Những quan điểm sai lầm trong viết văn
Trong quá trình học viết, bạn sẽ gặp rất nhiều lời khuyên.
Có lời khuyên đúng.
Có lời khuyên đúng trong một hoàn cảnh nhất định.
Cũng có những lời khuyên được truyền từ người này sang người khác lâu đến mức:
> không còn ai hỏi nó có đúng hay không.
Viết văn lại càng dễ xuất hiện những quan niệm như vậy.
Bởi văn học không có một đáp án duy nhất giống:
> 1 + 1 = 2.
Một người nói:
> “Phải viết thế này.”
Người khác nói:
> “Không, phải viết thế kia.”
Cả hai có thể đều viết được.
Vì vậy, điều quan trọng không phải là:
> ai nói đúng tuyệt đối,
mà là:
> quan điểm ấy có giúp người viết tạo ra tác phẩm tốt hay không.
1. “Tôi viết báo nhiều rồi nên không viết truyện được nữa”
Đây là một quan niệm khá thú vị.
Có người nói:
> “Tôi viết báo nhiều năm rồi, bây giờ không viết truyện được nữa.”
Nhưng từ đó không thể suy ra:
> người viết báo thì không thể viết truyện.
Bởi trên thực tế có những tác giả viết:
> báo chí,
> truyện,
> tiểu thuyết,
> tản văn,
> phê bình,
> và nhiều dạng văn bản khác.
Điều khác nhau nằm ở:
> yêu cầu của từng thể loại.
Báo chí có những nguyên tắc của báo chí.
Truyện có những nguyên tắc của truyện.
Một người đã quen với việc:
> đưa thông tin chính xác,
> ngắn gọn,
> trực tiếp,
không có nghĩa họ mất khả năng:
> xây dựng tình huống,
> tạo nhân vật,
> điều phối thông tin,
> tạo bất ngờ,
> bịa đặt có kiểm soát.
Ngược lại, vốn kỹ năng từ một thể loại đôi khi còn có thể:
> bổ trợ cho thể loại khác.
Vấn đề không phải:
> “Bạn từng viết gì?”
mà là:
> “Bạn có biết mình đang viết thể loại gì và luật của nó là gì không?”
2. “Viết văn không có công thức”
Có người không coi văn học có công thức.
Đây là một quan điểm hoàn toàn có thể tồn tại.
Nhưng cũng có người cho rằng:
> văn học có công thức.
Và không chỉ nói bằng cảm giác.
Có thể:
> lấy tác phẩm cụ thể,
> tóm tắt,
> mổ xẻ,
> phân loại,
> đối chiếu,
> tìm những thành phần lặp lại,
> rồi chứng minh bằng chính các tác phẩm.
Đó là một cách tiếp cận khác.
Không cần phải bắt mọi người:
> tin rằng văn học có công thức.
Có thể đơn giản hơn:
> đưa tác phẩm ra và chứng minh công thức được sử dụng ở đâu.
Nếu một công thức xuất hiện trong một tác phẩm:
> có thể quan sát.
Nếu nó xuất hiện trong nhiều tác phẩm:
> có thể so sánh.
Nếu nó được biến đổi bởi nhiều tác giả:
> có thể nghiên cứu cách biến đổi ấy.
Đó chính là lý do giáo trình này không chỉ nói:
> “Văn có công thức.”
mà cố gắng:
> tìm công thức từ chính tác phẩm.
3. “Vì văn học là sáng tạo nên không được có công thức”
Đây là một sự nhầm lẫn giữa:
> công thức
và
> sản phẩm cuối cùng.
Một công thức không quyết định sản phẩm phải giống hệt nhau.
Cũng như:
> cùng có bột,
> cùng có nước,
> cùng có nhiệt,
nhưng người làm khác nhau có thể tạo ra:
> những món ăn khác nhau.
Trong văn học cũng vậy.
Hai người cùng sử dụng:
> nhân vật,
> tình huống,
> mâu thuẫn,
> cao trào,
> kết thúc,
nhưng:
> tác phẩm vẫn có thể hoàn toàn khác nhau.
Công thức tạo ra:
> khả năng tổ chức.
Nó không quyết định:
> toàn bộ nội dung.
4. “Có công thức thì văn mất sáng tạo”
Ngược lại.
Một người biết:
> công thức,
có thể:
> phá công thức.
