Ch.16: IRIS KHÔNG CHẮC

CHƯƠNG 016
IRIS KHÔNG CHẮC
Cửa phòng hồ sơ không khóa.
Keeper đẩy bằng vai trái. Vai phải anh không chịu nổi thêm bất kỳ lực nào, còn cổ tay trong nẹp thì đau theo từng nhịp tim. Anh bước vào, khép cửa bằng gót chân.
Iris đứng trước màn hình lớn, lưng quay về phía anh. Cô không quay lại khi nghe tiếng cửa. Cô không hỏi anh đi đâu, mất bao lâu, đã ăn gì chưa. Chỉ riêng điều đó đã nói với anh rằng chuyện này nghiêm trọng hơn một dòng tin nhắn.
“Lại đây,” cô nói. “Đừng ngồi. Tôi muốn anh nhìn thẳng.”
Trên màn hình có ba khung hồ sơ xếp dọc, mỗi khung gắn một nhãn: NGUỒN A, NGUỒN B, NGUỒN C. Từ mỗi khung có một đường kẻ chạy sang phải. Ở lần đánh giá trước, ba đường ấy còn chạy song song. Bây giờ thì không. Chúng nghiêng dần vào nhau, hội lại, rồi nhập vào một điểm duy nhất ở mép màn hình, nơi chỉ có một khung nhỏ màu xám, không nhãn.
“Ở lần phân loại trước, tôi đánh dấu ba nguồn này là độc lập,” Iris nói. “Tôi vừa dựng lại đường đi của từng cái: nó từ đâu ra, qua tay nào, được chép lại lúc nào.”
Cô đặt đầu ngón tay lên khung xám.
“Tất cả đến từ đây.”
Keeper nhìn ba đường kẻ. Anh không cần ai giảng giải thêm. Ba nhánh. Một gốc.
Anh đứng im đủ lâu để cơn đau ở sườn phải kịp nhắc anh rằng mình đang đứng quá thẳng. Rồi anh hỏi câu mà anh biết cô đã chờ:
“Vậy ba nguồn còn bao nhiêu?”
“Một.”
Iris không nhìn anh khi trả lời. Cô nhìn màn hình.
“Ba hồ sơ,” cô nói. “Một nguồn.”

Cô kéo ghế cho anh bằng chân, một việc rất không giống cô, rồi tự mình vẫn đứng. Keeper ngồi xuống. Anh đặt cánh tay phải lên mặt bàn, nẹp cổ tay chạm gỗ phát ra một tiếng khẽ.
“Tôi nói nhanh phần cơ bản, rồi anh hỏi bất cứ chỗ nào anh không theo kịp,” Iris nói. “Hai nguồn chỉ độc lập khi chúng không dùng chung một thứ ở phía trên: cùng người kể, cùng bản chép hay cùng một bản rò. Nếu một mắt xích như vậy đứng trước cả hai, thì khi hai nguồn khớp nhau, chúng không xác nhận lẫn nhau; chúng chỉ đang lặp lại cùng một thứ.”
“Như hai người nghe cùng một tin đồn.”
“Như hai người nghe cùng một người, rồi mỗi người kể lại ở hai nơi khác nhau.” Cô gật. “Kể xong, nghe có vẻ là hai bằng chứng. Thực ra vẫn chỉ là một lời kể.”
Cô gõ phím. Ba khung hồ sơ mở ra, xếp cạnh nhau, những đoạn văn bản chạy song song. Vài chữ được bôi màu.
“Nguồn A và nguồn B,” cô nói. “Anh thấy chỗ này không?”
Keeper nhìn theo con trỏ. Có một câu, nằm lọt giữa những câu khác, hơi gượng. Trật tự từ không tự nhiên, như một câu đã bị sửa dở rồi ai đó bỏ mặc. Câu ấy xuất hiện ở A. Và nó xuất hiện ở B, y hệt, đến từng dấu cách.
“Lỗi chép,” Iris nói. “Hai người ghi chép độc lập sẽ không bao giờ phạm cùng một lỗi ở cùng một chỗ. Cái này không phải trùng hợp. Đây là dấu tay của cùng một bản chép trung gian. Cả hai chép từ nó. Có thể không biết là mình chép từ nó, nhưng cả hai đều chép từ nó.”
“Còn C?”
