Khai thác đề tài
Có một lời khuyên rất quen thuộc dành cho người viết:
> “Muốn viết hay thì phải có vốn sống.”
Điều này đúng.
Nhưng:
> chưa đủ.
Nếu một người coi viết văn là công việc chính, ngồi hàng ngày trước màn hình và liên tục tạo ra tác phẩm, thì vốn sống của cá nhân họ dù phong phú đến đâu cũng vẫn có giới hạn.
Bạn không thể:
> làm tất cả mọi nghề,
> sống ở tất cả mọi nơi,
> chứng kiến tất cả mọi biến cố,
> gặp tất cả mọi loại người,
> đi qua tất cả mọi thời đại.
Nếu chỉ viết những gì bản thân từng trực tiếp trải nghiệm, phạm vi sáng tác sẽ bị giới hạn bởi:
> tiểu sử của chính người viết.
Văn học không thể chỉ như vậy.
Bởi vậy mới xuất hiện một kỹ năng quan trọng:
> khai thác đề tài.
1. Vốn sống và đề tài là hai chuyện khác nhau
Vốn sống là những gì người viết:
> đã sống,
> đã nhìn thấy,
> đã nghe,
> đã trải qua,
> đã quan sát,
> đã cảm nhận.
Còn đề tài là:
> thứ người viết lựa chọn để viết.
Hai thứ có thể trùng nhau.
Một người từng làm công nhân có thể viết truyện về công nhân.
Một người từng sống ở biển có thể viết truyện về biển.
Một người từng trải qua chiến tranh có thể viết về chiến tranh.
Nhưng chúng cũng hoàn toàn có thể không trùng nhau.
Một người chưa từng sống ở thời Trần vẫn có thể viết truyện lịch sử thời Trần.
Một người chưa từng làm bác sĩ vẫn có thể viết nhân vật bác sĩ.
Một người chưa từng làm công an vẫn có thể viết truyện điều tra.
Một người chưa từng bước lên giàn khoan vẫn có thể viết về giàn khoan.
Vấn đề là:
> họ phải khai thác đề tài ấy như thế nào.
2. Nhà văn không cần sống hết mọi cuộc đời
Hãy tưởng tượng một nhà văn muốn viết:
> một truyện lịch sử.
Người ấy không thể quay về thế kỷ XIII để trực tiếp quan sát.
Vậy có phải:
> không có vốn sống thì không viết được?
Không.
Họ có thể:
> đọc sử liệu,
> đọc hồi ký,
> đọc nghiên cứu,
> xem bản đồ,
> tìm hiểu phong tục,
> nghiên cứu trang phục,
> nghiên cứu vũ khí,
> tìm hiểu cách tổ chức xã hội,
> đối chiếu nhiều nguồn,
> rồi dùng trí tưởng tượng để xây dựng câu chuyện.
Ở đây xuất hiện một dạng công thức:
> tư liệu + xác minh + tưởng tượng + logic + kỹ thuật viết = truyện lịch sử.
Nhà văn không cần tự mình sống trong thời đại ấy.
Nhưng họ phải:
> khiến người đọc tin rằng thế giới ấy có thể tồn tại.
3. Truyện lịch sử là một ví dụ rất rõ
Có thể chỉ cần đọc một đoạn lịch sử:
> một cuộc chiến,
> một nhân vật,
> một biến cố,
> một vụ án,
> một cuộc di cư,
> một triều đại,
là đã có thể xuất hiện:
> một đề tài.
Nhưng đọc xong không có nghĩa là đã có truyện.
Tư liệu chỉ nói:
> điều gì đã xảy ra.
Nhà văn phải hỏi:
> Ai đã ở đó?
> Họ muốn gì?
> Họ sợ gì?
> Họ biết điều gì?
> Họ không biết điều gì?
> Nếu đặt một nhân vật hư cấu vào biến cố ấy thì chuyện gì xảy ra?
Từ đó:
> lịch sử trở thành nguyên liệu của truyện.
4. Chính xác và bịa đặt không đối lập
Đây là một điểm rất quan trọng.
Truyện lịch sử vừa cần:
> chính xác
vừa cần:
> bịa đặt.
Nghe có vẻ mâu thuẫn.
Nhưng thực ra hai thứ nằm ở hai tầng khác nhau.
Lịch sử cung cấp:
> thời gian,
> địa điểm,
> nhân vật có thật,
> sự kiện,
> hoàn cảnh,
> giới hạn của thời đại.
Nhà văn cung cấp:
> nhân vật hư cấu,
> hội thoại,
> suy nghĩ,
> tình huống,
> quan hệ,
> những khoảng trống chưa được ghi chép.
Nếu không có phần thứ hai:
> ta chỉ có một bài nghiên cứu lịch sử.
Nếu không tôn trọng phần thứ nhất:
> ta có thể tạo ra một câu chuyện lịch sử nhưng lại là một thế giới lịch sử sai lệch.
Bởi vậy:
> truyện lịch sử là nghệ thuật bịa đặt trong một cái khung cần được kiểm chứng.