Một người không biết công thức đôi khi tưởng mình đang:
> phá cách,
nhưng thực tế chỉ là:
> không biết mình đang làm gì.
Muốn phá luật:
> trước hết phải biết luật.
Muốn biến đổi:
> trước hết phải biết thứ mình đang biến đổi.
Muốn tạo ra công thức mới:
> trước hết phải nhận ra những công thức đã tồn tại.
Vì vậy:
> công thức không phải xiềng xích của sáng tạo.
Nó có thể là:
> bộ khung để sáng tạo đi xa hơn.
5. “Quan điểm cá nhân của tôi thì không thể sai”
Quan điểm cá nhân có một vị trí đặc biệt trong văn học.
Bởi văn học không phải bài toán mà mọi câu trả lời đều có một đáp án duy nhất.
Bạn có thể thích:
> truyện này.
Người khác thích:
> truyện kia.
Bạn cho rằng:
> một công thức rất hiệu quả.
Người khác cho rằng:
> công thức ấy nhàm chán.
Không nhất thiết phải có một người:
> sai tuyệt đối.
Nhưng điều đó không có nghĩa:
> mọi quan điểm đều có giá trị như nhau.
Một quan điểm có thể được:
> đọc,
> học,
> trải nghiệm,
> quan sát,
> thử nghiệm,
> chứng minh bằng tác phẩm
làm cho mạnh hơn.
Một quan điểm khác có thể chỉ là:
> “Tôi nghĩ thế.”
Hai thứ ấy không giống nhau.
6. Quan điểm cá nhân cần được đưa vào hệ thống
Một quan điểm có thể bắt đầu từ:
> “Tôi nghĩ văn học có công thức.”
Nhưng nếu dừng ở đó:
> nó chỉ là một ý kiến.
Nếu tiếp tục:
> tìm tác phẩm,
> phân tích,
> tìm công thức,
> thử áp dụng,
> so sánh kết quả,
> viết thành bài,
> đưa dẫn chứng,
thì quan điểm ấy trở thành:
> một hệ thống quan sát.
Và nếu hệ thống ấy tiếp tục được kiểm nghiệm:
> nó trở thành một phương pháp học viết.
Đây chính là khác biệt giữa:
> có quan điểm
và:
> biết sử dụng quan điểm.
7. Công thức của người viết
Có thể tạm thời hình dung năng lực viết bằng một công thức:
> Quan điểm cá nhân + vốn sống + công thức + luật lệ = đỉnh cao
Đây không phải phương trình toán học.
Không thể đem nó vào máy tính rồi:
> cộng 4 thứ lại để ra một nhà văn lớn.
Nó là:
> một công thức tư duy.
Trong đó:
Quan điểm cá nhân cho bạn:
> cái nhìn riêng.
Vốn sống cho bạn:
> nguyên liệu.
Công thức cho bạn:
> phương pháp tổ chức.
Luật lệ cho bạn:
> giới hạn và sân chơi.
Khi những thứ ấy kết hợp được với nhau:
> khả năng sáng tạo được mở rộng.
8. Nhưng cũng có một công thức ngược
Ta có thể viết một công thức khác:
> Quan điểm cá nhân + không đọc + không học + luật lệ + tự ép buộc = xiềng xích
Người viết có thể nghĩ:
> “Tôi phải viết theo cách của tôi.”
Rất tốt.
Nhưng nếu:
> không đọc,
> không học,
> không quan sát,
> không tiếp nhận,
> không thử nghiệm,
thì “cách của tôi” rất dễ trở thành:
> những giới hạn do chính tôi dựng lên.
Người viết tự nói:
> “Tôi không bao giờ dùng công thức.”
Thế là:
> không học công thức.
“Tôi không đọc tác phẩm khác vì sợ bị ảnh hưởng.”
Thế là:
> không đọc.
“Tôi chỉ viết theo cảm hứng.”
Thế là:
> không luyện.
“Tôi không cần kỹ thuật.”
Thế là:
> không sửa.
Cuối cùng:
> quan điểm cá nhân từ công cụ sáng tạo trở thành xiềng xích.
9. “Không đọc để giữ chất riêng” có thể trở thành cái bẫy
Một người mới viết rất dễ sợ:
> đọc người khác sẽ mất chất riêng.
Nhưng hãy thử nghĩ ngược lại.
Nếu bạn chỉ biết:
> một cách viết,
thì bạn lấy gì để biết đó là:
> chất riêng của mình?
