Không cần ý tưởng mới bắt đầu viết
Có một quan niệm rất phổ biến về việc viết văn:
> “Phải có ý tưởng thì mới viết được.”
Người ta tưởng tượng nhà văn đang ngồi trước màn hình, bỗng nhiên:
> một ý tưởng xuất hiện,
> một câu chuyện xuất hiện,
> một nhân vật xuất hiện,
> rồi nhà văn bắt đầu viết.
Nếu không có ý tưởng:
> không biết viết gì.
Nhưng thực tế không nhất thiết phải như vậy.
Truyện không nhất thiết phải bắt đầu bằng:
> một ý tưởng hoàn chỉnh.
Nó có thể bắt đầu bằng:
> một từ.
1. Từ đầu tiên
Bạn có thể chưa biết:
> truyện này nói về cái gì,
> nhân vật sẽ đi đâu,
> kết thúc thế nào,
> chuyện gì sẽ xảy ra.
Nhưng bạn hoàn toàn có thể viết:
> một từ.
Hoặc:
> một câu.
Ví dụ:
> “Đôi giày của Kai vừa mới rơi khỏi chân...”
Bạn chưa cần biết tiếp theo là gì.
Nhưng câu ấy đã có:
> một nhân vật,
> một hành động,
> một trạng thái chưa hoàn chỉnh.
Và chính cái chưa hoàn chỉnh ấy tạo ra câu tiếp theo.
Tại sao đôi giày lại rơi?
Kai đang ở đâu?
Đang chạy?
Đang ngã?
Đang đứng trên triền đồi?
Có ai ở cạnh Kai?
Tại sao đôi giày lại rơi?
Chuyện gì xảy ra tiếp theo?
Một câu:
> có thể gọi câu tiếp theo đến.
2. Hiệu ứng cánh bướm của câu chuyện
Một truyện có thể được tạo ra theo kiểu:
> một chi tiết nhỏ → một hành động → một hậu quả → một hành động khác → một hậu quả khác.
Ban đầu:
> đôi giày của Kai rơi khỏi chân.
Kai cúi xuống nhặt.
Khi cúi xuống, Kai nhìn thấy:
> một thứ gì đó trên mặt đất.
Thứ đó khiến Kai:
> dừng lại.
Kai gọi người bạn.
Người bạn chạy tới.
Hai người phát hiện:
> một chuyện mà họ không nên biết.
Từ đó:
> câu chuyện bắt đầu tự mở ra.
Không ai cần phải ngồi trước máy tính với một bộ đề cương hoàn chỉnh ngay từ câu đầu tiên.
Chỉ cần:
> một thứ xảy ra.
Rồi để thứ đó:
> gây ra thứ tiếp theo.
Đó chính là hiệu ứng cánh bướm trong quá trình viết.
3. Một câu có ý nghĩa đã đủ để bắt đầu
Điều thú vị là:
> ai cũng có thể viết một câu có ý nghĩa.
Bạn không cần ngay lập tức viết:
> một kiệt tác,
> một cốt truyện phức tạp,
> một nhân vật vĩ đại,
> một thế giới đồ sộ.
Bạn chỉ cần viết:
> một câu mà sau nó có thể có câu thứ hai.
Ví dụ:
> Đôi giày của Kai vừa mới rơi khỏi chân.
Câu này chưa phải truyện.
Nhưng nó có:
> khả năng phát triển.
Và đó mới là điều quan trọng.
4. Tạo môi trường để câu đầu tiên xuất hiện
Bạn thậm chí có thể chủ động tạo ra hoàn cảnh để mình bắt đầu viết.
Ví dụ:
Bạn đứng dậy.
Đi tới:
> một triền đồi.
Mở laptop.
Ngồi xuống.
Nhìn gió.
Không cần ép bản thân:
> “Hôm nay nhất định phải nghĩ ra một ý tưởng thật lớn.”
Chỉ cần:
> ngồi đó,
> thư thái,
> mở trang viết,
> và viết:
> “Đôi giày của Kai vừa mới rơi khỏi chân...”
Thế là đủ để bắt đầu.
Môi trường có thể giúp bạn:
> đưa mình vào trạng thái viết.
