Đến đây, chúng ta đã có một tiền đề:

Truyện có công thức.

Nhà văn có thể sử dụng công thức chung của thể loại, đồng thời hình thành những công thức cá nhân. Một tác phẩm thành công thường không phải một tập hợp ngẫu nhiên những câu văn hay, mà là một hệ thống trong đó nhân vật, tình huống, xung đột, diễn biến, nhịp độ, ngôn ngữ và kết thúc được tổ chức với nhau.

Vậy nếu muốn học viết truyện, chúng ta có thể làm gì với điều đó?

Câu trả lời là:

> Truy ngược từ tác phẩm thành công về công thức đã tạo ra nó.

Đây không phải là cách học bằng việc chép truyện của người khác.

Nó giống với cách một học sinh học toán:

không chỉ nhìn đáp án, mà phải xem đề được giải bằng phương pháp nào.

Nếu muốn tìm một công thức viết truyện, đừng bắt đầu bằng một truyện bất kỳ.

Hãy bắt đầu bằng một tác phẩm đã có một dấu hiệu tương đối rõ ràng rằng nó đã được đánh giá cao.

Một lựa chọn tốt là:

> tác phẩm đoạt giải, được tuyển chọn, được giới chuyên môn đánh giá cao hoặc có sức ảnh hưởng rõ rệt.

Đây cũng là lý do người ta thường khuyên người mới viết:

> “Đọc nhiều vào.”

Nhưng đọc nhiều thôi chưa đủ.

Nếu chỉ đọc liên tục mười cuốn truyện, chúng ta có thể trở thành một người đọc nhiều.

Muốn biến việc đọc thành kỹ năng viết, phải chuyển sang một bước khác:

> đọc để mổ xẻ.

Đây là điểm tôi muốn đưa vào giáo trình này.

Tôi không khuyến khích người học lấy công thức của một nhà văn rồi đem đi kinh doanh như một sản phẩm của mình.

Mục đích ở đây là luyện kỹ năng.

Hãy coi một tác phẩm hay như một đề luyện văn.

Trong toán học, học sinh không chỉ học lý thuyết.

Họ làm đề.

Một bài toán có thể được giải một lần.

Sau đó người học làm một bài tương tự.

Rồi bài khó hơn.

Rồi đề tổng hợp.

Qua quá trình ấy, người học bắt đầu nhận ra:

dạng bài → phương pháp → công thức → cách biến đổi.

Viết truyện cũng có thể luyện theo cách tương tự.

Không phải:

> “Tôi thích truyện này nên tôi sẽ viết giống tác giả.”

Mà là:

> “Tôi muốn biết tại sao truyện này hoạt động.”

Đó là một khác biệt rất lớn.

Sau khi chọn tác phẩm, việc đầu tiên rất đơn giản:

đọc lại.

Không phải đọc một lần.

Lần đầu tiên hãy đọc như một độc giả bình thường.

Đừng phân tích.

Đừng gạch chân.

Đừng cố tìm công thức.

Chỉ đọc.

Hãy để câu chuyện tác động lên mình như một tác phẩm văn học.

Sau đó đọc lần thứ hai.

Lúc này bắt đầu đặt câu hỏi:

Chuyện gì thực sự đang xảy ra?

Nhân vật chính là ai?

Nhân vật muốn gì?

Điều gì ngăn cản họ?

Biến cố đầu tiên là gì?

Câu chuyện chuyển hướng ở đâu?

Điểm quan trọng nhất nằm ở đâu?

Tại sao tác giả lại kết thúc ở đúng chỗ đó?

Lần đọc thứ hai bắt đầu biến:

người đọc

thành:

người học nghề.

Đây là bước cực kỳ quan trọng.

Hãy tạm bỏ văn phong của tác giả sang một bên.

Không cần câu văn đẹp.

Không cần hình ảnh.

Không cần đối thoại.

Không cần mô tả.

Hãy cố gắng kể lại toàn bộ truyện bằng một đoạn thật ngắn.

Ví dụ, từ một truyện vài chục trang, hãy thử ép nó xuống còn:

mười câu.

Sau đó:

năm câu.

Sau đó:

ba câu.

Cuối cùng:

một câu.

Ví dụ:

> “Một người phụ nữ chờ người chồng mất tích trở về, nhưng khi anh ta xuất hiện, cô phát hiện sự trở lại ấy không phải điều mình mong đợi.”

