Xu hướng thời đại và những sân chơi mới
Nếu sân chơi là nơi tác phẩm được đưa đến, thì xu hướng thời đại quyết định một phần rất lớn việc:
> sân chơi nào đang mở ra, sân chơi nào đang biến mất, và sân chơi nào chưa tồn tại nhưng có thể được tạo ra.
Người viết không chỉ cần biết:
> “Tôi có thể gửi truyện này cho ai?”
Mà đôi khi phải hỏi:
> “Thời đại này đang có chuyện gì mà văn học chưa khai thác hết?”
Đó là một cách tìm đề tài.
Và cao hơn nữa:
> đó là cách tự tạo sân chơi.
1. Văn học cũng có xu hướng thời đại
Mỗi thời kỳ đều có những thứ:
> được quan tâm,
> được tranh luận,
> xuất hiện dày đặc trong đời sống,
> hoặc trở thành một hiện tượng văn hóa.
Những thứ ấy có thể trở thành:
> nguyên liệu văn học.
Ví dụ, một cách tưởng tượng rất đơn giản:
> “Hóa thân thành mẹ của Hồ Xuân Hương.”
Người viết không nhất thiết phải kể lại cuộc đời Hồ Xuân Hương.
Có thể đặt câu hỏi:
> Nếu được trở thành mẹ của bà, người phụ nữ ấy sẽ dạy con gái mình thế nào?
Có thể bà sẽ dạy:
> phải biết thục nữ,
> phải biết cách cư xử,
> phải biết vị trí của một người con gái trong xã hội.
Nhưng cô con gái lớn lên lại trở thành:
> một con người có cá tính,
> có tư tưởng,
> có tiếng nói,
> thậm chí chống lại rất nhiều khuôn phép.
Từ đó xuất hiện:
> xung đột giữa mẹ và con,
> giữa truyền thống và cá tính,
> giữa điều xã hội muốn một người phụ nữ trở thành và điều người phụ nữ ấy thực sự muốn trở thành.
Đây là một ví dụ về:
> đưa một nhân vật, một thời đại hoặc một vấn đề cũ vào một cách nhìn mới.
2. Xu hướng không đồng nghĩa với chạy theo cái đang nổi
Người viết rất dễ hiểu sai:
> xu hướng = cái gì đang nổi thì viết cái đó.
Không hoàn toàn.
Nếu hôm nay một chủ đề nổi tiếng, hàng nghìn người cùng viết về nó, thì việc chạy theo có thể khiến bạn:
> đi sau người khác.
Điều đáng tìm hơn là:
> phần chưa được khai thác của xu hướng.
Ví dụ:
> mọi người đều viết về một nhân vật nổi tiếng,
thì có thể viết:
> người sống bên cạnh nhân vật ấy.
Mọi người đều viết:
> chiến tranh,
thì có thể viết:
> người bán hàng trong thời chiến.
Mọi người đều viết:
> thành phố tương lai,
thì có thể viết:
> một người làm nghề sửa những thứ đã lỗi thời trong thành phố ấy.
Xu hướng cho ta:
> một cánh cửa.
Nhưng bước vào bằng cửa nào:
> là công việc của người viết.
3. Tự tìm sân chơi
Có một cấp độ cao hơn việc:
> tìm sân chơi.
Đó là:
> tạo ra sân chơi.
Ví dụ:
> văn học về giao thông Việt Nam.
Thoạt nhìn, người viết có thể nghĩ:
> giao thông thì có gì để viết?
Nhưng nếu nhìn kỹ:
> giao thông là cả một thế giới.
Không chỉ có:
> cảnh sát giao thông,
> cảnh sát cơ động,
> người vi phạm.
Mà còn có:
> tắc đường,
> tai nạn,
> mũ bảo hiểm,
> hàng rong,
> xe máy,
> ô tô,
> xe buýt,
> người chạy bộ,
> phố đi bộ,
> vỉa hè,
> đèn giao thông,
> cầu vượt,
> bến xe,
> tài xế,
> shipper,
> học sinh đi học,
> người bán hàng,
> người đi làm,
> người già,
> trẻ em,
> những cuộc gặp gỡ trên đường.
Và phía sau tất cả những thứ ấy là:
> văn hóa giao thông.
4. Một chiếc mũ bảo hiểm cũng có thể là đề tài
Ví dụ:
> một chiếc mũ bảo hiểm.
Nó có thể là:
> vật dụng bình thường.
Nhưng cũng có thể trở thành:
> nhân chứng của một cuộc đời.