Nhưng môi trường không cần phải tạo ra một ý tưởng hoàn chỉnh.
5. Ý tưởng có thể đến sau
Một điều rất quan trọng:
> ý tưởng không nhất thiết phải có trước câu chuyện.
Nó có thể xuất hiện:
> trong khi đang viết.
Bạn viết một câu.
Câu thứ hai xuất hiện.
Câu thứ ba làm bạn nghĩ ra một tình huống.
Tình huống làm bạn nghĩ ra nhân vật.
Nhân vật làm bạn nghĩ ra mâu thuẫn.
Mâu thuẫn tạo ra kết quả.
Đến lúc đó bạn mới nhận ra:
> “À, hóa ra đây là câu chuyện mình đang viết.”
Nghĩa là:
> người viết đôi khi không tìm thấy câu chuyện trước khi viết; họ tìm thấy câu chuyện trong quá trình viết.
6. Có rất nhiều ý tưởng vẫn có thể không viết được
Hãy đặt hai người cạnh nhau.
Người thứ nhất:
> đầy ý tưởng,
> rất nhiều cảm hứng,
> trong đầu có hàng trăm câu chuyện,
nhưng:
> kỹ thuật viết bằng 0.
Người đó có thể:
> nghĩ rất nhiều,
> kể ý tưởng rất hay,
> nhưng không biến được nó thành tác phẩm.
Người thứ hai:
> không có một ý tưởng đặc biệt nào,
nhưng:
> biết tạo nhân vật,
> biết tạo tình huống,
> biết điều phối thông tin,
> biết gieo và thu,
> biết xử lý chi tiết,
> biết viết câu,
> biết kết thúc.
Người thứ hai vẫn có thể:
> ngồi xuống và viết.
Đây là lý do:
> ý tưởng không phải toàn bộ năng lực viết.
7. Công thức tạo ra điểm sàn
Nếu người viết đã có một hệ thống công thức căn bản, họ không còn hoàn toàn phụ thuộc vào:
> cảm hứng.
Công thức cho họ một:
> điểm sàn.
Giống như:
> điểm sàn thi đại học.
Điểm sàn không có nghĩa:
> bạn chắc chắn đứng đầu.
Nó chỉ có nghĩa:
> bạn đã đạt được mức tối thiểu để bước vào cuộc chơi.
Công thức viết truyện căn bản cũng vậy.
Nó không biến một người mới thành:
> nhà văn vĩ đại.
Nhưng nó giúp người viết:
> không rơi xuống trạng thái hoàn toàn không biết phải làm gì.
8. Công thức căn bản có thể tạo ra một truyện
Ta đã có những công thức rất đơn giản:
> lời dẫn → câu thoại → thời gian → tiếp diễn.
Hoặc:
> chi tiết → hành động → hậu quả → hành động tiếp theo.
Hoặc:
> gieo → phát triển → thu.
Hoặc:
> nhân vật → mong muốn → trở ngại → hành động → kết quả.
Khi những thứ ấy được nối với nhau:
> truyện bắt đầu vận hành.
Bạn không nhất thiết phải có:
> một ý tưởng thiên tài
ngay từ câu đầu tiên.
Bạn chỉ cần:
> bắt đầu đúng cách.
9. Nhưng điểm sàn không phải đích đến
Đây là chỗ cần phân biệt.
Nếu bạn chỉ dùng:
> công thức căn bản
thì bạn có thể viết được một truyện:
> hoàn chỉnh,
> có logic,
> có tình huống,
> có diễn biến,
> có kết quả.
Nhưng:
> hoàn chỉnh không đồng nghĩa với xuất sắc.
Giống như điểm sàn:
> đạt điểm sàn không có nghĩa đạt điểm cao.
Muốn vượt lên, người viết phải:
> nâng cấp công thức,
> học thêm kỹ thuật,
> tích lũy vốn sống,
> khai thác đề tài,
> học cách xử lý câu chữ,
> học cách điều phối cảm xúc,
> học cách tạo bất ngờ,
> và cuối cùng:
> tự tạo ra công thức của mình.
10. Công thức giúp người viết không bị chết vì thiếu cảm hứng
Nếu mỗi lần viết đều phải chờ:
> “Một ý tưởng tuyệt vời xuất hiện trong đầu”
thì người viết rất dễ rơi vào trạng thái:
> không có cảm hứng → không viết.
