Hạn chế của người viết
Có một điều người viết phải học rất sớm:
> mình không biết tất cả mọi thứ.
Và đáng sợ hơn:
> độc giả cũng không biết tất cả mọi thứ, nhưng có thể có những thứ họ biết nhiều hơn mình rất nhiều.
Đó là lúc hạn chế của người viết bắt đầu trở thành vấn đề.
Bạn có thể bịa.
Bạn có thể sáng tạo.
Bạn có thể tưởng tượng.
Nhưng:
> không phải cái gì cũng có thể bịa một cách tùy tiện.
1. Không biết thì đừng giả vờ biết
Bạn viết về công an.
Nhân vật bước vào một cuộc họp nghiệp vụ.
Bạn không biết:
> họp như thế nào,
> ai báo cáo,
> cấp dưới nói với cấp trên ra sao,
> thuật ngữ nào được sử dụng,
> cách phân công nhiệm vụ,
> cách gọi nhau,
> quy trình làm việc thực tế.
Nhưng bạn vẫn viết:
> “Các đồng chí, hôm nay chúng ta sẽ họp để bàn về vụ án.”
Sau đó mọi người lần lượt:
> “Tôi đồng ý.”
> “Tôi cũng đồng ý.”
> “Chúng ta phải bắt hung thủ.”
Nếu người đọc không biết nghiệp vụ:
> có thể họ vẫn đọc.
Nhưng nếu người đọc là:
> người trong nghề,
thì vấn đề lập tức xuất hiện.
Họ sẽ nhận ra:
> người viết đang tưởng tượng ra nghề của họ.
2. Người trong nghề có một thứ vốn sống mà người ngoài không có
Mỗi nghề đều có:
> ngôn ngữ,
> thói quen,
> quy trình,
> cách giao tiếp,
> thứ tự công việc,
> những điều tưởng như rất nhỏ nhưng người trong nghề mặc nhiên hiểu.
Một người ngoài nhìn vào có thể thấy:
> một cuộc họp.
Người trong nghề nhìn vào có thể thấy:
> ai chủ trì,
> ai báo cáo,
> ai đang né trách nhiệm,
> ai đang chờ quyết định,
> câu nào không thể nói trong cuộc họp,
> câu nào chỉ có thể nói ở ngoài hành lang.
Những thứ ấy:
> không nằm trong từ điển.
Nó nằm trong:
> vốn sống.
3. Và khi người viết không có vốn sống, độc giả có thể thấy nó buồn cười
Đây là một tai nạn rất phổ biến.
Người viết muốn làm truyện:
> công an,
> bác sĩ,
> quân đội,
> công nhân,
> luật sư,
> kỹ sư,
> giáo viên,
> phi công...
Nhưng không tìm hiểu.
Thế là nhân vật:
> nói những câu không ai trong nghề nói,
> làm những việc không ai trong nghề làm,
> giải quyết vấn đề bằng những cách chỉ tồn tại trong tưởng tượng của tác giả.
Người viết nghĩ mình đang viết:
> nghiêm túc.
Người trong nghề đọc lại thấy:
> hài.
Không phải vì người đọc khó tính.
Mà bởi:
> khoảng cách giữa điều người viết tưởng tượng và thực tế quá lớn.
4. Càng chuyên môn, giới hạn càng rõ
Có những lĩnh vực người viết có thể:
> tưởng tượng khá tự do.
Nhưng có những lĩnh vực:
> càng bịa càng dễ lộ.
Ví dụ:
> y học,
> pháp luật,
> quân sự,
> khoa học,
> kỹ thuật,
> lịch sử,
> công nghệ.
Ở đó, người đọc có thể có:
> hàng chục năm kinh nghiệm,
> kiến thức chuyên môn,
> hoặc đơn giản là đã đọc quá nhiều tác phẩm cùng thể loại.
Họ có một:
> mẫu hình trong đầu.
Và khi bạn viết lệch khỏi mẫu hình ấy:
> họ nhận ra ngay.
5. Người đọc cũng có “vốn thể loại”
Không cần phải là người trong nghề.
Chỉ cần:
> đọc quá nhiều.
Một người có thể đã đọc:
> hàng trăm truyện trinh thám.
Một người khác đọc:
> hàng trăm truyện quân sự.
Một người đọc:
> khoa huyễn suốt vài chục năm.
Một người có thể:
> đọc đi đọc lại một tác phẩm yêu thích hàng chục lần.
Những người ấy không chỉ biết nội dung.
Họ biết:
> công thức của thể loại.
Họ biết:
> nhân vật thường hành động thế nào,
> thế giới thường vận hành ra sao,
> kiểu mâu thuẫn nào hợp lý,
> kiểu giải quyết nào vô lý.
Vì vậy:
> đừng nghĩ độc giả không biết.
6. Ví dụ với khoa huyễn
Hãy tưởng tượng bạn viết một thế giới tương lai.
Bạn tưởng tượng:
> biển cả xuất hiện một con bạch tuộc khổng lồ,
> nó thống trị toàn bộ biển,
> rồi chiến đấu với một con cá mập khổng lồ,
> trong khi những con lợn biết bay xuất hiện trên bầu trời.