Nếu vẫn còn kể được câu chuyện sau khi đã bỏ gần như toàn bộ câu chữ, chúng ta đã bắt đầu chạm tới cấu trúc bao quát.

Một tác phẩm có thể dài hàng trăm trang.

Nhưng cấu trúc cơ bản của nó đôi khi chỉ còn:

> A muốn B → gặp trở ngại C → làm D → phát hiện E → phải lựa chọn F → kết thúc G.

Đó là lúc chúng ta bắt đầu “lột da” tác phẩm.

Ban đầu:

tác phẩm = câu chữ + hình ảnh + nhân vật + đối thoại + sự kiện + cảm xúc + cấu trúc.

Sau khi tóm tắt:

tác phẩm → sự kiện chính.

Sau đó:

sự kiện chính → quan hệ giữa các sự kiện.

Cuối cùng:

quan hệ giữa các sự kiện → công thức.

Đây chính là quá trình truy ngược.

Sau khi tóm tắt, hãy lập một sơ đồ.

Ví dụ:

1. Nhân vật xuất hiện

↓

2. Xuất hiện vấn đề

↓

3. Nhân vật muốn giải quyết vấn đề

↓

4. Gặp trở ngại

↓

5. Một biến cố làm tình hình thay đổi

↓

6. Nhân vật đưa ra lựa chọn

↓

7. Hậu quả xuất hiện

↓

8. Sự thật được phát hiện

↓

9. Kết thúc

Lúc này ta chưa cần biết tác giả dùng câu văn thế nào.

Ta chỉ cần biết:

> Tác phẩm vận hành như thế nào?

Đây chính là cấu trúc bao quát.

Cấu trúc bao quát vẫn chưa phải công thức cuối cùng.

Ta tiếp tục hỏi:

Tại sao nhân vật này phải gặp biến cố này?

Tại sao biến cố xảy ra đúng lúc đó?

Tại sao nhân vật không giải quyết vấn đề ngay?

Tại sao tác giả đưa thêm nhân vật phụ này?

Tại sao câu chuyện cần điểm đảo chiều này?

Tại sao kết thúc phải là kết thúc ấy?

Lúc này, ta bắt đầu tìm ra các quan hệ nhân quả.

Ví dụ:

> Nhân vật muốn rời khỏi quê.

Nhưng:

> gia đình ngăn cản.

Vì vậy:

> nhân vật tìm cách bỏ đi.

Nhưng:

> một biến cố xảy ra.

Vì vậy:

> nhân vật buộc phải ở lại.

Từ đó:

> nhân vật phát hiện điều mình thực sự muốn.

Ta đã đi từ:

“chuyện gì xảy ra?”

sang:

“vì sao chuyện này phải xảy ra sau chuyện kia?”

Đây là bước quan trọng nhất để truy ra công thức.

Sau khi phân tích xong, hãy thử viết công thức chỉ bằng một dòng.

Ví dụ:

> Mong muốn → trở ngại → cố gắng → thất bại → phát hiện → lựa chọn → thay đổi.

Hoặc:

> Bình thường → biến cố → mất mát → tìm kiếm → hy vọng → đảo chiều → chấp nhận.

Hoặc:

> Nhân vật A gặp nhân vật B → quan hệ hình thành → bí mật xuất hiện → bí mật phá vỡ quan hệ → nhân vật phải lựa chọn → kết thúc.

Đây là công thức luyện tập.

Không phải công thức để sao chép nguyên một tác phẩm.

Bởi vì nếu chúng ta đang học cách tìm công thức thành công, thì trước hết phải tìm một sản phẩm đã chứng minh được rằng nó có khả năng hoạt động.

Hãy tưởng tượng bạn muốn học nấu ăn.

Bạn có thể lấy một món ăn bất kỳ rồi tháo nó ra.

Nhưng nếu món đó dở, bạn sẽ học được gì?

Bạn có thể rất giỏi trong việc phân tích:

vì sao món ăn này dở.

Nhưng đó là một bài học khác.

Nếu mục tiêu là:

> “Tìm một công thức có khả năng tạo ra sản phẩm tốt.”

thì lựa chọn đầu tiên hợp lý hơn là:

> tìm một món ăn kinh điển.

Trong văn học cũng vậy.

Một tác phẩm đoạt giải không có nghĩa nó là tác phẩm hoàn hảo.

Nhưng ít nhất nó cho người học một đối tượng đáng để nghiên cứu.

Hãy tưởng tượng chúng ta không biết nấu ăn.

Chúng ta nhìn thấy một đĩa lạc rang.