Một người đội nó:
> đi học.
Sau đó:
> đi làm.
Sau đó:
> đưa con đi học.
Sau đó:
> mua một chiếc mũ nhỏ cho con.
Một vật thể duy nhất có thể đi qua:
> nhiều giai đoạn của cuộc đời.
Hoặc một chiếc mũ có thể xuất hiện trong:
> một vụ tai nạn,
> một cuộc chia tay,
> một lần chạy trốn,
> một chuyến về quê,
> một cuộc gặp gỡ.
Không phải:
> “giao thông” tự nó tạo ra truyện.
Mà người viết phải:
> khai thác những con người và tình huống nằm trong nó.
5. Giao thông là một “hệ sinh thái văn hóa”
Đặc biệt với Việt Nam, giao thông có thể được nhìn như:
> một không gian văn hóa.
Đường phố không chỉ để:
> đi từ A đến B.
Nó còn là nơi:
> người ta gặp nhau,
> buôn bán,
> cãi nhau,
> yêu nhau,
> chia tay,
> chờ đợi,
> chạy trốn,
> mưu sinh,
> chứng kiến tai nạn,
> giúp đỡ người khác.
Một nút giao thông có thể chứa:
> hàng nghìn câu chuyện.
Một chuyến xe buýt có thể có:
> hàng chục nhân vật.
Một con phố có thể thay đổi hoàn toàn:
> vào sáng sớm,
> giờ tan tầm,
> ban đêm,
> ngày mưa,
> ngày lễ.
Như vậy:
> một đề tài tưởng như rất đời thường có thể trở thành một sân chơi văn học rất lớn.
6. Sân chơi mới không chỉ đến từ đề tài
Một sân chơi mới còn có thể xuất hiện từ:
> cách đọc.
Ví dụ:
> văn học AI.
Khi AI xuất hiện, nó tạo ra những câu hỏi mà văn học trước đây chưa từng phải đối mặt ở quy mô như vậy:
> Ai là người viết?
> Con người viết đến đâu?
> AI viết đến đâu?
> Một tác phẩm được chỉnh sửa bởi AI có còn là tác phẩm của con người?
> Có thể dùng AI để luyện văn không?
> Có thể dùng AI để phân tích công thức tác phẩm không?
> Một nhà văn dùng AI khác gì một người không dùng?
Những câu hỏi ấy không chỉ là:
> công nghệ.
Chúng có thể trở thành:
> đề tài văn học.
7. Cộng đồng truyện dịch và truyện không dịch
Một sân chơi khác đến từ:
> cách tác phẩm được lưu chuyển.
Có:
> truyện dịch,
> truyện không dịch,
> cộng đồng dịch,
> người đọc bản gốc,
> người đọc bản dịch,
> người viết lấy cảm hứng từ văn học nước ngoài,
> những tác phẩm chỉ tồn tại trong một cộng đồng ngôn ngữ.
Từ đó xuất hiện những câu hỏi rất mới:
> Điều gì xảy ra khi một công thức văn học từ Nhật Bản được đưa sang Việt Nam?
> Điều gì xảy ra khi một mô-típ Trung Quốc được biến đổi thành văn hóa Việt?
> Vì sao có những thể loại phát triển cực mạnh ở một quốc gia nhưng lại chưa hình thành ở quốc gia khác?
Đây chính là:
> vùng giao nhau của văn hóa, ngôn ngữ và công thức văn học.
8. Một thể loại lớn có thể được xây dựng trong nhiều năm
Nhìn lại văn học và văn hóa đại chúng, ta sẽ thấy:
> những thể loại lớn không phải lúc nào cũng xuất hiện hoàn chỉnh ngay từ đầu.
Có những thời kỳ:
> nhiều người cùng thử nghiệm,
> nhiều tác phẩm cùng xuất hiện,
> nhiều công thức được vay mượn và biến đổi,
> nhiều tác giả thất bại,
> rồi dần dần mới hình thành một hệ thống đủ phong phú.
Những gì Trung Quốc và Nhật Bản đã làm rất mạnh trong vài thập kỷ qua với những dòng như:
> tu tiên,
> chuyển sinh,
> isekai,
> light novel,
và nhiều nhánh thể loại khác
cho thấy một điều:
> một sân chơi văn học có thể được cả một cộng đồng xây dựng thành một hệ sinh thái.
Một tác phẩm tạo ra một công thức.
Tác phẩm khác biến đổi công thức.
Tác phẩm khác nữa kết hợp nó với:
> công thức mới.