Nếu đây là một thế giới:
> cố ý phi lý,
> hài,
> châm biếm,
> hoặc có quy luật riêng được xây dựng từ đầu,
thì hoàn toàn có thể trở thành sáng tạo.
Nhưng nếu bạn viết nó như:
> khoa học nghiêm túc,
mà không giải thích được thế giới vận hành thế nào, thì vấn đề xuất hiện.
Độc giả có kinh nghiệm sẽ hỏi:
> Vì sao chúng khổng lồ?
> Năng lượng đâu?
> Sinh thái học thế nào?
> Vì sao chúng tồn tại?
> Tại sao bạch tuộc lại thống trị biển?
> Tại sao cá mập có thể đạt kích thước đó?
> Lợn bay bằng cơ chế gì?
Bạn không nhất thiết phải trả lời tất cả.
Nhưng:
> bạn phải biết mình đang chơi luật nào.
7. “Máu màu xanh lá” không tự động trở thành sáng tạo
Một người viết có thể nghĩ:
> “Tôi muốn tạo một sinh vật ngoài hành tinh có máu màu xanh lá.”
Không có vấn đề gì.
Nhưng nếu toàn bộ câu chuyện lại yêu cầu người đọc tin rằng:
> đây là một thế giới khoa học,
thì màu máu ấy cần:
> một hệ thống giải thích phù hợp với thế giới.
Không nhất thiết phải giải thích bằng một bài giảng khoa học.
Chỉ cần:
> thế giới của bạn nhất quán.
Nếu sinh vật ấy có một cơ chế sinh học khác con người:
> được.
Nếu nó sống trong điều kiện khác:
> được.
Nếu đó là một chủng loài ngoài hành tinh:
> được.
Nhưng nếu bạn chỉ viết:
> “máu của chúng màu xanh lá vì tôi thích màu xanh lá”
thì đó không phải là:
> xây dựng thế giới.
Đó chỉ là:
> đặt một vật vào truyện.
8. Độc giả lâu năm là một cái bẫy rất lớn
Hãy tưởng tượng một độc giả:
> 50 tuổi,
> đọc văn học nhiều thập kỷ,
> đọc đi đọc lại Số đỏ hàng chục lần vì rất thích tác phẩm ấy.
Bạn đưa cho họ một truyện mà mình nghĩ:
> “Tôi đã sáng tạo một nhân vật hài hước tuyệt vời.”
Nhưng nhân vật ấy thực chất chỉ:
> nói những câu lố bịch,
> hành động thiếu tự nhiên,
> tình huống bị đẩy quá tay,
> và tác giả tưởng đó là hài.
Độc giả ấy có thể không cần phân tích:
> “Công thức hài của tác giả sai ở đâu.”
Họ chỉ cần đọc vài trang là:
> bật cười.
Nhưng họ không cười vì truyện hài.
Họ cười:
> vì người viết đang cố làm hài.
Đó là hai thứ hoàn toàn khác nhau.
9. Người đọc càng giỏi, người viết càng khó giấu
Đây là một nghịch lý:
> người đọc càng có kinh nghiệm, họ càng ít bị đánh lừa bởi vẻ ngoài của câu chữ.
Một tác giả mới có thể nghĩ:
> viết nhiều thuật ngữ = chuyên nghiệp.
Nhưng người trong nghề có thể thấy:
> thuật ngữ dùng sai.
Một người nghĩ:
> cho nhân vật mặc quân phục = hiểu quân đội.
Người từng phục vụ trong quân đội có thể thấy:
> mọi thứ đều sai.
Một người nghĩ:
> cho nhân vật cầm dao mổ = hiểu bác sĩ.
Bác sĩ lại thấy:
> đây là người chưa từng đứng trong phòng mổ.
Vì thế:
> chi tiết càng chuyên môn, càng phải cẩn thận.
10. Giới hạn của người viết chính là thứ phải biết
Không ai có thể biết tất cả.
Một nhà văn không cần:
> trở thành công an để viết một truyện công an,
> trở thành công nhân giàn khoan để viết về giàn khoan,
> trở thành bác sĩ để viết về bệnh viện.
Nhưng nhà văn phải biết:
> mình đang thiếu gì.
Thiếu thì:
> hỏi.
> đọc.
> quan sát.
> phỏng vấn.
> tìm tài liệu.
> xác minh.
> tìm người trong nghề.
> kiểm tra lại.
Đó chính là:
> khai thác đề tài.
Chúng ta đã nói ở chương trước:
> không cần sống cả đời trong một nghề để viết về nghề ấy.
Nhưng:
> không sống trong đó thì phải tìm cách đưa vốn sống của người khác vào tác phẩm.
11. Không biết thì có ba lựa chọn
Khi gặp một thứ mình không biết, người viết có thể:
Một: tìm hiểu.
Đây là cách tốt nhất nếu chi tiết đó quan trọng.
Hai: thay đổi cách viết.
Không biết cuộc họp công an diễn ra thế nào?
Không nhất thiết phải viết nguyên một cuộc họp.
