có người tìm cách đáp ứng. May mắn thay, Nguyên Chi không phải một đứa trẻ hư hỏng chỉ biết dựa dẫm vào thân phận. Từ nhỏ, cậu đã tỏ ra thông minh, lanh lợi, lại ngoan ngoãn, lễ phép với người trên. Càng lớn, cậu càng khiến các bậc trưởng bối yêu quý, cho rằng đứa trẻ ấy tuy chịu nhiều bất hạnh nhưng vẫn giữ được tính tình tốt đẹp.