Độc giả hình thành.
Tác giả hình thành.
Nhà xuất bản hình thành.
Cộng đồng hình thành.
Từ đó:
> thể loại lớn dần lên.
9. Đỉnh cao thể loại không xuất hiện từ hư không
Điều này liên kết trực tiếp với chương:
> Đỉnh cao của thể loại.
Trước một tác phẩm nổi tiếng thường đã có:
> rất nhiều tác phẩm cùng hướng.
Điểm khác biệt là một tác phẩm nào đó:
> tổng hợp được nhiều thứ,
> hoàn thiện được công thức,
> mở rộng được thế giới,
> tạo được cộng đồng độc giả,
> và trở thành hình ảnh đại diện cho thể loại.
Sau đó người ta nhìn lại và nói:
> “Đây chính là thể loại ấy.”
Nhưng:
> đằng sau đỉnh cao luôn có một lịch sử thử nghiệm.
Vì vậy, người viết không nên chỉ hỏi:
> “Tác phẩm nào đang đứng đầu?”
Mà nên hỏi:
> “Trước khi nó đứng đầu, người ta đã thử những gì?”
10. Sân chơi mới luôn đi kèm khó khăn mới
Một sân chơi chưa hình thành hoàn chỉnh thường rất hấp dẫn.
Nhưng nó cũng:
> rủi ro.
Không có độc giả ổn định.
Không có quy chuẩn rõ ràng.
Không có nhà xuất bản chuyên biệt.
Không có nhiều tác giả đi trước.
Không có sẵn công thức.
Thậm chí:
> người khác có thể chưa hiểu bạn đang làm gì.
Nhưng chính vì vậy:
> người đầu tiên khai thác tốt có thể trở thành người đặt nền móng.
Đây là khác biệt giữa:
> tham gia một sân chơi
và:
> tạo ra một sân chơi.
11. Xu hướng là nguyên liệu, không phải công thức
Tuy nhiên cần nhớ:
> xu hướng không thay thế kỹ thuật.
Bạn phát hiện:
> giao thông Việt Nam là một đề tài rất lớn.
Điều đó không có nghĩa:
> viết về giao thông là truyện sẽ hay.
Bạn phát hiện:
> AI đang là vấn đề lớn.
Không có nghĩa:
> cho AI vào truyện là thành văn học AI.
Bạn phát hiện:
> chuyển sinh đang phổ biến.
Không có nghĩa:
> cho nhân vật chết rồi chuyển sinh là đã có một truyện chuyển sinh tốt.
Xu hướng chỉ cung cấp:
> nguyên liệu và sân chơi.
Còn:
> công thức,
> cấu trúc,
> tình huống,
> nhân vật,
> chi tiết,
> nhịp,
> giọng văn,
> kỹ thuật,
> vốn sống
vẫn phải do người viết xử lý.
12. Người viết giỏi không chỉ tìm đường vào sân chơi
Người viết mới thường hỏi:
> “Tôi nên viết gì?”
Người viết có kinh nghiệm hơn hỏi:
> “Tôi có thể khai thác gì từ đề tài này?”
Người viết cao hơn nữa hỏi:
> “Có sân chơi nào mà người khác chưa khai thác đủ không?”
Và người viết có khả năng tạo ảnh hưởng lớn có thể hỏi:
> “Tôi có thể tạo ra một sân chơi mới không?”
Từ đó:
> một đề tài trở thành một dòng truyện,
> một dòng truyện trở thành một thể loại,
> một thể loại trở thành một hệ sinh thái.
Kết luận
Thời đại không chỉ thay đổi:
> người đọc.
Nó còn thay đổi:
> đề tài, công thức, sân chơi và cả cách văn học được tạo ra.
Văn học AI, cộng đồng truyện dịch, truyện không dịch, những hình thức xuất bản mới, những thể loại mới, những cách đọc mới... đều có thể tạo ra:
> những sân chơi mà thế hệ trước chưa từng có.
Nhưng người viết không nên chỉ chạy theo cái đang nổi.
Hãy tìm:
> cái đang xuất hiện,
> cái đang thay đổi,
> cái đang bị bỏ quên,
> và cái chưa có ai biến thành văn học một cách đủ tốt.
Bởi đôi khi:
> sân chơi tốt nhất không phải sân chơi đang có người chơi đông nhất.
Mà là:
> sân chơi mà bạn có khả năng trở thành một trong những người đầu tiên xây dựng luật chơi, công thức và đặc sản của nó.