Nhưng nếu đã có công thức:
> không có ý tưởng lớn → vẫn bắt đầu được.
Bạn có thể lấy:
> một nhân vật,
> một địa điểm,
> một đồ vật,
> một câu nói,
> một hành động.
Rồi bắt đầu.
Ví dụ:
> Đôi giày của Kai vừa mới rơi khỏi chân...
Sau đó:
> viết tiếp.
Không biết chương cuối?
> viết chương đầu.
Không biết chuyện gì sẽ xảy ra sau đó?
> cho nhân vật làm một việc.
Không biết nhân vật sẽ đi đâu?
> cho nhân vật đi đến một nơi.
Trong quá trình ấy:
> câu chuyện sẽ cung cấp thêm nguyên liệu cho chính nó.
11. Cảm hứng đến thì tốt, nhưng không được phụ thuộc vào nó
Nếu một ngày bạn có:
> cảm hứng,
> ý tưởng,
> tâm trạng,
> thời gian,
> một không gian tuyệt vời,
thì quá tốt.
Bạn có thể viết rất nhiều.
Nhưng:
> đó là điều kiện thuận lợi, không phải điều kiện bắt buộc.
Người viết chuyên nghiệp không thể nói:
> “Hôm nay tôi không có cảm hứng nên không viết.”
bất cứ lúc nào công việc không thuận lợi.
Bởi công việc viết cũng giống nhiều nghề khác:
> có lúc có hứng, có lúc không.
Công thức tồn tại một phần để giúp người viết:
> vẫn có thể làm việc khi cảm hứng không xuất hiện.
12. Từ một từ đến một thế giới
Điều đáng kinh ngạc của văn học là:
> một câu rất nhỏ có thể dẫn đến một câu chuyện rất lớn.
Một từ:
> “đôi giày”
có thể dẫn đến:
> một người,
> một cuộc gặp,
> một tai nạn,
> một bí mật,
> một cuộc chia tay,
> một cuộc đời.
Không phải vì bản thân hai chữ:
> “đôi giày”
có sức mạnh thần kỳ.
Mà bởi:
> người viết biết cho nó một hành động, một quan hệ và một hậu quả.
Câu chuyện càng tiếp tục:
> càng nhiều nguyên nhân được tạo ra,
> càng nhiều hậu quả xuất hiện,
> càng nhiều nhân vật tham gia,
> càng nhiều chi tiết được gieo,
> càng nhiều công thức bắt đầu chồng lên nhau.
Cuối cùng:
> một từ ban đầu có thể trở thành một truyện.
Kết luận
Vì vậy, người mới viết không nhất thiết phải hỏi:
> “Ý tưởng truyện của tôi là gì?”
trước khi bắt đầu.
Có thể hỏi đơn giản hơn:
> “Tôi sẽ viết từ nào đầu tiên?”
Sau đó:
> viết một câu.
Rồi:
> viết câu tiếp theo.
Cho một hành động xảy ra.
Cho hành động ấy tạo ra hậu quả.
Cho hậu quả tạo ra hành động mới.
Để những gì đã viết:
> đẩy những gì chưa viết về phía trước.
Đó là cách một câu chuyện có thể hình thành mà không cần một ý tưởng hoàn chỉnh ngay từ đầu.
Công thức căn bản chính là điểm sàn.
Nó không bảo đảm bạn viết được kiệt tác.
Nhưng nó giúp bạn:
> bắt đầu.
Từ điểm sàn ấy, bạn có thể:
> nâng cấp kỹ thuật,
> bổ sung vốn sống,
> khai thác đề tài,
> học cách xử lý,
> tạo ra công thức phức tạp hơn,
> rồi cuối cùng tự tạo ra công thức của chính mình.
Và khi ấy:
> ý tưởng không còn là thứ quyết định duy nhất một câu chuyện có hay hay không.
Một người có thể có hàng trăm ý tưởng nhưng không viết được.
Một người khác có thể chỉ bắt đầu bằng:
> “Đôi giày của Kai vừa mới rơi khỏi chân...”
và từ đó viết ra:
> cả một câu chuyện.