Nếu đã chấp nhận rằng văn học có công thức, chúng ta có thể đi thêm một bước:

> Không phải mọi công thức văn học đều có cùng độ phức tạp.

Toán học có toán cơ bản và toán nâng cao.

Văn học cũng vậy.

Có thể có một bài toán chỉ cần:

a + b = c.

Người học chỉ cần hiểu phép cộng, thay số và tính toán.

Nhưng khi bước sang những phần toán học cao hơn, ta bắt đầu gặp:

hàm số, giới hạn, đạo hàm, tích phân, phương trình vi phân, đại số tuyến tính...

Lúc này, một bài toán không còn chỉ sử dụng một công thức.

Nó có thể yêu cầu người giải phải đồng thời vận dụng nhiều định nghĩa, định lý và phép biến đổi.

Có những bài mà một trang giấy không đủ để trình bày toàn bộ quá trình giải.

Văn học cũng có cấp độ tương tự.

Một mẩu truyện cười khoảng một trăm chữ có thể chỉ cần một công thức rất đơn giản:

> Thiết lập tình huống → dẫn dắt người đọc theo một hướng → tạo bất ngờ → kết thúc bằng cú đảo.

Ví dụ:

A hiểu nhầm B → người đọc cũng tưởng là X → cuối cùng phát hiện ra Y.

Một người luyện vài lần có thể bắt đầu hiểu cách vận hành của nó.

Sau đó thay:

nhân vật → địa điểm → tình huống → cú bất ngờ.

Thế là có một truyện cười mới.

Đây giống như:

a + b = c.

Không phải dễ theo nghĩa “không cần kỹ năng”, mà là số lượng biến và quan hệ cần xử lý tương đối ít.

Một truyện ngắn phức tạp có thể đồng thời chứa:

công thức xây dựng nhân vật

*

công thức xây dựng tình huống

*

công thức tạo xung đột

*

công thức điều tra

*

công thức đối thoại

*

công thức gây cười

*

công thức tạo cao trào

*

công thức tiết lộ thông tin

*

công thức đánh lạc hướng

*

công thức kết thúc.

Lúc này, câu hỏi không còn là:

> “Công thức của truyện này là gì?”

mà phải chuyển thành:

> “Hệ thống công thức nào đang cùng hoạt động trong truyện này?”

Đây chính là bước chuyển từ:

văn

sang:

văn nâng cao.

Nếu viết một truyện trinh thám đơn giản, ta có thể có:

vụ án → điều tra → manh mối → nghi phạm → phát hiện hung thủ.

Nhưng một truyện trinh thám tốt có thể đồng thời phải xử lý nhiều tầng hơn.

Ví dụ:

tội phạm → nạn nhân → hiện trường → dấu vết.

phát hiện → đặt câu hỏi → thu thập thông tin → kiểm chứng.

manh mối thật + manh mối giả + thông tin chưa đầy đủ.

động cơ + cơ hội + khả năng + lời khai.

người đọc tin A → tác giả cung cấp thêm thông tin → A trở thành nghi vấn → chuyển sang B.

thông tin được giấu → xuất hiện dấu hiệu → ghép các dữ kiện → sự thật được giải thích.

lời giải thích → đối chiếu các manh mối → xác nhận thủ phạm.

Bây giờ chúng ta không còn đang xử lý một công thức đơn giản nữa.

Chúng ta đang xử lý một mạng lưới công thức.

Thậm chí chỉ riêng việc viết một nhân vật cũng có thể có công thức.

Ví dụ, nếu nhân vật là một điều tra viên:

nghề nghiệp

*

quyền hạn

*

kinh nghiệm

*

cách quan sát

*

cách đặt câu hỏi

*

cách nói chuyện

*

phản ứng khi gặp nguy hiểm

*

quan hệ với đồng nghiệp

*

điểm yếu

*

mâu thuẫn cá nhân.

Nhà văn không thể tùy tiện cho nhân vật làm bất kỳ điều gì.

Nếu đã xây dựng một nhân vật là điều tra viên chuyên nghiệp, người đọc sẽ hình thành kỳ vọng nhất định về cách nhân vật đó hành động.

Vì vậy, ngay cả nghề nghiệp của nhân vật cũng kéo theo một chuỗi công thức.

Đây là một điều người mới viết thường bỏ qua.

Một cảnh có công an điều tra không chỉ có:

> “Công an xuất hiện.”

Mà còn có những quy ước về cách thể hiện nhân vật.

Ví dụ trong một hệ thống truyện nhất định, tác giả có thể lựa chọn:

câu nói ngắn

giọng dứt khoát

ít giải thích cảm xúc

hỏi trực tiếp

tập trung vào dữ kiện

sử dụng cách xưng hô phù hợp với hoàn cảnh.

Những lựa chọn đó tạo ra cảm giác:

> “Đây là một cuộc hỏi cung/điều tra.”

Nếu tác giả viết một nhân vật điều tra viên mà lúc nào cũng nói chuyện dài dòng như đang diễn thuyết triết học, độc giả có thể cảm thấy nhân vật không đúng với vai trò.

