Giải quyết tình huống truyện để kết thúc
Có một công thức rất quen thuộc mà học sinh được học từ nhỏ:
> Mở bài → Thân bài → Kết bài.
Nhưng đó là công thức của bài tập làm văn, không phải công thức bắt buộc của một truyện.
Một truyện không nhất thiết phải có:
> mở bài,
> thân bài,
> kết bài
theo đúng nghĩa của một bài văn nghị luận hay bài văn miêu tả.
Một truyện có:
> từ đầu tiên
và
> từ cuối cùng.
Giữa hai điểm ấy là một dòng thời gian mà tác giả lựa chọn để kể.
Vấn đề quan trọng không phải là:
> “Cuộc đời nhân vật đã kết thúc chưa?”
mà là:
> “Tình huống mà truyện đặt ra đã được giải quyết đến đâu?”
Đó mới là vấn đề của kết thúc truyện.
1. Một nhân vật không cần phải chết thì truyện mới kết thúc
Hãy thử tưởng tượng ta viết:
> Long bị mất xe đạp.
Đó là tình huống.
Truyện có thể kết thúc bằng:
> Long tìm thấy xe.
Đây là một cách giải quyết.
Nhưng cũng có thể:
> Long không tìm thấy xe, nhưng nhận ra lỗi của mình.
Đây cũng là một cách giải quyết.
Hoặc:
> Long tìm được xe nhưng phát hiện người lấy xe là bạn mình.
Tình huống lại mở sang một hướng khác.
Hoặc:
> Long không bao giờ tìm được xe.
Nhưng câu chuyện vẫn có thể kết thúc nếu tác giả đã xử lý đầy đủ điều mình muốn nói về sự mất mát ấy.
Vì vậy:
> kết thúc truyện không đồng nghĩa với giải quyết mọi chuyện trong cuộc đời nhân vật.
2. Tấm Cám là một ví dụ rất dễ nhìn thấy
Hãy thử nhìn vào truyện Tấm Cám.
Ở một điểm rất rõ ràng, câu chuyện đi đến:
> mẹ con Cám chết, Tấm trở thành hoàng hậu.
Nếu nhìn theo cách nghĩ thông thường:
> “Tấm đã chiến thắng.”
> “Kẻ ác đã bị trừng phạt.”
> “Tấm đã có được vị trí của mình.”
Vậy là:
> hết truyện.
Nhưng có thực sự là hết cuộc đời Tấm không?
Không.
Tấm vẫn có thể:
> sinh con,
> sống trong cung,
> trở thành thái hậu,
> già đi,
> mắc bệnh,
> chết,
> để lại con cháu...
Nếu tiếp tục kể, hoàn toàn có thể viết thêm hàng trăm trang.
Vậy tại sao truyện không kể?
Bởi vì:
> truyện không có nghĩa vụ phải kể hết cuộc đời nhân vật.
3. Nếu áp dụng sai khái niệm “kết thúc”, Tấm Cám cũng có thể bị gọi là “drop”
Hãy thử dùng ngôn ngữ của truyện dài hiện đại.
Tác giả viết:
> Mẹ con Cám chết.
> Tấm trở thành hoàng hậu.
> Hết.
Một độc giả có thể hỏi:
> “Thế sau đó thì sao?”
Tấm làm hoàng hậu thế nào?
Nhà vua sống bao lâu?
Tấm có con không?
Con của Tấm ra sao?
Tấm có trở thành thái hậu không?
Tất cả đều là những câu hỏi có thể tiếp tục.
Nếu lấy nguyên tắc:
> “Còn câu hỏi chưa được trả lời thì chưa được kết thúc”
thì gần như mọi câu chuyện đều không thể kết thúc.
Bởi cuộc đời luôn còn câu hỏi.
Vì thế, không thể lấy:
> toàn bộ những gì có thể xảy ra
làm tiêu chuẩn cho độ dài của một truyện.
