Nếu công thức của một truyện có thể được nhận diện, vậy câu hỏi tiếp theo là:

Công thức ấy thuộc về ai?

Có những công thức thuộc về truyền thống văn học, thuộc về thể loại, thậm chí là những mô hình tự sự đã được con người sử dụng từ rất lâu.

Nhưng cũng có một loại công thức khác:

công thức cá nhân của từng nhà văn.

Đây là nơi bắt đầu xuất hiện thứ mà chúng ta thường gọi bằng những cái tên như:

“chất riêng”,
“phong cách”,
“giọng văn”,
“màu sắc sáng tác”,
hay thậm chí là “đặc sản văn chương”.

Có thể lấy một ví dụ rất đời thường.

Hai gia đình cùng làm tương.

Nguyên liệu cơ bản có thể giống nhau:

đậu + muối + nước + thời gian lên men.

Nhưng tương của nhà này không nhất thiết giống tương của nhà kia.

Bởi mỗi nhà có thể có:

tỷ lệ nguyên liệu khác nhau;
nguyên liệu khác nhau;
thời gian ủ khác nhau;
cách xử lý nguyên liệu khác nhau;
nhiệt độ và môi trường khác nhau;
kinh nghiệm gia truyền khác nhau;
* cách nêm nếm khác nhau.

Như vậy, cả hai đều đang làm tương.

Cả hai đều sử dụng một loại công thức chung.

Nhưng mỗi nhà có thể hình thành một công thức riêng.

Và chính công thức riêng ấy tạo ra hương vị riêng.

Văn học cũng như vậy.

Một nhà văn không thể độc quyền:

tình yêu, tuổi trẻ, gia đình, chiến tranh, cái chết, tình bạn, quê hương, sự trưởng thành...

Đó là những nguyên liệu chung của nhân loại.

Nhưng nhà văn có thể hình thành cách riêng để chế biến những nguyên liệu ấy.

Một nhà văn viết mười truyện không có nghĩa là mười truyện ấy sử dụng mười hệ thống hoàn toàn khác nhau.

Ngược lại, thường sẽ có những thứ lặp lại.

Một kiểu nhân vật.

Một kiểu tình huống.

Một kiểu xung đột.

Một kiểu hài hước.

Một kiểu xây dựng đối thoại.

Một kiểu kết thúc.

Một kiểu nhìn thế giới.

Một kiểu lựa chọn chi tiết.

Một kiểu sử dụng ngôn ngữ.

Một kiểu nhịp kể.

Một kiểu xây dựng mối quan hệ giữa nhân vật.

Những thứ ấy lặp lại qua nhiều tác phẩm.

Nhưng chúng không nhất thiết lặp lại nguyên xi.

Chúng được biến đổi trong mỗi tác phẩm.

Đó chính là lúc công thức cá nhân xuất hiện.

Có thể hình dung:

> Công thức cá nhân = những lựa chọn sáng tác thường xuyên được một nhà văn sử dụng và biến đổi qua nhiều tác phẩm.

Một tác phẩm đơn lẻ chưa chắc đủ để tạo thành “công thức của tác giả”.

Nhưng khi một kiểu tổ chức liên tục xuất hiện trong nhiều tác phẩm, người đọc bắt đầu nhận ra:

“À, đây là kiểu của nhà văn này.”

Khi đọc một tác phẩm, đôi khi chúng ta chưa cần nhìn tên tác giả đã có thể đoán:

“Có vẻ đây là Nguyễn Nhật Ánh.”

Tại sao?

Không phải bởi Nguyễn Nhật Ánh sở hữu độc quyền trẻ em, trường học, tình bạn hay tuổi mới lớn.

Những đề tài ấy đã tồn tại từ lâu.

Mà bởi qua nhiều tác phẩm, ông đã hình thành một hệ thống lựa chọn rất dễ nhận ra:

thế giới trẻ thơ + tuổi mới lớn + tình bạn + tình cảm trong sáng + đời sống học đường + những rung động đầu đời + cách kể gần gũi + hài hước + hoài niệm + cảm giác trong trẻo.

Tất nhiên, đây không phải công thức duy nhất của Nguyễn Nhật Ánh, và cũng không phải tác phẩm nào của ông đều chứa toàn bộ những yếu tố này.

