Toán học và văn học: hai thái cực của chính xác và hư cấu
Người ta thường đặt toán học và văn học ở hai phía đối lập.
Một bên là:
công thức, logic, tính toán, chính xác.
Một bên là:
sáng tạo, tưởng tượng, cảm xúc, tự do.
Cách chia này không sai hoàn toàn, nhưng nó dễ tạo ra một hiểu lầm rất lớn:
> Toán học có công thức, còn văn học thì không.
Thực tế không phải như vậy.
Văn học cũng có công thức.
Văn học cũng có cấu trúc.
Văn học cũng có quy tắc.
Chỉ có điều, công thức của văn học không nhất thiết tạo ra một đáp án duy nhất.
Và chính tại đây xuất hiện một khác biệt rất thú vị giữa hai lĩnh vực.
1. Toán học có công thức để tìm ra kết quả
Trong toán học, công thức thường tồn tại để xác định một quan hệ và từ những dữ kiện đã biết, tiến hành suy luận hoặc tính toán để thu được kết quả.
Ví dụ:
a + b = b + a
hoặc:
S = a × b
Nếu biết:
a = 5
và:
b = 3
thì:
S = 15.
Kết quả không phụ thuộc vào việc người giải thích nó có cảm xúc thế nào.
Không thể nói:
> “Theo cảm nhận cá nhân của tôi, 5 × 3 bằng 17.”
Bởi toán học yêu cầu kết quả phải phù hợp với hệ thống quy tắc mà nó đang sử dụng.
Đây là sức mạnh của toán học:
công thức → phép biến đổi → kết quả có thể kiểm chứng.
2. Nhưng văn học cũng có công thức
Bây giờ hãy lấy một công thức tự sự đơn giản:
nhân vật → mong muốn → trở ngại → hành động → hậu quả.
Một nhà văn có thể sử dụng nó để viết truyện.
Nhưng công thức này không cho chúng ta một đáp án duy nhất.
Ví dụ:
Nhân vật: một cậu bé.
Mong muốn: muốn gặp lại cha.
Trở ngại: người cha đã mất tích.
Hành động: cậu bé bắt đầu tìm kiếm.
Hậu quả: cậu phát hiện một bí mật về gia đình.
Chúng ta có một truyện.
Nhưng nếu thay đổi:
nhân vật → một người lính
mong muốn → tìm đồng đội
trở ngại → chiến tranh
hành động → quay trở lại chiến trường
hậu quả → phát hiện đồng đội đã chết từ nhiều năm trước
thì lại có một truyện khác.
Công thức vẫn tồn tại.
Nhưng đáp án không cố định.
3. Đây là điểm khác nhau căn bản
Có thể hình dung:
Toán học
Dữ kiện + công thức + quy tắc
↓
kết quả
Văn học
nguyên liệu + công thức + tưởng tượng
↓
một thế giới có thể được tạo ra
Toán học hỏi:
> “Với những điều kiện này, kết quả là gì?”
Văn học có thể hỏi:
> “Nếu những điều kiện này tồn tại, chuyện gì có thể xảy ra?”
Một bên tìm kiếm.
Một bên kiến tạo.
Một bên giải một hệ thống.
Một bên tạo ra một hệ thống rồi hoạt động bên trong nó.
4. Vì thế văn học không cần một “đáp án đúng” duy nhất
Đây là lý do một truyện có thể có nhiều cách kết thúc.
Một nhân vật có thể:
chết.
Hoặc:
sống.
Hoặc:
bỏ đi.
Hoặc:
quay trở lại.
Hoặc:
thay đổi.
Hoặc:
không thay đổi gì cả.
Không có một đáp án toán học bắt buộc:
> “Sau khi nhân vật gặp biến cố X, kết quả chính xác phải là Y.”
Nhà văn có quyền lựa chọn.
Nhưng quyền lựa chọn ấy không có nghĩa là muốn viết gì cũng được.
Đây là điểm rất quan trọng.
5. Văn học không cần chính xác với hiện thực, nhưng cần chính xác với chính nó
Một nhà văn có thể viết:
> Con người bay lên Mặt Trăng bằng cách vỗ tay.
Trong hiện thực, điều đó không đúng.
Nhưng nếu đó là thế giới mà nhà văn xây dựng, câu chuyện vẫn có thể tồn tại.
Vấn đề lúc này chuyển từ:
“Có đúng với thế giới thực không?”
sang:
“Có nhất quán với thế giới của tác phẩm không?”
Nếu ở chương 1 nhân vật chỉ cần vỗ tay là bay được, nhưng đến chương 10 tác giả lại nói con người không thể bay vì trọng lực, thì thế giới truyện tự mâu thuẫn.