5. Không cần làm công nhân ngoài cảng Vũng Tàu mới viết được công nhân
Giả sử bạn muốn viết về:
> một công nhân làm việc trên giàn khoan.
Bạn không nhất thiết phải xin vào làm công nhân giàn khoan.
Điều đó có thể:
> nguy hiểm,
> tốn thời gian,
> không thực tế,
> và hoàn toàn không cần thiết chỉ để viết một truyện.
Bạn có thể bắt đầu bằng:
> tìm tài liệu,
> xem hình ảnh,
> đọc phóng sự,
> xem video,
> hỏi người đang làm nghề,
> nói chuyện với người từng làm nghề,
> hỏi bạn bè có kinh nghiệm liên quan,
> đối chiếu thông tin.
Bạn có thể hỏi:
> Họ mặc gì?
> Quần áo bảo hộ có những loại nào?
> Một ngày làm việc bắt đầu lúc mấy giờ?
> Công việc nào nguy hiểm?
> Những âm thanh nào thường xuyên xuất hiện?
> Mùi gì bám trên quần áo?
> Họ ăn uống thế nào?
> Nghỉ ở đâu?
> Di chuyển bằng gì?
> Điều gì người ngoài nghề thường hiểu sai?
Những câu trả lời ấy chính là:
> vốn sống được khai thác từ người khác.
6. “Mùi dầu máy” cũng có thể được khai thác
Ví dụ người viết muốn miêu tả:
> mùi dầu máy ám vào bộ quần áo bảo hộ.
Người viết chưa từng trải nghiệm trực tiếp.
Không sao.
Họ có thể hỏi người trong nghề:
> “Mùi ấy giống gì?”
Người kia có thể trả lời:
> “Nó không đơn giản là mùi dầu. Có mùi nhiên liệu, mùi kim loại, mùi mồ hôi, mùi quần áo bảo hộ, mùi máy móc...”
Nhà văn tiếp tục hỏi:
> “Sau khi giặt có hết không?”
> “Khi bước từ khu vực máy móc vào phòng nghỉ có còn ngửi thấy không?”
> “Người làm lâu có quen mùi không?”
Đột nhiên, một thứ mà nhà văn chưa từng trải qua trở thành:
> một kho chi tiết.
Đó chính là:
> khai thác đề tài.
7. Hỏi người thật, nhưng không biến người thật thành nhân vật
Đây cũng là một kỹ năng.
Người viết có thể phỏng vấn:
> công nhân,
> bác sĩ,
> giáo viên,
> lái xe,
> bộ đội,
> kỹ sư,
> ngư dân,
> luật sư,
> nhân viên khách sạn...
Nhưng:
> lời kể của họ là tư liệu, không phải bản thảo.
Nhà văn phải biết:
> cái gì là sự thật,
> cái gì là trải nghiệm cá nhân,
> cái gì là ý kiến,
> cái gì chỉ đúng với một trường hợp,
> cái gì có thể khái quát.
Một người nói:
> “Ở chỗ tôi làm luôn như thế.”
không đồng nghĩa:
> “Tất cả những nơi làm nghề này đều như thế.”
Đây là lúc:
> xác minh
trở thành một phần của kỹ thuật viết.
8. Một nguồn không phải là cả thế giới
Đây là nguyên tắc rất quan trọng khi khai thác đề tài.
Nếu bạn hỏi:
> một người
và người đó kể:
> một câu chuyện,
thì bạn mới có:
> một góc nhìn.
Muốn xây dựng một thế giới đáng tin, cần đối chiếu:
> nhiều người,
> nhiều tài liệu,
> nhiều hình ảnh,
> nhiều nguồn thông tin.
Bởi vốn sống của một người:
> không đại diện cho toàn bộ thế giới.
Một bác sĩ có thể kể rất chính xác về bệnh viện của mình.
Nhưng điều đó không có nghĩa mọi bệnh viện đều giống nhau.
Một công nhân có thể kể chính xác về công việc của mình.
Nhưng không có nghĩa mọi công nhân trong ngành đều làm giống anh ta.
Nhà văn phải biết:
> lấy cái riêng để xây cái chung, nhưng không được nhầm cái riêng thành cái chung.
9. Khai thác đề tài chính là mở rộng vốn sống
Đến đây có thể thấy:
> vốn sống không nhất thiết phải tự mình trải qua.
Bạn có thể:
> đọc,
> hỏi,
> quan sát,
> nghe,
> nghiên cứu,
> đi thực tế,
> xem tư liệu,
> trò chuyện,
> đối chiếu,
> tưởng tượng.
Tất cả đều có thể trở thành:
> vốn liệu cho sáng tác.
Một người viết truyện lịch sử đang:
> mượn quá khứ để xây câu chuyện.
Một người viết truyện nghề nghiệp đang:
> mượn kinh nghiệm của người trong nghề.
Một người viết truyện khoa học viễn tưởng đang:
> mượn kiến thức khoa học để xây tương lai.
Một người viết truyện điều tra đang:
> mượn quy trình và kiến thức thực tế để xây tình huống.
