Sân chơi
Viết được một truyện hay:
> chưa có nghĩa là bạn đã biết cách đưa nó đến với độc giả.
Một trong những sai lầm rất phổ biến của người mới viết là:
> có truyện hay → tìm nơi có giải thưởng → gửi.
Không.
Văn học cũng có:
> sân chơi.
Và đã là sân chơi thì phải:
> chọn đúng sân.
1. Không phải cứ hay là gửi được
Hãy tưởng tượng bạn vừa viết một tiểu thuyết dài:
> 100.000 từ.
Bạn rất thích nó.
Bạn cho rằng nó có thể đoạt giải.
Bạn nhìn thấy một tòa soạn đang tổ chức một cuộc thi văn học có giải thưởng rất lớn.
Bạn lập tức:
> gửi bản thảo 100.000 từ đến tòa soạn.
Đây có thể là một sai lầm ngay từ bước đầu tiên.
Không phải vì:
> truyện của bạn dở.
Mà vì:
> bạn đang chơi sai sân.
Một tòa báo không nhất thiết có:
> dung lượng,
> lịch xuất bản,
> mô hình biên tập,
> không gian,
> hoặc nhu cầu
để đăng một tác phẩm dài đến như vậy.
Tác phẩm có thể hay.
Nhưng:
> hay không giải quyết được vấn đề sai định dạng.
2. Đúng sân mới có cơ hội
Với một tác phẩm dài 100.000 từ, những lựa chọn hợp lý hơn có thể là:
> xuất bản thành sách,
> gửi đến đơn vị nhận tiểu thuyết,
> tham gia cuộc thi dành cho tiểu thuyết,
> đăng trên nền tảng cho phép tác phẩm dài,
> hoặc tìm một ấn phẩm thực sự có chủ trương đăng truyện dài.
Còn nếu nơi bạn định gửi chủ yếu nhận:
> truyện ngắn,
> tản văn,
> thơ,
> bút ký,
thì việc mang cả một tiểu thuyết đến:
> không phải là dũng cảm.
Đó là:
> không đọc luật chơi.
3. Sân chơi có “gu”
Khi nói một tòa soạn:
> “không hợp gu”
ta không nhất thiết đang nói:
> biên tập viên thích truyện này hay không.
“Gu” ở đây có thể hiểu rộng hơn là:
> những loại tác phẩm mà sân chơi ấy có độc giả, có nhu cầu và có khả năng tiếp nhận.
Một tòa soạn văn nghệ có thể ưu tiên:
> văn học đương đại,
> truyện có chiều sâu xã hội,
> truyện giàu tính nghệ thuật,
> những vấn đề đang được quan tâm,
> hoặc một nhóm độc giả nhất định.
Nếu bạn gửi một truyện:
> xuyên không dài, tình tiết giải trí, xây dựng thế giới theo thị hiếu rất hẹp
đến một nơi không có độc giả cho loại truyện ấy, thì dù bạn rất tâm huyết:
> rủi ro vẫn rất lớn.
Không phải vì tác phẩm chắc chắn dở.
Mà vì:
> không đúng đối tượng đọc.
4. “Không có ai đọc” là một rủi ro thật
Nhà văn đôi khi chỉ nghĩ:
> “Tôi viết hay.”
Nhưng người làm xuất bản phải hỏi thêm:
> “Ai sẽ đọc?”
Hai câu hỏi hoàn toàn khác nhau.
Một tác phẩm có thể:
> rất hay với nhóm độc giả A,
nhưng:
> gần như không có người đọc ở nhóm độc giả B.
Đó là lý do:
> chất lượng và khả năng phù hợp thị trường không phải cùng một biến số.
Một sân chơi có thể từ chối tác phẩm tốt không phải vì họ phủ nhận chất lượng của nó, mà vì:
> tác phẩm không phù hợp với hệ sinh thái của sân chơi.
5. Sân chơi cũng có thời đại
Một điều khác người viết cần hiểu:
> sân chơi thay đổi theo thời gian.
Ngày trước, những truyện dài kỳ có thể xuất hiện thường xuyên trên:
> báo,
> tạp chí,
> ấn phẩm định kỳ.
Độc giả chờ từng kỳ.
Một chương kết thúc ở đoạn gay cấn:
> hẹn số sau.
Đây là một mô hình xuất bản rất phù hợp với thời đại của:
> báo giấy,
> tạp chí,
> lịch phát hành cố định,
> lượng độc giả trung thành.