Iris không trả lời ngay. Đó là lần đầu tiên cô ngập ngừng kể từ lúc anh bước vào.
“C là phần khó chịu nhất,” cô nói.

Nguồn C là một Dư Âm.
C không phải bản chép hay một hồ sơ khô. Nó là một Dư Âm sống động, có độ nét cao và đầy chi tiết giác quan, thứ mà ngay cả những người làm việc lâu năm cũng khó giữ giọng bình thản khi nghe lại. Ở lần kiểm tra trước, chính Keeper đã nghĩ nó sống động đến mức gần như không thể được bịa ra.
“Tôi hiểu vì sao anh nghĩ nó là bằng chứng độc lập,” Iris nói khi thấy ánh mắt anh vẫn mắc ở dòng dữ liệu của C. “Tôi cũng nghĩ vậy. Nó không có câu gượng. Nó không giống văn bản của A và B. Nó sống, nó khác, và nó vẫn dẫn đến cùng một kết luận.”
Keeper nhìn ba dòng dữ liệu. “Vậy cô đã tìm thấy thứ khiến nó không còn đứng riêng.”
“Nó có cùng một khoảng trống.”
Cô đặt ba đoạn chồng lên nhau trên màn hình. A, B, và bản ghi âm thanh của C, được chuyển thành dòng thời gian. Trong A và B, có một quãng bị bỏ trống, không ai nhắc đến. Trong C, quãng ấy cũng trống, cùng vị trí, cùng độ dài, như thể người kể đi qua nó mà không thấy nó ở đó.
“Một người thật sự có mặt tại hiện trường sẽ không quên đúng cùng một khoảng mà hai bản chép kia bỏ sót,” Iris nói. “Hoặc nếu quên, họ không quên theo cùng một đường biên.”
“Vậy C cũng chép từ bản trung gian.”
“Tôi không nói thế.”
Keeper ngẩng lên.
“Tôi nói là tôi không loại trừ được khả năng đó,” cô chậm rãi sửa. “Một Dư Âm có thể sống động mà vẫn là bản phát sinh. Người kể có thể đã nghe lời kể gốc từ trước, rồi nhớ lại nó theo cách của mình, đủ mùi, đủ âm thanh, đủ cảm giác như đã ở đó. Ký ức không đánh dấu đâu là nghe được, đâu là thấy được. Độ nét không phải là chứng cứ về nguồn.”
Cô dừng lại, rồi nói thêm, giọng thấp hơn:
“Tôi đã coi độ nét như chứng cứ về nguồn. Tôi còn dùng điều đó để thuyết phục anh.”

Keeper không nói gì. Anh đã học được rằng có những lúc im lặng hữu ích hơn bất kỳ câu nào.
Iris quay sang một màn hình nhỏ hơn, nơi có bảng mức tin cậy của cả hồ sơ. Anh đã thấy bảng này nhiều lần, nhưng chưa bao giờ thấy nó bị chạm vào theo cách này. Bốn bậc: CAO. KHÁ. THẤP. CHƯA XÁC LẬP. Và ba kết luận họ đã dựa vào trong những lượt đánh giá gần đây, mỗi kết luận nằm ở một dòng, mỗi dòng gắn một chữ CAO màu xanh.
“Kết luận thứ nhất,” cô nói. “Tôi ghi CAO vì ba nguồn khớp nhau.”
Cô chọn dòng ấy. Hệ thống hiện một câu hỏi: Xác nhận hạ mức tin cậy?
“Ba nguồn không khớp nhau,” Iris nói, như đọc biên bản. “Một nguồn khớp với chính nó ba lần. Mức đúng là MỘT NGUỒN, CHƯA KIỂM CHỨNG.”
Cô nhấn xác nhận. Chữ CAO biến mất. Một chữ xám thay vào.
“Kết luận thứ hai. Tôi ghi CAO vì nó vừa được C hỗ trợ vừa được A hỗ trợ. Nhưng A và C cùng nằm dưới một gốc. Cùng mức.”
Cô nhấn xác nhận lần nữa.
“Kết luận thứ ba.” Cô nhìn dòng cuối lâu hơn hai dòng trước. “Cái này tôi ghi CAO vì nó là cái duy nhất tôi tự mình kiểm tra thêm một lần. Nhưng lần kiểm tra ấy tôi dùng chính các hồ sơ đó. Tôi đã kiểm tra lại cái mình tin bằng chính cái mình tin.”