4. Truyện chỉ cần giải quyết điều mà chính nó đã đặt ra
Đây mới là nguyên tắc quan trọng.
Nếu truyện đặt tình huống:
> Tấm phải vượt qua mẹ con Cám để có được cuộc sống của mình.
thì khi:
> mẹ con Cám bị trừng phạt và Tấm trở lại vị trí của mình,
tình huống chính đã được giải quyết.
Tác giả có thể dừng.
Không cần kể:
> Tấm đi ăn sáng ngày hôm sau.
Không cần kể:
> Tấm sinh con.
Không cần kể:
> Tấm về già.
Không cần kể:
> Tấm chết.
Bởi những sự kiện ấy thuộc về:
> cuộc đời của nhân vật
chứ không nhất thiết thuộc về:
> tình huống mà truyện đang giải quyết.
5. Một truyện là một lát cắt của thời gian
Có thể hình dung cuộc đời nhân vật là một đường thẳng:
> ───────────────────────────────→
Trong đó có vô số sự kiện.
Nhưng nhà văn chỉ cắt ra một đoạn:
> ──────── [ TRUYỆN ] ────────
Hai đầu của đoạn cắt chính là:
> điểm bắt đầu
và
> điểm kết thúc.
Những gì nằm ngoài đoạn đó vẫn tồn tại.
Nhân vật vẫn có thể sống.
Thế giới vẫn tiếp tục vận động.
Nhưng nhà văn không kể nữa.
Đây là lý do:
> kết thúc truyện không phải là kết thúc thế giới.
Nó chỉ là:
> kết thúc việc kể về tình huống mà tác giả đã lựa chọn.
6. Vì vậy, “drop” và “kết thúc” không hoàn toàn giống nhau
Một truyện bị drop theo nghĩa thông thường là khi tác giả dừng lại mà:
> tình huống chính vẫn còn dang dở,
> xung đột chưa được xử lý,
> câu hỏi trọng tâm chưa có hướng trả lời,
> hoặc những gì tác giả đã hứa với người đọc chưa được hoàn thành.
Ví dụ:
> Long bị mất xe.
> Long chạy theo kẻ trộm.
> Long nhìn thấy kẻ trộm.
> Hết chương.
Nếu tác giả tuyên bố:
> “Hết truyện.”
thì người đọc có quyền cảm thấy:
> “Tình huống chưa được giải quyết.”
Nhưng nếu:
> Long tìm thấy xe.
> Long biết mình mất xe vì không khóa.
> Long rút ra bài học.
> Hết truyện.
thì không có vấn đề gì.
Dù ngày hôm sau Long vẫn phải đi học.
7. Không phải câu hỏi nào cũng phải trả lời
Đây là điểm rất quan trọng đối với truyện dài.
Giả sử trong truyện có:
Tình huống A: Long mất xe.
Tình huống B: Long gặp một người bạn mới.
Tình huống C: bố Long đang gặp khó khăn về công việc.
Tình huống D: Long muốn tham gia đội bóng.
Tình huống E: bà hàng xóm nuôi một con mèo.
Không phải tất cả đều phải được giải quyết.
Tác giả có thể quyết định:
> A là tình huống chính.
B, C, D, E chỉ là những đường phụ.
Nếu A được giải quyết, truyện có thể kết thúc.
Những vấn đề khác có thể:
> được bỏ lại,
> được gợi mở,
> hoặc hoàn toàn không cần trở lại.
8. Đây chính là hiệu ứng cánh bướm của việc kể chuyện
Một sự kiện nhỏ có thể tạo ra rất nhiều nhánh.
Long mất xe.
Từ đó có thể phát sinh:
> đi tìm xe,
> gặp công an,
> gặp kẻ trộm,
> gặp bạn,
> phát hiện một đường dây trộm xe,
> gia đình trách mắng,
> Long thay đổi,
> Long mua xe mới,
> Long bỏ xe đạp và đi xe buýt...