Văn học có thể bịa đặt hiện thực.
Nhưng không có nghĩa nó được phép bịa đặt tùy tiện trong chính hệ thống mà nó đã tạo ra.
Đây là một dạng chính xác khác.
6. Toán học chính xác với hệ thống; văn học có thể chính xác với thế giới hư cấu
Có thể gọi đây là hai loại chính xác.
Toán học:
chính xác với quy tắc và phép suy luận.
Văn học:
chính xác với cấu trúc, logic nội tại và quy luật của thế giới tác phẩm.
Một tiểu thuyết giả tưởng có thể có rồng.
Không ai yêu cầu tác giả phải chứng minh rồng tồn tại ngoài đời.
Nhưng nếu tác giả quy định:
> Rồng không thể chịu được nước.
thì đến cuối truyện không thể để nhân vật giải quyết con rồng bằng cách nhấn nó xuống biển mà không giải thích gì.
Tác phẩm vẫn có thể phi thực tế.
Nhưng nó phải nhất quán trong cái phi thực tế của nó.
7. “Bịa đặt” không phải đối lập với “công thức”
Đây mới là điểm cốt lõi.
Người ta thường nghĩ:
công thức = chính xác
và:
sáng tạo = tự do.
Nhưng thực tế có thể là:
> Sáng tạo văn học chính là sử dụng công thức để tổ chức những thứ không nhất thiết tồn tại trong hiện thực.
Nhà văn bịa ra:
nhân vật;
địa điểm;
sự kiện;
quan hệ;
lời thoại;
ký ức;
lịch sử;
thế giới;
tương lai;
quá khứ.
Nhưng tất cả những thứ được bịa ra ấy vẫn phải được tổ chức.
Nếu không tổ chức, chúng chỉ là một đống tưởng tượng rời rạc.
Ví dụ:
> Một cậu bé gặp một con rồng.
Đó mới chỉ là một ý tưởng.
Muốn thành truyện, phải tiếp tục:
Cậu bé gặp rồng → rồng có vấn đề → cậu bé muốn giúp rồng → gặp trở ngại → tìm cách giải quyết → thất bại → phát hiện bí mật → đưa ra lựa chọn → kết thúc.
Từ bịa đặt đi đến truyện, phải thông qua cấu trúc.
8. Không bịa đặt thì không có truyện hư cấu
Có một nghịch lý rất đơn giản:
Nếu nhà văn chỉ được phép viết những gì chắc chắn đã xảy ra ngoài đời, họ đang tiến gần tới:
biên bản, báo cáo, tư liệu, ghi chép, phóng sự, hồi ký...
Nhưng truyện hư cấu cho phép:
> “Điều này chưa từng xảy ra, nhưng tôi sẽ tạo ra một thế giới trong đó nó xảy ra.”
Đây chính là quyền năng cơ bản của văn chương.
Nhà văn có thể viết:
> Một người đàn ông chết vào ngày mai.
Ngày mai chưa xảy ra.
Nhưng câu chuyện vẫn có thể được viết hôm nay.
Nhà văn có thể viết:
> Một cô gái gặp chính mình ở tuổi tám mươi.
Điều đó có thể không xảy ra ngoài đời.
Nhưng nó hoàn toàn có thể xảy ra trong văn học.
Nhà văn có thể viết:
> Thành phố này chìm xuống biển vào lúc nửa đêm.
Không cần thành phố thật sự chìm.
Điều cần thiết là:
người đọc chấp nhận thế giới ấy trong phạm vi tác phẩm.
9. Đây chính là “số nguyên” và “số hữu tỷ, vô tỷ” ở một nghĩa rất thú vị
Có thể mượn toán học làm một phép so sánh.
Toán học có những hệ thống phân loại và những tập hợp khác nhau:
số nguyên
số hữu tỷ
số vô tỷ
số thực
...
Mỗi tập hợp có những đặc điểm riêng và quan hệ với nhau.
Tương tự, văn học cũng có thể tồn tại trên những “không gian” rất khác nhau:
hiện thực → hư cấu → giả tưởng → huyền ảo → khoa học viễn tưởng → siêu thực...
Một tác phẩm có thể đặt ra những quy tắc hoàn toàn khác tác phẩm khác.
Nhưng bên trong từng hệ thống, vẫn tồn tại:
cấu trúc + quan hệ + quy tắc + công thức.
Vì vậy, không nên hiểu:
> Toán học = công thức
và:
> Văn học = không có công thức.
Mà nên hiểu:
> Toán học và văn học đều có cấu trúc và công thức, nhưng chúng sử dụng công thức để thực hiện hai loại hoạt động khác nhau.