Như vậy:

> Một nhân vật không chỉ có công thức về hành động; nó còn có công thức về ngôn ngữ.

Trong văn học, đôi khi một câu tưởng như rất đơn giản lại được dùng để thực hiện một chức năng cụ thể.

Chẳng hạn một nhân vật nói:

> “You pick my computer in your computer.”

Nếu xét riêng về tiếng Anh, câu này có thể vụng về hoặc không tự nhiên.

Nhưng nếu trong ngữ cảnh truyện, ý đồ thực sự chỉ là:

> “Mở máy tính cá nhân của tôi lên để truyền dữ liệu.”

thì câu thoại đó có thể đang làm một nhiệm vụ rất cụ thể trong chuỗi hành động:

thiết bị xuất hiện → nhân vật yêu cầu thao tác → dữ liệu được truy cập → thông tin được truyền → tình tiết tiếp tục.

Nói cách khác, câu thoại không tồn tại chỉ để “nói cho vui”.

Nó là một bộ phận của cơ chế tự sự.

Một truyện càng phức tạp thì càng có nhiều câu, nhiều cảnh và nhiều chi tiết đồng thời thực hiện nhiều chức năng.

Đây mới là điểm khiến văn học nâng cao trở nên khó.

Một câu thoại có thể đồng thời:

đẩy cốt truyện

*

bộc lộ tính cách

*

cung cấp thông tin

*

đánh lạc hướng

*

tạo tiếng cười

*

gợi foreshadowing

*

thể hiện quan hệ giữa hai nhân vật.

Một câu.

Nhưng sáu hoặc bảy chức năng.

Đây cũng giống như toán nâng cao.

Một phép biến đổi tưởng như chỉ là một bước nhỏ có thể đồng thời phục vụ nhiều mục tiêu trong toàn bộ bài toán.

Đó là lý do việc học viết từ một tác phẩm hay không đơn giản là:

> “Đọc truyện rồi bắt chước.”

Một tác phẩm đoạt giải có thể chứa một lượng lớn các quyết định nghệ thuật.

Ví dụ:

công thức thể loại

→ truyện trinh thám.

công thức cốt truyện

→ vụ án → điều tra → phát hiện → giải quyết.

công thức nhân vật

→ điều tra viên + nghi phạm + nạn nhân + nhân chứng.

công thức thông tin

→ cho người đọc biết một phần → giấu một phần → đánh lạc hướng → tiết lộ.

công thức đối thoại

→ mỗi nhân vật có cách nói riêng.

công thức hài

→ đặt một chi tiết đời thường vào tình huống nghiêm túc.

công thức cảm xúc

→ căng thẳng → giảm căng thẳng → căng thẳng trở lại.

công thức cao trào

→ thông tin quan trọng xuất hiện đúng thời điểm.

công thức kết thúc

→ giải thích lại những chi tiết trước đó.

Tất cả chồng lên nhau.

Đó là lý do một truyện ngắn vài chục trang đôi khi khó viết hơn rất nhiều so với một mẩu truyện dài vài trăm chữ.

Đây là một nhầm lẫn khác.

Truyện chỉ dài mười trang không có nghĩa hệ thống bên dưới nó đơn giản.

Một truyện ngắn có thể giống như một bài toán được nén lại.

Thay vì trải ra hàng trăm trang, tác giả phải khiến:

mỗi nhân vật

mỗi cảnh

mỗi đoạn

mỗi chi tiết

mỗi câu thoại

có khả năng đóng góp vào toàn bộ cấu trúc.

Càng ít không gian, yêu cầu về độ chính xác của tổ chức đôi khi càng cao.

Một tiểu thuyết có thể dành mười trang để xây dựng một nhân vật.

Truyện ngắn có thể chỉ có vài đoạn.

Nhưng vài đoạn ấy vẫn phải khiến người đọc hiểu:

người này là ai, muốn gì, có vấn đề gì và tại sao ta cần quan tâm.

Có thể hình dung quá trình học viết như việc học toán.

Một tình huống → một xung đột → một cú kết.

Luyện vài lần.

Thay nhân vật.

Thay bối cảnh.

Thay chủ đề.

Có thể viết được truyện mới.

Bắt đầu kết hợp:

nhân vật + xung đột + tuyến phụ + cao trào + chuyển biến tâm lý.

Bắt đầu có:

nhiều tuyến nhân vật

*

nhiều lớp thông tin

*

nhiều loại xung đột

*

cấu trúc thời gian

*

ẩn dụ

*

foreshadowing

*

nhịp độ

*

giọng kể

*

cấu trúc thể loại

*

logic nhân vật

*

logic thế giới

*

các công thức nhỏ bên trong từng cảnh.

Lúc này, việc viết không còn là:

> “Tôi có một ý tưởng, tôi kể nó ra.”

Mà là:

> “Tôi phải điều khiển một hệ thống rất nhiều biến số.”

Đây là lý do chúng ta không nên hỏi:

> “Công thức viết truyện là gì?”

như thể chỉ tồn tại một công thức duy nhất.

Câu hỏi tốt hơn là:

> “Trong tác phẩm này đang có bao nhiêu công thức cùng hoạt động?”