Lần xác nhận thứ ba xóa nốt chữ CAO cuối cùng. Ba dòng xám nằm thẳng hàng trên màn hình.
Iris đứng nhìn nó một lúc. Keeper nhận ra bàn tay phải của cô, bàn tay đặt trên bàn phím, không hề run. Nhưng nó cũng không rời phím. Như thể cô đang chờ ai đó bảo cô dừng, và đã biết sẽ không có ai.
“Chúng ta đã đánh giá nó cao hơn mức bằng chứng cho phép,” cô nói. “Tôi đã đánh giá. Anh chỉ dùng con số tôi đưa.”

Keeper nhìn bảng một lúc lâu. Rồi anh nói, giọng đều:
“Còn chiếc hộp từ vụ giữ hàng? Nó nằm ở đâu trong chuỗi này?”
Iris gõ vài phím. Trên màn hình hiện một đường kẻ thứ tư, ngắn hơn, từ góc dưới. Nó chạy lên, rẽ, rồi chạm vào khung xám ở cuối.
“Cũng ở đây.”
Anh không nói gì.
“Tôi đã tính chiếc hộp như lần xác nhận thứ tư,” Iris nói. “Trong ghi chú ban đầu, tôi viết rằng nó khớp với A, B và C, bốn thứ cùng chỉ một hướng. Nhưng khi dựng lại đường đi, nó cũng chạm đúng điểm này. Dấu có thể truyền từ gốc sang vật mang; cũng có thể vật mang đã góp phần tạo ra chính gốc mà ta đang nhìn. Tôi chưa có dữ liệu để phân biệt chiều truyền.”
“Tức là nó khớp vì cùng một chỗ.”
“Đúng. Không phải vì cùng là sự thật.”
Keeper cúi xuống nhìn nẹp cổ tay. Cổ tay phải, sườn phải, hông trái, vai phải: anh có thể đọc thuộc danh sách ấy như đọc một bản kê. Anh không nghĩ về chúng như một lời buộc tội. Anh chỉ ghi nhận chúng, như cách anh ghi nhận một vết nứt trên tường: có thật, đã xảy ra, và không cho anh biết gì về nguyên nhân của nó.
“Vậy chiếc hộp không cho chúng ta thêm một nguồn độc lập.”
“Nó cho chúng ta thêm một đường dẫn,” Iris nói. “Giá trị nằm ở chỗ khác. Không có chiếc hộp, tôi chưa chắc đã nhìn ra điểm hội này; nhưng nó không cho biết điểm hội ấy đúng hay sai.”
Cô nhìn anh, lần đầu tiên từ lúc anh vào phòng.
“Tôi muốn anh nghe câu này từ tôi chứ không phải đọc trong ghi chú. Tôi đã đưa anh đến chỗ đó với một mức chắc chắn mà tôi không có quyền đưa.”
Keeper không đáp ngay.
Có những câu trả lời quen thuộc. Anh biết chúng. Anh biết cách chúng vang lên trong một căn phòng như thế này, và anh biết Iris cũng biết. Cô sẽ nhận ra từng câu một trước khi anh nói xong, và cô sẽ mất đi một phần tôn trọng dành cho anh.
“Ừ,” anh nói.
Chỉ vậy. Một chữ. Anh để nó nằm đó, không thêm gì.
Iris chớp mắt. Vai cô hạ xuống thoáng chốc; ở khoảng cách này Keeper mới nhận ra. Cô quay lại màn hình.
“Cảm ơn,” cô nói, không nhìn lại. Rồi, ngay sau đó, bằng giọng làm việc: “Tôi cần anh nghe lại đường đi của từng nguồn. Từng bước. Anh nói chỗ nào anh không theo kịp, và chỗ nào anh thấy tôi đang vội kết luận.”
“Cô muốn tôi bắt lỗi cô.”
“Tôi muốn một người chưa đặt danh dự nghề nghiệp của mình vào sơ đồ này nhìn nó từ đầu đến cuối,” Iris nói. “Hiện giờ người đó là anh. Nếu tôi nới một kết luận chỉ vì tôi đã tin nó từ trước, anh phải nói.”
Keeper nhìn ba dòng xám trên màn hình. “Tôi cũng không vô can. Tôi muốn ba đường kia thật sự là ba đường. Khi người ta thiếu một câu trả lời đủ lâu, thứ đứng gần nhau rất dễ trông giống xác nhận.”