Nếu nhà văn cố giải quyết tất cả những gì có thể phát sinh, câu chuyện sẽ không bao giờ kết thúc.
Một tình huống càng phát triển càng tạo ra nhiều tình huống mới.
Đó chính là một dạng:
> hiệu ứng cánh bướm của cốt truyện.
Vì vậy nhà văn phải biết:
> chọn nhánh nào để kể và nhánh nào để dừng.
9. Kết thúc chính là một hành động lựa chọn
Có thể nói rất thẳng:
> Nhà văn không giải quyết toàn bộ thế giới. Nhà văn lựa chọn vấn đề nào cần được giải quyết để có thể ngừng kể.
Đây là một kỹ năng.
Một người mới thường nghĩ:
> “Tôi phải kể hết.”
Một người viết lâu hơn bắt đầu hiểu:
> “Tôi chỉ cần kể đủ.”
Nhưng:
> “đủ” không có nghĩa là ít.
“Đủ” nghĩa là:
> đủ để tình huống chính hoàn thành chức năng của nó.
10. Một truyện có thể kết thúc rất sớm
Ví dụ:
> Ông Sương nhiều năm uống trà ở quán bà Thu.
Một ngày, con cái đến trông quán.
Chúng phát hiện bà Thu chính là người vợ thất lạc của ông.
Hai người gặp lại.
Giận nhau.
Trách nhau.
Tránh nhau.
Cuối cùng đoàn viên.
Hết.
Không cần kể:
> Năm năm sau họ sống thế nào.
Không cần kể:
> Con cháu họ ra sao.
Không cần kể:
> Ông Sương mất năm bao nhiêu tuổi.
Bởi tình huống:
> “hai người thất lạc gặp lại nhau”
đã được giải quyết.
11. Nhưng cũng có thể kết thúc muộn hơn
Nhà văn hoàn toàn có thể chọn một tình huống lớn hơn:
> Hai người gặp lại nhau.
→ không thể tha thứ ngay.
→ sống gần nhau nhưng xa cách.
→ quá khứ được hé lộ.
→ một người mắc bệnh.
→ người kia chăm sóc.
→ cuối cùng tha thứ.
Lúc này tình huống được kéo dài.
Nhưng nguyên tắc vẫn không thay đổi:
> tình huống chính đi đến điểm mà tác giả muốn nó dừng lại.
12. Truyện dài và tiểu thuyết cũng hoạt động như vậy
Nhiều người tưởng:
> truyện ngắn phải có kết thúc, còn tiểu thuyết thì có thể kéo dài.
Thực ra vấn đề không nằm ở độ dài.
Một tiểu thuyết 500 trang vẫn phải có những tình huống được xử lý.
Nó chỉ khác ở chỗ:
> có nhiều tầng tình huống hơn.
Có thể có:
> tình huống của chương,
> tình huống của phần,
> tình huống của tuyến nhân vật,
> tình huống phụ,
> tình huống chính,
> tình huống xuyên suốt toàn bộ tác phẩm.
Mỗi tầng có thể được giải quyết ở một thời điểm khác nhau.
Vì vậy, một tiểu thuyết dài không phải là:
> một truyện ngắn kéo dài 500 trang.
Nó là:
> một hệ thống rất nhiều tình huống được tổ chức và giải quyết theo những khoảng thời gian khác nhau.
13. Kết thúc không nhất thiết phải là “hạnh phúc”
Giải quyết tình huống cũng không có nghĩa:
> mọi thứ phải tốt đẹp.
Ví dụ:
> Một người tìm kiếm người thân mất tích.
Cuối truyện:
> tìm được nhưng người ấy đã chết.
Tình huống vẫn được giải quyết.
Hoặc:
> Một người muốn cứu cuộc hôn nhân.
Cuối truyện:
> họ ly hôn.
Tình huống vẫn được giải quyết.
Hoặc:
> Một người muốn tìm ra hung thủ.