Một tác phẩm có thể có:

công thức thể loại

công thức cốt truyện

công thức nhân vật

công thức đối thoại

công thức hài

công thức điều tra

công thức tình cảm

công thức tiết lộ thông tin

công thức xây dựng cao trào

công thức chuyển cảnh

công thức kết thúc

và nhiều công thức nhỏ hơn nữa.

Chúng không hoạt động độc lập.

Chúng chồng lên nhau.

Giống như một bài toán cao cấp không chỉ có một phép tính.

Một người mới viết có thể chỉ biết:

> “Tạo bất ngờ ở cuối truyện.”

Một người viết tốt hơn biết:

> “Tôi phải chuẩn bị thông tin để cú bất ngờ hợp lý.”

Một người viết giỏi hơn nữa biết:

> “Tôi phải khiến người đọc nhìn thấy thông tin nhưng không nhận ra ý nghĩa của nó.”

Và một nhà văn rất giỏi có thể làm thêm:

> “Chi tiết đó vừa là manh mối, vừa xây dựng nhân vật, vừa tạo không khí, vừa chuẩn bị cho kết thúc.”

Đó chính là sự nén nhiều chức năng vào một chi tiết.

Và đó cũng là một trong những dấu hiệu của văn chương có kỹ thuật cao.

Một tác phẩm có một trăm công thức không nhất thiết hay hơn tác phẩm có mười công thức.

Vấn đề là:

chúng có phù hợp không?

chúng có hỗ trợ nhau không?

chúng có tạo ra tác phẩm thống nhất không?

Một truyện có thể chứa rất nhiều kỹ thuật nhưng vẫn thất bại nếu các kỹ thuật ấy đánh nhau.

Ngược lại, một truyện rất đơn giản có thể thành công vì chỉ dùng vài công thức nhưng sử dụng chúng cực kỳ chính xác.

Do đó:

> Văn nâng cao không phải là nhồi càng nhiều công thức càng tốt.

Mà là:

> có khả năng điều khiển nhiều công thức mà vẫn giữ được sự thống nhất của tác phẩm.

Nếu muốn tiếp tục dùng toán học làm phép so sánh, ta có thể nói:

truyện đơn giản giống một phép tính.

truyện phức tạp giống một hệ phương trình.

Không chỉ có:

A → B.

Mà là:

A ảnh hưởng B.

B ảnh hưởng C.

C quay lại ảnh hưởng A.

Nhân vật ảnh hưởng cốt truyện.

Cốt truyện thay đổi nhân vật.

Thông tin ảnh hưởng hành động.

Hành động tạo ra thông tin mới.

Thông tin mới lại thay đổi cách người đọc hiểu hành động cũ.

Đây là một hệ thống vòng lặp.

Và càng nhiều quan hệ như vậy, việc viết càng khó.

Đây cũng là lý do phương pháp mổ xẻ tác phẩm có giá trị.

Bạn có thể đọc một truyện đoạt giải và chỉ tìm ra:

công thức cốt truyện.

Lần sau đọc lại, phát hiện thêm:

công thức nhân vật.

Lần thứ ba:

công thức thông tin.

Lần thứ tư:

công thức đối thoại.

Lần thứ năm:

cách tác giả tạo nhịp.

Lần thứ sáu:

cách một chi tiết đầu truyện liên kết với kết thúc.

Mỗi lần đọc lại giống như giải thêm một phần của bài toán.

Và có thể đến cuối cùng, bạn vẫn không giải được toàn bộ.

Không sao.

Mục tiêu của người học không phải lúc nào cũng là tháo được toàn bộ tác phẩm.

Mục tiêu là:

> sau mỗi lần mổ xẻ, mình viết tốt hơn một chút.

Nếu một mẩu truyện cười một trăm chữ có thể được nhìn như:

> thiết lập → dẫn dắt → bất ngờ → kết.

thì đó mới chỉ là những phép tính đầu tiên.

Khi bước vào những tác phẩm phức tạp hơn, ta bắt đầu gặp một hệ thống:

> thể loại + cốt truyện + nhân vật + đối thoại + thông tin + cao trào + nhịp điệu + hài hước + điều tra + tâm lý + kết thúc...

Tất cả cùng tồn tại trong một tác phẩm.

Vì vậy:

> Có toán, có toán nâng cao.

> Có văn, cũng có văn nâng cao.

Văn nâng cao không phải là viết những câu chữ khó hiểu hơn.

Nó là khả năng điều khiển một hệ thống tự sự phức tạp hơn.

Một truyện đơn giản có thể chỉ cần vài công thức.

Một truyện lớn có thể là sự chồng chất của hàng chục, thậm chí hàng trăm quyết định nhỏ.

Và điều đáng học không phải là:

> “Tác giả đã dùng bao nhiêu công thức?”

mà là:

> “Những công thức ấy liên kết với nhau như thế nào để tạo thành một tác phẩm hoàn chỉnh?”

Đó mới thực sự là lúc chúng ta bước từ học viết truyện sang học kỹ thuật xây dựng văn học.