Những tác phẩm dài kỳ nổi tiếng từng có thể tồn tại trong môi trường như vậy.
Nhưng:
> một mô hình xuất bản không phải bất biến.
6. Vì sao ngày nay khác?
Cơ sở hạ tầng thay đổi.
Công nghệ thay đổi.
Thói quen đọc thay đổi.
Tốc độ tiêu thụ nội dung thay đổi.
Cách độc giả tìm kiếm tác phẩm thay đổi.
Và:
> mô hình kinh doanh cũng thay đổi.
Khi độc giả có thể đọc:
> sách điện tử,
> nền tảng truyện,
> ứng dụng,
> mạng xã hội,
> website,
> sách in,
> audiobook,
thì việc đưa một truyện dài kỳ lên một tạp chí giấy không còn là lựa chọn duy nhất.
Điều đó không có nghĩa:
> truyện dài kỳ chết.
Nó chỉ có nghĩa:
> nó đã tìm thấy những sân chơi mới.
7. Công thức của sân chơi
Ta có thể nhìn một sân chơi bằng vài câu hỏi rất đơn giản:
> Nơi này đăng cái gì?
> Độc giả của họ là ai?
> Dung lượng thường bao nhiêu?
> Thể loại nào phù hợp?
> Họ nhận bài tự do hay theo lời mời?
> Họ có thời gian đọc bản thảo dài không?
> Lịch xuất bản thế nào?
> Có cuộc thi hay chủ đề cụ thể không?
Đó chính là:
> công thức của sân chơi.
8. Chất lượng chưa đủ, phải đúng chủ đề
Giả sử một cuộc thi yêu cầu:
> truyện ngắn về đời sống đô thị.
Bạn gửi:
> một truyện cổ tích dài 40.000 từ.
Dù truyện hay:
> vẫn sai đề.
Một tạp chí mở chuyên đề:
> văn học về biển.
Bạn gửi một truyện:
> hoàn toàn không liên quan đến biển.
Tác phẩm có thể xuất sắc.
Nhưng:
> nó vẫn không thuộc sân chơi ấy.
Đây là điều rất giống học sinh làm bài thi:
> đề hỏi A,
> bạn làm B,
> bài B có thể rất hay,
> nhưng:
> vẫn sai đề.
9. Thời gian đọc cũng là một phần của sân chơi
Đây là một yếu tố ít người để ý.
Một biên tập viên có thể nhận:
> hàng chục,
> hàng trăm,
> thậm chí rất nhiều bản thảo.
Thời gian của họ có hạn.
Vì vậy:
> khả năng đọc của sân chơi cũng là một giới hạn.
Một nơi chuyên nhận:
> truyện ngắn 3.000–5.000 từ
sẽ có cách đọc hoàn toàn khác nơi chuyên nhận:
> tiểu thuyết 100.000 từ.
Bởi vậy, nếu thể lệ nói:
> gửi trước hai tháng,
thì đừng gửi:
> hai ngày trước.
Nếu biên tập viên:
> mời gửi bản thảo,
thì lời mời ấy chính là một tín hiệu rất quan trọng.
Nếu một nơi chỉ nhận:
> bản thảo theo chủ đề,
thì hãy chờ đúng chủ đề.
10. Gửi trước hai tháng cũng là một công thức
Thời gian không chỉ là:
> hạn chót.
Nó là một phần của quy trình.
Ví dụ:
> Tháng 1: công bố chủ đề.
> Tháng 2: nhận bản thảo.
> Tháng 3: biên tập.
> Tháng 4: xuất bản.
Nếu bạn gửi vào:
> cuối tháng 3,
thì dù truyện hay đến đâu, nó có thể đã:
> trễ cả quy trình.
Người viết chuyên nghiệp phải hiểu:
> tác phẩm tồn tại trong một hệ thống.
Không phải chỉ tồn tại trên màn hình máy tính của mình.
11. Sân chơi luôn đói bài
Có một nghịch lý thú vị:
> sân chơi luôn cần tác phẩm.
Báo cần bài.
Tạp chí cần bài.
Cuộc thi cần bài.
Nhà xuất bản cần bản thảo.
Nền tảng cần nội dung.
Các chuyên đề cần tác phẩm.
Nhưng:
> “đang cần bài” không có nghĩa “bài gì cũng được”.
Một nhà hàng đang cần món ăn:
> không có nghĩa bạn mang một chiếc bánh đến rồi bảo:
> “Tôi đã nấu rất ngon.”
Họ cần:
> đúng món họ đang phục vụ.