“Anh không phải người gán mức tin cậy cho chúng.”
“Nhưng tôi đã rất vui khi cô gán.”
Một nét gần như mỉa mai lướt qua mắt Iris. “Vậy ít nhất chúng ta chia nhau được phần xấu hổ.”
“Tôi tưởng cô không chia tài sản nghiệp vụ.”
“Chỉ chia thứ không đáng giữ.”
Câu trả lời làm Keeper bật cười khẽ rồi phải dừng vì sườn phải phản đối. Anh chống tay trái lên mép bàn, đợi hơi thở trở lại bình thường. Khi ngẩng lên, Iris đã quay về màn hình.
Ánh sáng xanh nhạt khiến gương mặt cô lạnh hơn thường ngày. Keeper từng để ý Iris đẹp; chuyện đó không còn mới. Lần này thứ giữ mắt anh lại là bàn tay vừa tự xóa ba chữ CAO khỏi hồ sơ của chính mình. Cô không chừa lại một phần thắng nào để giữ thể diện. Anh thấy điều đó hấp dẫn hơn mức anh muốn thừa nhận, rồi tự kéo mắt về các đường dữ liệu.
“Nó vẫn có thể đúng,” anh nói. “Gốc có thể là một lời kể thật, chỉ bị nhân ra nhiều lần.”
“Có thể. Nó cũng có thể sai, đúng một nửa, hoặc đúng nhưng đã bị bẻ ở lần chép đầu tiên.” Iris dựa hai tay lên bàn. “Điều chúng ta vừa mất không phải mọi khả năng. Chúng ta mất lý do để ưu tiên một khả năng hơn những cái còn lại.”
Keeper nhìn thùng rác cạnh chân bàn. Ba bản in của cùng một sơ đồ đã bị gạch bỏ theo những cách khác nhau. Anh không cần nghe lại ba lần cô đã cố cứu giả thuyết. Chỉ riêng việc những tờ giấy nằm trong thùng đã đủ nói cô đã thử, và đã tự tay bỏ chúng đi.

Họ kiểm lại chuỗi từ đầu, lần này không cho bất kỳ mắt xích nào được hưởng lợi từ điều họ đã tin trước đó.
Iris đọc A trước. Keeper hỏi liệu A chắc chắn có trước bản chép trung gian hay chỉ được nhập hệ thống trước. Cô mở siêu dữ liệu, đối chiếu hai lần chỉnh sửa rồi mới trả lời: chiều đó xác lập được; bản trung gian mang một lượt sửa chỉ xuất hiện sau A.
Đến B, cô trả lời quá nhanh. Keeper không tranh luận nội dung, chỉ nhìn cô. “Cô vừa trả lời trước khi mở dấu thời gian.”
Iris khựng lại. Cô kéo hồ sơ B lên, đọc hết phần siêu dữ liệu rồi sửa chính mình. “Tôi vừa nói chắc chắn. Mức đúng là khả năng cao. Có một đoạn bàn giao không đủ dữ liệu để khóa tuyệt đối.”
“Ghi như vậy đi.”
“Tôi đang ghi.”
Ở hồ sơ C, Keeper chỉ vào chi tiết lệch mà trước đó họ từng gạt sang một bên. “Cái này thì sao?”
Iris không cần tìm lâu. “Tôi từng chú thích là nhiễu do Dư Âm méo, vì nó làm đường thẳng bị gãy.”
Cô mở dòng chú thích, xóa câu cũ rồi gõ lại: Chi tiết không khớp A và B. Chưa giải thích được. Có thể là biến dạng khi nhớ lại; cũng có thể là phần duy nhất của C không đi qua gốc chung.
Cô đặt tay khỏi bàn phím. “Tôi ghét hai chữ cuối.”
Keeper đọc dòng mới. “Nhưng chúng chính xác.”
“Tôi biết.” Giọng cô có chút tự giễu. “Chính xác thì tôi chịu được. Chỉ là hôm nay nó xuất hiện hơi nhiều.”
Không khí trong phòng bớt căng lần đầu tiên từ lúc Keeper bước vào. Chuyện không vì thế mà nhẹ đi; nó chỉ đủ để hai người tiếp tục làm việc mà không phải giả vờ những dòng xám kia không có trọng lượng.