Chúng ta tháo công thức ra:

lạc → rang → thêm muối.

Sau đó chúng ta luyện.

Lần một:

lạc rang.

Lần hai:

lạc rang.

Lần mười:

lạc rang.

Lần một trăm:

vẫn là lạc rang.

Có thể thay:

lạc đỏ → lạc trắng.

Có thể thay:

muối nhiều → muối ít.

Có thể rang:

khô hơn → mềm hơn.

Nhưng phạm vi biến đổi vẫn rất hạn chế.

Bởi bản thân công thức ban đầu không mở ra nhiều khả năng.

Đây chính là vấn đề khi học từ một công thức thất bại hoặc nghèo nàn.

Bạn có thể luyện nó hàng trăm lần.

Nhưng thứ bạn học được vẫn chỉ là:

> cách tạo ra phiên bản khác của cùng một món ăn nghèo nàn.

Hãy lấy phở làm ví dụ.

Một tô phở cơ bản có thể có:

nước dùng

*

bánh phở

*

thịt hoặc nguyên liệu chính

*

gia vị

*

rau, hành và các thành phần đi kèm.

Nhưng chỉ từ hệ thống nguyên liệu đó đã có vô số khả năng.

Nước dùng có thể khác.

Cách nấu nước dùng có thể khác.

Tỷ lệ gia vị có thể khác.

Thịt có thể khác.

Cách xử lý thịt có thể khác.

Có thể là:

phở bò.

phở gà.

phở nấm.

Và trong từng loại lại có vô số biến thể.

Cùng gọi là:

phở.

Nhưng mỗi tô vẫn có thể mang một hương vị riêng.

Đó mới là loại công thức đáng để học.

Một công thức văn học tốt không phải là:

> “Viết đúng tám bước này và chắc chắn có truyện hay.”

Nếu đơn giản như vậy thì văn học đã có thể sản xuất hàng loạt bằng máy.

Một công thức tốt phải có không gian biến đổi.

Ví dụ:

> Nhân vật có một mong muốn → mong muốn gặp trở ngại → nhân vật hành động → hành động tạo ra hậu quả → hậu quả buộc nhân vật thay đổi.

Công thức này có thể tạo ra:

truyện tình yêu

truyện thiếu nhi

truyện kinh dị

truyện chiến tranh

truyện trinh thám

truyện hài

truyện bi kịch.

Bởi các biến số bên trong vẫn có thể thay đổi.

Đó là một công thức giàu khả năng sinh sản.

Sau khi tìm được công thức, đừng viết lại tác phẩm.

Hãy tạo đề mới dựa trên cấu trúc đó.

Ví dụ công thức tìm được là:

> Nhân vật muốn giữ một thứ → thứ đó dần mất đi → nhân vật cố giữ lại → càng cố càng mất → cuối cùng phải lựa chọn giữa giữ vật và giữ người.

Bây giờ hãy ra đề:

Một đứa trẻ muốn giữ lại căn nhà cũ của ông mình.

Một người phụ nữ muốn giữ lại tình yêu đã thay đổi.

Một người lính muốn giữ lại ký ức về đồng đội.

Một ông già muốn giữ lại cửa hàng gia đình.

Một thành phố muốn giữ lại khu phố cổ.

Công thức giống nhau.

Nguyên liệu khác nhau.

Tác phẩm khác nhau.

Đây chính là lúc học sinh bắt đầu học được cách vận dụng công thức thay vì sao chép tác phẩm.

Có thể thiết kế quá trình luyện như sau:

Đọc tác phẩm.

Ép tác phẩm xuống một đoạn ngắn.

Xác định:

nhân vật – mục tiêu – trở ngại – biến cố – lựa chọn – kết thúc.

Viết lại cấu trúc thành một công thức khái quát.

Giữ công thức nhưng thay nguyên liệu.

Tạo một câu chuyện hoàn toàn mới từ công thức đó.

Xem:

công thức cũ đã được biến đổi thành cái gì?

Đây chính là cách biến:

> đọc văn

thành:

> học viết.

Đây là điều người học cần chấp nhận.

Một tác phẩm hay có thể chứa những thứ mà người đọc không đủ khả năng phân tích hết.

Bạn có thể tìm ra:

cấu trúc cốt truyện.

Nhưng không tìm ra được:

công thức tạo nhân vật.

Bạn có thể nhận ra:

cách xây dựng cao trào.

Nhưng không nhận ra:

vì sao một câu văn đơn giản lại có sức nặng.