Văn học cũng vậy.
12. Và đây là nơi xuất hiện một công thức kiếm tiền
Khi người viết hiểu nhiều sân chơi, họ có thể bắt đầu:
> nhân bản năng lực sản xuất.
Một tác giả có thể viết một truyện:
> sửa,
> rút gọn,
> mở rộng,
> biến đổi,
> điều chỉnh,
> rồi đưa những tác phẩm khác nhau đến những sân chơi khác nhau.
Đó là một kỹ năng nghề nghiệp hoàn toàn có thật.
Nhưng phải phân biệt:
> tối ưu tác phẩm cho từng sân chơi
với:
> xé một truyện thành nhiều phiên bản rồi gửi tràn lan.
Người viết chuyên nghiệp cần biết:
> mình đang làm gì,
> tác phẩm nào dành cho đâu,
> quyền sử dụng thuộc về ai,
> thể lệ cho phép những gì.
13. Tham gia sân chơi chưa chắc đã đẹp
Có một thứ nữa mà người mới rất dễ nhầm:
> có thể gửi
khác với:
> nên gửi.
Một sân chơi mở cửa nhận bài:
> không có nghĩa bài của bạn chắc chắn phù hợp.
Có thể:
> thể lệ cho phép,
nhưng:
> độc giả không phù hợp.
Có thể:
> đúng thể loại,
nhưng:
> dung lượng không phù hợp.
Có thể:
> đúng dung lượng,
nhưng:
> chủ đề không hợp.
Có thể:
> đúng tất cả,
nhưng:
> thời điểm đã không còn thích hợp.
Cho nên:
> đọc được thể lệ chỉ là bước đầu.
Người viết phải đọc cả:
> bản chất của sân chơi.
14. Một tác phẩm có thể có nhiều sân chơi
Đừng nghĩ:
> một truyện chỉ có một nơi để đi.
Một truyện có thể:
> gửi cuộc thi,
> sau đó sửa thành bản sách,
> trích một phần làm tác phẩm giới thiệu,
> hoặc chuyển sang hình thức khác,
tùy theo:
> thể lệ và quyền sử dụng.
Nhưng điều quan trọng là phải biết:
> tác phẩm đang ở đâu và quyền của mình thế nào.
Đừng vì thấy một sân chơi có giải thưởng mà:
> gửi ngay.
Hãy hỏi:
> “Tác phẩm này thuộc về sân chơi nào?”
15. Sân chơi cũng là một phần của kỹ năng viết
Đến đây ta có thể bổ sung một công thức rất đơn giản:
> Tác phẩm + sân chơi phù hợp = cơ hội được đọc.
Còn:
> Tác phẩm + sân chơi sai = tác phẩm có thể biến mất trước khi được đọc.
Đây là lý do người viết cần học cả:
> viết
và:
> đưa tác phẩm đi đâu.
Một nhà văn không nhất thiết phải trở thành chuyên gia marketing.
Nhưng ít nhất phải biết:
> tác phẩm của mình thuộc loại nào,
> độc giả của nó ở đâu,
> nơi nào nhận nó,
> khi nào gửi,
> gửi cho ai,
> theo điều kiện nào.
Kết luận
Văn học có:
> tác phẩm.
Nhưng bên ngoài tác phẩm còn có:
> sân chơi.
Mỗi sân chơi có:
> thể loại,
> độc giả,
> dung lượng,
> chủ đề,
> thời gian,
> quy trình,
> cách tuyển chọn.
Người viết không thể chỉ nói:
> “Truyện của tôi hay.”
Mà phải biết hỏi:
> “Nó hay ở đâu?”
> “Dành cho ai?”
> “Đưa đến đâu?”
> “Đưa lúc nào?”
> “Theo luật nào?”
Một tiểu thuyết 100.000 từ gửi vào một nơi chỉ nhận truyện ngắn:
> sai sân.
Một truyện xuyên không gửi vào một nơi không có độc giả cho thể loại ấy:
> sai sân.
Một tác phẩm gửi sau khi quy trình biên tập đã kết thúc:
> sai thời điểm.
Một tác phẩm đúng chủ đề, đúng dung lượng, đúng thời gian, đúng đối tượng:
> mới thực sự bước vào cuộc chơi.
Và vì thế, người viết chuyên nghiệp phải học thêm một công thức nữa:
> Không chỉ biết viết cái gì.
> Phải biết đem cái mình viết đến đúng nơi có người muốn đọc nó.
Đó là:
> nghệ thuật chọn sân chơi.