Nhưng sự lặp lại của những lựa chọn ấy qua một số lượng lớn tác phẩm khiến người đọc hình thành một nhận diện:

> Nguyễn Nhật Ánh = một vùng văn chương gắn mạnh với thế giới trẻ em và tuổi mới lớn.

Đó chính là thương hiệu nghệ thuật được tạo ra từ công thức cá nhân.

Nhắc đến Vũ Trọng Phụng, người đọc thường nghĩ đến một thế giới khác:

xã hội thuộc địa → những nghịch lý → sự lố bịch → dục vọng → đồng tiền → tầng lớp thị dân → những trò giả dối → tiếng cười cay độc.

Trong đó, hài hước và châm biếm không đơn thuần là một kỹ thuật riêng lẻ.

Nó trở thành một cách nhìn thế giới.

Cái đáng cười thường đồng thời đáng buồn.

Cái đáng cười có thể phơi ra sự tha hóa.

Một nhân vật có thể rất lố bịch nhưng phía sau sự lố bịch ấy lại là cả một vấn đề xã hội.

Đó là lý do khi nói tới Vũ Trọng Phụng, người đọc thường nghĩ đến một thứ văn chương trào phúng, châm biếm, cay đắng và nhiều khi mang màu sắc hài đen.

Đây chính là một dạng công thức cá nhân.

Không phải:

> “Vũ Trọng Phụng phát minh ra tiếng cười.”

Mà là:

> Ông tổ chức tiếng cười, nhân vật, tình huống và hiện thực xã hội theo một cách đủ đặc trưng để hình thành một vùng văn chương mà người đọc có thể nhận ra.

Điều này rất quan trọng.

Nếu một nhà văn có công thức riêng, điều đó không có nghĩa nhà văn ấy đang “lặp lại chính mình” theo nghĩa tiêu cực.

Một đầu bếp có công thức riêng không có nghĩa ngày nào cũng nấu đúng một món.

Họ có thể dùng cùng một nền gia vị nhưng thay đổi:

nguyên liệu → cách chế biến → thời gian → tỷ lệ → cách trình bày.

Kết quả vẫn là những món khác nhau.

Nhà văn cũng vậy.

Một nhà văn có thể liên tục viết về:

trẻ em

nhưng mỗi truyện có thể có một tình huống khác.

Có thể viết về:

gia đình

nhưng mỗi nhân vật lại có một vấn đề khác.

Có thể sử dụng:

hài hước

nhưng mỗi lần tiếng cười lại xuất hiện trong một hoàn cảnh khác.

Vì vậy:

> Công thức cá nhân không tạo ra những tác phẩm giống hệt nhau; nó tạo ra những tác phẩm khác nhau nhưng có cùng một “dấu vân tay” nghệ thuật.

Điều này có vẻ nghịch lý.

Người ta thường nghĩ:

> “Muốn sáng tạo thì phải liên tục làm thứ chưa từng làm.”

Nhưng trong văn học, nếu một nhà văn liên tục thay đổi đến mức không còn bất kỳ dấu hiệu nào của chính mình, người đọc sẽ rất khó nhận ra họ.

Ngược lại, một nhà văn có những đặc điểm lặp lại sẽ hình thành bản sắc.

Ta có thể nói:

công thức → lặp lại → biến đổi → tích lũy → nhận diện → phong cách.

Đây là một quá trình rất đáng chú ý.

Một tác phẩm có thể chỉ là một lựa chọn.

Mười tác phẩm bắt đầu cho thấy xu hướng.

Hai mươi tác phẩm có thể tạo thành một hệ thống.

Qua thời gian, hệ thống đó trở thành phong cách tác giả.

Quay lại ví dụ về tương.

Hai nhà cùng biết:

đậu + muối + lên men = tương.

Nhưng:

nhà A có tỷ lệ A, thời gian ủ A, cách xử lý A.

nhà B có tỷ lệ B, thời gian ủ B, cách xử lý B.

Kết quả:

tương A ≠ tương B.

Không ai nói nhà B đạo văn nhà A chỉ vì cả hai đều làm tương.

Bởi công thức chung của món ăn không thuộc độc quyền của một gia đình.

Nhưng nếu nhà A có một công thức đặc biệt và nhà B lấy nguyên toàn bộ công thức riêng đó rồi tuyên bố là công thức gia truyền của mình, câu chuyện lại khác.