Có thể bạn chỉ đang:
> lặp lại thứ mình tình cờ nghĩ ra.
Đọc nhiều giúp bạn nhìn thấy:
> người khác làm gì,
> họ làm thế nào,
> công thức nào đã tồn tại,
> điều gì đã quá cũ,
> điều gì còn có thể biến đổi.
Từ đó bạn mới có khả năng nói:
> “Tôi không muốn làm giống thế này; tôi muốn làm khác đi.”
Đó mới là:
> chủ động lựa chọn.
10. Luật lệ cũng không phải xiềng xích
Người viết đôi khi ghét:
> luật thể loại,
> quy định xuất bản,
> giới hạn dung lượng,
> yêu cầu sân chơi.
Nhưng luật lệ có một tác dụng:
> xác định cuộc chơi.
Viết một truyện 100 chữ:
> là một bài toán khác.
Viết truyện ngắn:
> là một bài toán khác.
Viết tiểu thuyết:
> lại là một bài toán khác.
Viết cho báo:
> khác.
Viết để xuất bản sách:
> khác.
Viết cho một cuộc thi:
> lại khác.
Nếu biết luật:
> bạn có thể chơi trong giới hạn.
Nếu hiểu luật:
> bạn còn có thể tìm cách sáng tạo bên trong giới hạn ấy.
Vì vậy:
> luật lệ không nhất thiết giết chết sáng tạo.
Đôi khi chính giới hạn:
> buộc người viết phải sáng tạo hơn.
11. Không có một con đường duy nhất để trở thành người viết
Bạn có thể:
> bắt đầu bằng báo chí.
Có người bắt đầu bằng:
> thơ.
Có người bắt đầu bằng:
> truyện cười.
Có người bắt đầu bằng:
> fan fiction.
Có người bắt đầu bằng:
> viết blog.
Có người bắt đầu bằng:
> truyện dài.
Có người:
> đọc rất nhiều rồi mới viết.
Có người:
> viết trước rồi mới học.
Không có một con đường duy nhất.
Điều quan trọng là:
> con đường đó có giúp bạn tiến bộ hay không.
12. Quan điểm cá nhân nên mở cửa, không nên đóng cửa
Một người viết cần:
> có chính kiến.
Nhưng cũng cần:
> có khả năng thay đổi chính kiến.
Bạn hôm nay tin:
> văn học có công thức.
Ngày mai phát hiện:
> một số thể loại vận hành khác với điều mình nghĩ.
Không sao.
Bạn sửa lý thuyết.
Bạn tìm ví dụ mới.
Bạn viết lại.
Đó không phải:
> thất bại.
Đó là:
> học.
Quan điểm cá nhân có giá trị nhất khi nó:
> đủ mạnh để tạo ra một cách nhìn,
nhưng:
> đủ mềm để tiếp nhận bằng chứng mới.
Kết luận
Viết văn có rất nhiều quan điểm.
Có người tin:
> văn học không có công thức.
Có người tin:
> văn học có công thức.
Có người thích:
> viết theo cảm hứng.
Có người thích:
> luyện đề.
Có người thích:
> viết báo.
Có người thích:
> viết truyện.
Không cần biến tất cả những khác biệt ấy thành:
> một cuộc chiến đúng – sai tuyệt đối.
Bởi văn học không phải phép tính:
> 1 + 1 = 2.
Nhưng chính vì không có một đáp án duy nhất, người viết càng cần:
> đọc, học, quan sát, thử nghiệm và tự kiểm chứng.
Một quan điểm cá nhân có thể là:
> điểm khởi đầu.
Nhưng nếu muốn biến nó thành năng lực viết, hãy đưa nó vào cùng:
> vốn sống,
> công thức,
> kỹ thuật,
> luật lệ,
> và sự luyện tập.
Khi ấy:
> quan điểm cá nhân + vốn sống + công thức + luật lệ
có thể trở thành:
> một con đường hướng tới đỉnh cao.
Còn:
> quan điểm cá nhân + không đọc + không học + tự áp đặt luật cho chính mình
thì rất dễ trở thành:
> xiềng xích do chính người viết tạo ra.
Và có lẽ một trong những điều quan trọng nhất của việc học viết là:
> đừng biến những điều mình tin thành giới hạn mà mình không bao giờ được phép vượt qua.