10. Toán học đi tìm cái chưa biết; văn học tạo ra cái chưa tồn tại
Đây có lẽ là cách diễn đạt gần nhất với bản chất của sự khác biệt.
Toán học:
> Đã có hệ thống → tìm ra kết quả chưa biết.
Văn học:
> Đã có ngôn ngữ và công thức → tạo ra một thế giới chưa tồn tại.
Nhà toán học có thể bắt đầu với:
2, 5, 7, 11...
rồi tìm quy luật.
Nhà văn có thể bắt đầu với:
“Một người đàn ông tỉnh dậy và phát hiện mình đã chết.”
Rồi xây dựng cả một thế giới xung quanh câu đó.
Một bên khám phá quan hệ.
Một bên sáng tạo quan hệ.
Nhưng cả hai đều cần cấu trúc.
11. Vì thế “văn học là sáng tạo” không có nghĩa “văn học không có quy tắc”
Đây là một ngộ nhận phổ biến.
Nếu văn học hoàn toàn không có quy tắc, thì:
một danh sách ngẫu nhiên các từ
cũng có thể được xem là một truyện.
Nhưng thực tế không phải vậy.
Muốn có truyện, ít nhất phải có một mức độ tổ chức:
ai?
ở đâu?
đang làm gì?
muốn gì?
xảy ra chuyện gì?
vì sao chuyện đó xảy ra?
sau đó thế nào?
Đó chính là cấu trúc.
Và khi những cấu trúc ấy được khái quát thành những mô hình có thể tái sử dụng, chúng trở thành công thức.
Cho nên:
> Sáng tạo không phải là thoát khỏi công thức.
Sáng tạo là:
> sử dụng công thức để tạo ra thứ chưa tồn tại.
12. Hai thái cực: chính xác và hư cấu
Nếu tiếp tục đẩy luận điểm đến tận cùng, có thể nói toán học và văn học nằm ở hai thái cực rất thú vị.
Toán học hướng mạnh về phía:
> chính xác hóa cái đã được đặt ra.
Văn học hư cấu hướng mạnh về phía:
> hư cấu hóa cái chưa tồn tại.
Một bên:
“Nếu điều kiện này đúng thì kết quả nào bắt buộc phải đúng?”
Một bên:
“Nếu tôi đặt điều kiện này vào thế giới của mình thì tôi có thể tạo ra câu chuyện nào?”
Nhưng ở giữa hai thái cực ấy vẫn có một điểm chung:
cả hai đều cần hệ thống.
Toán học không thể thiếu hệ thống.
Văn học cũng không thể thiếu hệ thống.
Toán học không có hệ thống thì không còn là toán học.
Văn học không có cấu trúc thì chỉ còn những mảnh tưởng tượng rời rạc.
13. Và đây là nghịch lý đẹp nhất của văn học
Văn học càng muốn bịa đặt, càng cần cấu trúc.
Một thế giới càng xa hiện thực, người viết càng phải xây dựng quy luật cho nó.
Một câu chuyện càng phi thực tế, tác giả càng phải khiến người đọc tin vào nó trong phạm vi tác phẩm.
Một nhân vật càng bất thường, hành động của nhân vật càng cần có logic nội tại.
Một thế giới càng kỳ ảo, hệ thống của nó càng phải rõ.
Cho nên có thể nói:
> Tự do sáng tạo không phải là sự vắng mặt của công thức.
Mà là:
> quyền lựa chọn công thức, biến đổi công thức và xây dựng một thế giới mới bằng công thức đó.
Và từ đây có thể quay trở lại luận điểm ban đầu:
truyện có công thức.
Nhà văn có thể sử dụng công thức chung của văn học.
Nhà văn có thể phát triển công thức riêng.
Nhà văn có thể phá vỡ công thức cũ.
Nhà văn có thể kết hợp nhiều công thức.
Nhà văn có thể tạo ra một công thức cá nhân rồi sử dụng nó xuyên suốt sự nghiệp.
Nhưng cuối cùng, dù làm cách nào, họ vẫn đang tổ chức những điều được tưởng tượng thành một cấu trúc có thể đọc được.
Bởi nếu không có sự bịa đặt, ta không có truyện hư cấu.
Và nếu không có sự tổ chức, ta không có truyện.
Do đó:
> Văn học không phải là nơi không có công thức.
> Văn học là nơi công thức được sử dụng để tạo ra những thứ không nhất thiết phải tồn tại.
Đó chính là điểm khác biệt giữa tính chính xác của toán học và tính hư cấu của văn học.
Một bên tìm ra đáp án.
Một bên tạo ra khả năng.
Nhưng cả hai đều cần một thứ:
cấu trúc.