Cuối truyện:
> tìm ra nhưng hung thủ đã t-ự sát.
Tình huống vẫn được giải quyết.
Vì:
> giải quyết không đồng nghĩa với thỏa mãn.
Giải quyết chỉ có nghĩa:
> tình huống đã đi đến một trạng thái đủ rõ để câu chuyện có thể dừng.
14. Kết thúc mở vẫn là một kiểu giải quyết
Đây cũng là lý do không nên hiểu:
> “Kết thúc phải giải thích hết.”
Một truyện có thể kết thúc:
> nhân vật mở cánh cửa.
> Bên ngoài là thứ gì đó mà người đọc không được nhìn thấy.
> Hết.
Nếu toàn bộ truyện được xây dựng để dẫn đến:
> “Nhân vật sẽ lựa chọn thế nào?”
thì việc để lựa chọn ấy mở ra cho người đọc cũng có thể là một cách kết thúc.
Tình huống không nhất thiết phải được:
> giải thích toàn bộ.
Nó cần được:
> đưa đến điểm dừng có chủ ý.
15. Vì vậy, câu hỏi quan trọng nhất khi sửa một truyện là:
Không phải:
> “Truyện này đã đủ dài chưa?”
Không phải:
> “Nhân vật đã có tương lai chưa?”
Không phải:
> “Tất cả mọi chi tiết đã được giải thích chưa?”
Mà là:
> “Tình huống chính của truyện đã được giải quyết chưa?”
Nếu chưa:
→ truyện có nguy cơ dang dở.
Nếu đã:
→ tác giả có quyền dừng.
Nếu tác giả vẫn tiếp tục:
→ phải có lý do để mở ra một tình huống mới.
16. Và từ đây ta có một công thức kết thúc rất đơn giản
Có thể viết:
> Tình huống → phát triển → biến đổi → giải quyết → dừng.
Không phải:
> Mở bài → thân bài → kết bài.
Đó là công thức của bài tập làm văn.
Cũng không phải:
> nhân vật sống → nhân vật chết → hết.
Đó là công thức của một câu chuyện kể trọn đời nhân vật, nhưng không phải yêu cầu của mọi truyện.
Công thức của truyện nằm ở:
> tình huống được đưa đến đâu thì có thể dừng ở đó.
Kết luận
Một truyện có từ đầu tiên và từ cuối cùng.
Nhưng giữa hai từ ấy không phải toàn bộ cuộc đời của nhân vật.
Nhà văn chỉ chọn một đoạn đời.
Trong đoạn đời ấy, nhà văn tạo ra một hoặc nhiều tình huống.
Những tình huống ấy phát triển.
Chúng tạo ra những tình huống mới.
Những tình huống mới lại tạo ra những khả năng mới.
Nếu cố giải quyết tất cả, câu chuyện sẽ không bao giờ kết thúc.
Vì vậy:
> Nhà văn phải biết lựa chọn.
Chọn:
> cái gì là tình huống chính.
Chọn:
> cái gì cần giải quyết.
Chọn:
> giải quyết đến mức nào.
Và cuối cùng:
> chọn thời điểm ngừng viết.
Tấm Cám có thể tiếp tục kể sau khi Tấm trở thành hoàng hậu.
Long có thể tiếp tục sống sau khi tìm được xe.
Ông Sương và bà Thu có thể tiếp tục sống sau ngày đoàn viên.
Nhưng truyện không cần đi theo họ đến tận cuối đời.
Bởi:
> kết thúc truyện không phải là kết thúc cuộc đời nhân vật.
Nó là:
> kết thúc tình huống mà nhà văn đã lựa chọn để kể.
Và vì thế, một truyện đạt yêu cầu không phải vì nó đã giải quyết mọi thứ.
Nó đạt yêu cầu khi người đọc có thể cảm nhận:
> “Đến đây, câu chuyện này đã đủ.”
Đó là lúc nhà văn đặt:
> từ cuối cùng.