Như vậy:
> khai thác đề tài là cách nhà văn vượt khỏi giới hạn của cuộc đời mình.
10. Nhưng khai thác không có nghĩa là “bịa tùy ý”
Có người nghe đến:
> “không cần tự trải nghiệm”
sẽ nghĩ:
> “Vậy cứ tưởng tượng là được.”
Không.
Càng viết về một lĩnh vực mình không trực tiếp trải qua:
> càng phải nghiên cứu.
Bởi trí tưởng tượng chỉ có thể tạo ra:
> cái mới.
Nó không tự động tạo ra:
> độ chính xác.
Muốn nhân vật làm nghề gì đó đáng tin:
> phải biết nghề ấy vận hành ra sao.
Muốn viết lịch sử:
> phải biết lịch sử đã xảy ra thế nào.
Muốn viết y học:
> phải kiểm tra kiến thức y học.
Muốn viết pháp luật:
> phải kiểm tra quy định pháp luật phù hợp với bối cảnh.
Cho nên:
> tưởng tượng không thay thế nghiên cứu.
11. Công thức khai thác đề tài
Có thể tạm hình dung:
> Đề tài
↓
> Tìm tư liệu
↓
> Tìm người có kinh nghiệm
↓
> Quan sát
↓
> Đối chiếu
↓
> Xác minh
↓
> Chọn chi tiết
↓
> Biến đổi thành tình huống
↓
> Đưa vào công thức truyện
↓
> Bịa đặt phần cần bịa
↓
> Kiểm tra logic
↓
> Viết
Đó là một quy trình mà người viết có thể luyện tập.
12. Và đây là lúc “đề tài” trở thành mỏ nguyên liệu
Một đề tài có thể rất rộng.
Ví dụ:
> “Công nhân giàn khoan.”
Từ đó có thể khai thác:
> công việc,
> tình bạn,
> tình yêu,
> tai nạn,
> gia đình,
> xa nhà,
> tiền bạc,
> môi trường,
> áp lực,
> bí mật,
> tội phạm,
> tình huống cứu hộ,
> những ngày biển động.
Một đề tài có thể sinh ra:
> hàng chục tình huống.
Một tình huống có thể sinh ra:
> hàng chục truyện.
Một truyện lại có thể sinh ra:
> rất nhiều chi tiết.
Đây chính là:
> khai thác.
13. Người viết giỏi không chỉ nhìn thấy một đề tài
Người bình thường nhìn:
> một giàn khoan.
Người viết có thể nhìn thấy:
> một nghề,
> một cộng đồng,
> một không gian,
> một hệ thống,
> một lịch sinh hoạt,
> một mối quan hệ,
> một chuỗi nguy hiểm,
> một kho ký ức,
> một kho tình huống.
Đó là sự khác nhau giữa:
> nhìn thấy đề tài
và:
> khai thác đề tài.
14. Vì vậy, đi nhiều vẫn chưa đủ
Đi nhiều là tốt.
Gặp nhiều người là tốt.
Có nhiều trải nghiệm là tốt.
Nhưng nếu đi rất nhiều mà không biết:
> quan sát cái gì,
> ghi nhớ cái gì,
> đặt câu hỏi gì,
> biến nó thành chất liệu thế nào,
thì vốn sống vẫn có thể chỉ nằm đó.
Một nhà văn không chỉ cần:
> sống nhiều.
Họ cần:
> biết khai thác những gì mình đã sống.
Và khi không có trải nghiệm trực tiếp, họ cần biết:
> khai thác thế giới bên ngoài mình.
Kết luận
Có vốn sống:
> chưa đủ để viết cả đời.
Bởi cuộc đời của một người luôn có giới hạn.
Nhưng đề tài thì:
> gần như vô hạn.
Bạn có thể đọc một trang lịch sử và bắt đầu một truyện.
Bạn có thể nghe một công nhân kể chuyện và bắt đầu một truyện.
Bạn có thể nhìn một bức ảnh, đọc một bài nghiên cứu, xem một phóng sự, nói chuyện với một người xa lạ, rồi phát hiện ra:
> một thế giới mà trước đó mình chưa từng biết.
Nhà văn không nhất thiết phải sống tất cả những cuộc đời mà mình viết.
Nhưng phải biết:
> tìm hiểu những cuộc đời ấy.
Không nhất thiết phải tự mình trở thành:
> công nhân,
> bác sĩ,
> cảnh sát,
> thủy thủ,
> phi công,
> nhà khảo cổ,
> người lính,
> hay một con người sống cách ta hàng trăm năm.
Nhà văn có thể:
> hỏi,
> đọc,
> nghe,
> quan sát,
> nghiên cứu,
> xác minh,
> rồi dùng:
> trí tưởng tượng + logic + kỹ thuật
để biến những gì mình khai thác được thành:
> một thế giới chưa từng tồn tại trên trang giấy.
Đó là công thức của:
> khai thác đề tài.
Và có lẽ đây cũng là một trong những năng lực quan trọng nhất của người viết chuyên nghiệp:
> không phải biết tất cả, mà là biết cách tìm ra thứ mình chưa biết.