Iris mở một trang tổng hợp mới. Cô không chia thành một bảng dài nữa; chỉ giữ những điều còn đứng được sau khi thôi coi A, B, C và chiếc hộp là bốn lần xác nhận riêng biệt. Có một gốc chung. Ba hồ sơ và vật mang đều chạm vào gốc ấy theo những đường khác nhau. Họ chưa biết gốc đúng đến đâu, đã bị chỉnh sửa ở đâu, hay chi tiết lệch trong C là méo ký ức hay dấu vết của một nhánh khác.
Keeper đọc hết rồi hỏi: “Còn nguồn nào không đi qua điểm này?”
Iris không đáp ngay. Cô lọc danh sách theo đường nguồn gốc, loại từng mục dùng chung bản chép, người kể hoặc vật mang. Sáu mục rút xuống ba, rồi còn hai; mục thứ hai biến mất sau khi cô mở phần bàn giao và tìm thấy một liên kết gián tiếp với bản trung gian.
Cuối cùng chỉ còn một mục.
Đó là một nhân chứng đã nằm trong danh sách xác minh từ trước, nhưng lời ghi nhận ngắn và ít chi tiết hơn A, B, C nên chưa từng được dùng làm trụ chính cho giả thuyết. Quan trọng hơn, đường nguồn gốc của nhân chứng này đứng ngoài khung xám: không chung bản chép, không chung vật mang, và hiện chưa có mắt xích nào nối họ về gốc mà hai người vừa phát hiện.
“Một nguồn độc lập,” Keeper nói. Lần này anh không biến câu đó thành kết luận lớn hơn.
“Một nguồn có khả năng độc lập,” Iris sửa. “Muốn dùng được, chúng ta vẫn phải kiểm lại đường tiếp cận và xác minh người này chưa từng chạm vào cùng lời kể ở một chỗ khác.”
“Bao lâu?”
Iris mở trạng thái quyền truy cập. Một dòng vừa chuyển từ màu xanh sang vàng sau khi cô hạ mức tin cậy của hồ sơ.
“Quyền ưu tiên của chúng ta vừa bị hạ cùng với kết luận. Lượt tiếp cận đã giữ trước vẫn còn hiệu lực đến mười một giờ ba mươi ngày mai. Sau đó lịch giữ ưu tiên bị hủy, người này trở lại quy trình tiếp cận thông thường, và chúng ta không còn quyền yêu cầu gặp trước những bên khác.”
Keeper nhìn giờ trên góc màn hình rồi nhìn cái nẹp ở tay phải. “Cô vừa bảo tôi cần nghỉ.”
“Tôi vẫn bảo thế.” Iris đóng các hồ sơ A, B và C, chỉ để lại dòng nguồn cuối cùng. “Tôi cũng vừa tìm được lý do khiến thời gian nghỉ của anh ngắn hơn tôi mong muốn.”
“Thế là tin tốt của cô à?”
“Tin tốt là chúng ta phát hiện sai trước khi biến nó thành kết luận chính thức.”
Keeper nhìn ba dòng xám vừa bị hạ cấp, rồi nhìn mục truy cập đang chuyển vàng. “Cô có cách làm chữ tốt mất gần hết tác dụng.”
“Tôi dùng nó chính xác.”
Anh đứng dậy. Hông trái kéo căng, sườn phải phản đối khi anh hít sâu, nhưng lần này anh không cố làm ra vẻ không đau. “Nếu đây là nguồn duy nhất còn đứng ngoài cái gốc ấy, tôi không muốn gặp họ sau khi quyền tiếp cận đã hết. Cô cần tôi làm gì trước?”
Iris mở tuyến xác minh của nhân chứng. Ba mắt xích thủ tục hiện ra, ngắn gọn, không có cái nào tự động được công nhận chỉ vì họ đang vội.
“Dựng lại chuỗi nguồn cho sạch,” cô nói. “Xác minh từng điểm, rồi đến người này trước mười một giờ ba mươi. Nếu một mắt xích không đứng được, chúng ta dừng.”
Keeper gật. Anh đã mất cả buổi nhìn ba nguồn biến thành một; ít nhất lần này họ biết mình đang đếm từ đâu.
“Gửi đường đi cho tôi.”
Iris nhấn gửi. Điện thoại trong túi áo trái của anh rung lên trước khi cô rời tay khỏi bàn phím.