Bạn có thể hiểu:

tại sao kết thúc xảy ra.

Nhưng không hiểu:

tại sao tác giả chọn đúng một hình ảnh ấy để kết thúc.

Điều đó hoàn toàn bình thường.

Bởi tác phẩm lớn thường lớn hơn bản phân tích của người đọc.

Không cần phải tháo toàn bộ chiếc máy mới học được cách chế tạo máy.

Chỉ cần tháo được một vài bộ phận quan trọng, bạn đã học được rất nhiều.

Đây là nguyên tắc của toàn bộ phương pháp.

Mục tiêu không phải:

> “Tìm công thức của Nguyễn Nhật Ánh để viết giống Nguyễn Nhật Ánh.”

Mà là:

> “Tìm hiểu cách một nhà văn đã tổ chức tác phẩm thành công, sau đó dùng khả năng phân tích ấy để xây dựng công thức của chính mình.”

Đọc tác giả A để hiểu:

A đã làm thế nào.

Đọc tác giả B để hiểu:

B đã làm thế nào.

Đọc tác giả C để hiểu:

C đã làm thế nào.

Sau nhiều lần như vậy, người học bắt đầu nhận ra:

công thức nào là công thức chung của truyện,

công thức nào là công thức của thể loại,

công thức nào là đặc sản của một tác giả,

và cuối cùng:

mình muốn xây dựng công thức nào cho chính mình.

Quá trình có thể được mô tả rất đơn giản:

Đọc tác phẩm hay

↓

Tóm tắt

↓

Mổ xẻ cấu trúc

↓

Truy ngược quan hệ

↓

Khái quát thành công thức

↓

Luyện đề

↓

Thay nguyên liệu

↓

Viết tác phẩm mới

↓

So sánh kết quả

↓

Tự điều chỉnh

↓

hình thành công thức cá nhân.

Đây chính là quá trình mà một người học viết có thể đi từ:

> “Tôi không biết tại sao truyện này hay.”

đến:

> “Tôi biết truyện này được tổ chức như thế nào.”

và cuối cùng:

> “Tôi có thể tự tổ chức một truyện của mình.”

Muốn tìm công thức viết truyện của một nhà văn, trước hết hãy tìm một tác phẩm đáng học.

Tác phẩm đoạt giải là một điểm xuất phát tốt.

Đọc nó.

Đọc lại nó.

Tóm tắt nó.

Rút nó từ hàng chục trang xuống vài trang.

Rút vài trang xuống vài đoạn.

Rút vài đoạn xuống một cấu trúc.

Rồi rút cấu trúc xuống một công thức.

Đó là quá trình:

> tác phẩm → cấu trúc → công thức.

Sau đó đừng dùng công thức ấy để sao chép tác phẩm.

Hãy dùng nó để ra đề cho chính mình.

Giữ công thức.

Thay nguyên liệu.

Thay nhân vật.

Thay bối cảnh.

Thay xung đột.

Thay kết thúc.

Và viết.

Giống như học sinh làm đề toán, bạn không cần giải lại đúng bài toán của người khác. Bạn cần hiểu dạng bài, sau đó giải một bài mới.

Giống như học nấu phở, bạn không cần bê nguyên tô phở của người khác sang bàn mình. Bạn cần hiểu:

nước dùng làm gì, bánh phở làm gì, nguyên liệu chính làm gì, gia vị làm gì, tỷ lệ thay đổi thế nào.

Rồi bạn nấu một tô của mình.

Và cũng như vậy, nếu chẳng may ta chọn phải một công thức nghèo nàn, luyện một trăm lần cũng chỉ làm ta giỏi hơn trong việc tạo ra một phiên bản khác của thứ nghèo nàn ấy.

Nhưng nếu bắt đầu từ một tác phẩm thực sự tốt, công thức bên dưới nó có thể mở ra rất nhiều khả năng.

Có thể chúng ta không đủ giỏi để truy ngược hết.

Không sao.

Chỉ cần tìm được một phần của công thức, chúng ta đã học được một phần kỹ năng.

Và càng mổ xẻ nhiều tác phẩm thành công, ta càng có nhiều “đề luyện”.

Đến một lúc nào đó, người học không còn chỉ hỏi:

> “Nhà văn này đã viết như thế nào?”

mà bắt đầu hỏi:

> “Nếu tôi có những nguyên liệu này, tôi có thể tạo ra món gì?”

Đó là lúc việc học công thức bắt đầu chuyển thành sáng tạo.