Có thể viết:
> nhân vật bước ra khỏi phòng họp,
> người cấp trên đưa cho anh ta một tập hồ sơ,
> rồi nói một câu ngắn.
Bạn không cần phô ra thứ mình không biết.
Ba: bỏ chi tiết.
Nếu nó không cần thiết:
> đừng viết.
Đây là một kỹ năng rất quan trọng.
12. Không phải thứ gì cũng cần giải thích
Hạn chế của người viết không có nghĩa:
> truyện phải biến thành sách giáo khoa.
Bạn không biết hết:
> cơ chế của động cơ,
> cấu tạo của súng,
> toàn bộ quy trình pháp y,
> từng bước xử lý hồ sơ.
Bạn có thể không viết.
Nhưng nếu đã viết:
> đừng viết sai một cách tự tin.
Một chi tiết sai nhưng không quan trọng:
> có thể chỉ là lỗi nhỏ.
Một chi tiết sai nhưng lại trở thành:
> nền tảng của cả tình huống,
thì nó có thể:
> làm sụp cả truyện.
13. Sự bịa đặt cũng có giới hạn
Văn học là bịa đặt.
Nhưng:
> bịa đặt không đồng nghĩa với tùy tiện.
Bạn có thể tạo:
> người ngoài hành tinh,
> phép thuật,
> quái vật,
> thế giới hậu tận thế,
> tương lai hàng nghìn năm sau.
Nhưng khi đã đặt ra thế giới ấy:
> nó phải có logic của chính nó.
Đó là điểm rất quan trọng:
> văn học không cần giống hiện thực, nhưng cần nhất quán với hiện thực mà nó đã lựa chọn.
Một con rồng có thể bay.
Nhưng nếu chương đầu nói:
> rồng không thể bay vì trọng lượng cơ thể,
mà chương sau:
> rồng bay bình thường vì tác giả cần,
thì vấn đề không nằm ở việc:
> rồng có thật hay không.
Vấn đề nằm ở:
> luật của truyện bị thay đổi.
14. Biết giới hạn để biết lúc nào được bịa
Người viết càng hiểu:
> đâu là thứ mình có quyền bịa,
càng biết:
> đâu là thứ mình phải kiểm chứng.
Đó là một năng lực.
Bạn viết truyện lịch sử:
> có thể bịa nhân vật,
> bịa hội thoại,
> bịa một số tình huống,
nhưng:
> không thể tùy tiện bịa thời đại.
Bạn viết khoa huyễn:
> có thể bịa công nghệ,
nhưng:
> phải xây dựng quy luật của công nghệ ấy.
Bạn viết truyện công an:
> có thể bịa vụ án,
nhưng:
> phải cẩn thận với những gì bạn tuyên bố là nghiệp vụ thực tế.
Bạn viết truyện về nghề nghiệp:
> có thể sáng tạo câu chuyện,
nhưng:
> đừng biến sự thiếu hiểu biết của mình thành “kiến thức”.
15. Hạn chế không phải để ngăn sáng tạo
Biết giới hạn không có nghĩa:
> “Không biết thì không được viết.”
Mà là:
> “Không biết thì biết rằng mình không biết.”
Đây là hai điều hoàn toàn khác nhau.
Nếu bạn không biết:
> công an họp thế nào,
hãy tìm hiểu.
Nếu không thể tìm hiểu:
> đừng biến cuộc họp ấy thành trung tâm của truyện.
Nếu bạn không hiểu:
> sinh học của một sinh vật,
hãy xây dựng nó theo một hệ thống mà bạn hiểu được.
Nếu không làm được:
> hãy đổi cách kể.
Người viết giỏi không phải người:
> biết tất cả.
Mà là người:
> biết mình biết gì, không biết gì, và xử lý khoảng trống ấy như thế nào.
Kết luận
Người viết có thể bắt đầu truyện chỉ bằng:
> một từ.
Nhưng để viết được một truyện tốt, họ phải biết:
> mình đang đứng ở đâu.
Có những thứ:
> được quyền bịa.
Có những thứ:
> cần nghiên cứu.
Có những thứ:
> cần hỏi người trong nghề.
Có những thứ:
> không biết thì tốt nhất đừng viết.
Bởi độc giả không phải một khoảng trống.
Độc giả có:
> vốn sống,
> kiến thức,
> kinh nghiệm,
> và vốn đọc.
Bạn viết về công an, có thể có công an đọc.
Bạn viết về giàn khoan, có thể có công nhân dầu khí đọc.
Bạn viết khoa huyễn, có thể có người đã đọc khoa huyễn hàng chục năm đọc.
Bạn viết hài, có thể có người đã đọc những tác phẩm hài kinh điển hàng chục lần đọc.
Và lúc ấy:
> mọi giới hạn của người viết sẽ hiện ra.
Cho nên:
> hãy sáng tạo hết khả năng, nhưng đừng biến điều mình không biết thành sự thật của tác phẩm.
Công thức của người viết không chỉ là:
> biết cách tạo ra câu chuyện.
Mà còn là:
> biết giới hạn của những gì mình có thể tạo ra một cách thuyết phục.
Đó cũng là một phần của:
> kỹ thuật viết.