Văn học cũng có thể nhìn theo cách tương tự.

Công thức của thể loại là nguyên liệu chung.

Công thức cá nhân là cách nhà văn chế biến.

Tác phẩm cụ thể là món ăn được tạo ra trong từng lần nấu.

Và phong cách là hương vị mà người ta nhận ra sau khi đã nếm đủ nhiều món của cùng một người.

Một nhà văn có thể viết hàng chục, hàng trăm tác phẩm.

Nhưng sau một thời gian, người đọc thường không chỉ nhớ từng câu chuyện.

Họ còn nhớ cảm giác khi đọc nhà văn đó.

Đó mới là điều đặc biệt.

Có người đọc Nguyễn Nhật Ánh để tìm lại:

tuổi thơ, trường lớp, tình bạn, những rung động đầu đời.

Có người đọc Vũ Trọng Phụng để bước vào:

một xã hội đầy nghịch lý, nơi tiếng cười bật ra từ sự lố bịch và cay đắng.

Có những nhà văn khiến người đọc nhớ đến:

nỗi buồn.

Có người gắn với:

nông thôn.

Có người gắn với:

chiến tranh.

Có người gắn với:

thân phận con người.

Có người gắn với:

huyền ảo.

Có người gắn với:

kinh dị.

Có người gắn với:

triết lý.

Đó không phải vì họ chỉ được phép viết một đề tài.

Mà vì qua rất nhiều tác phẩm, họ đã tạo ra một hệ thống công thức cá nhân đủ mạnh để trở thành nhận diện nghệ thuật.

Đó chính là “đặc sản” của nhà văn.

Một nhà văn có thể sử dụng cùng tiếng Việt với hàng triệu người khác.

Nhưng sau nhiều năm sáng tác, họ có thể tạo ra một “ngôn ngữ” của riêng mình.

Không phải một ngôn ngữ hoàn toàn mới về mặt từ điển.

Mà là một hệ thống:

chọn gì + bỏ gì + nhấn gì + kể thế nào + nhìn từ đâu + sắp xếp ra sao + kết thúc thế nào.

Đó chính là công thức cá nhân.

Nhà văn A nhìn một đứa trẻ và nghĩ đến tuổi thơ.

Nhà văn B nhìn đứa trẻ ấy và nhìn thấy sự bất công xã hội.

Nhà văn C nhìn thấy một bi kịch gia đình.

Nhà văn D nhìn thấy một câu chuyện kinh dị.

Nguyên liệu giống nhau.

Cách chế biến khác nhau.

Và từ đó sinh ra những “hương vị” khác nhau của văn học.

Công thức của nhà văn cũng không bất biến.

Một nhà văn trẻ có thể bắt đầu bằng một kiểu viết.

Sau mười năm, công thức ấy thay đổi.

Sau hai mươi năm, nó lại thay đổi.

Nhưng thường vẫn tồn tại một số yếu tố cốt lõi.

Có thể gọi đó là:

hạt nhân phong cách.

Ví dụ:

Nguyên liệu quen thuộc

*

cách nhìn riêng

*

kiểu nhân vật riêng

*

nhịp kể riêng

*

giọng văn riêng

*

cách xử lý xung đột riêng

*

cách kết thúc riêng

=

dấu ấn tác giả.

Một tác phẩm mới của nhà văn vì thế có thể không giống bất kỳ tác phẩm cũ nào.

Nhưng người đọc vẫn có thể nói:

> “Đây là truyện của ông ấy.”

Đó chính là thành công lớn của công thức cá nhân.

Nếu công thức chỉ được lặp lại nguyên xi, nó sẽ trở thành máy móc.

Nhưng nếu công thức được:

lặp lại → biến đổi → mở rộng → phá cách → tái tổ chức,

thì nó trở thành phong cách.

Nhà văn không cần mỗi lần viết lại phải đập bỏ toàn bộ những gì mình đã xây dựng.

Ngược lại, họ có thể lấy chính những thứ mình đã thành thạo để đi sâu hơn.

Giống như một nhạc sĩ có thể có một kiểu hòa âm quen thuộc.

Một họa sĩ có thể có cách xử lý ánh sáng quen thuộc.

Một đạo diễn có thể có cách dựng phim quen thuộc.

Một đầu bếp có thể có vị nêm đặc trưng.

Nhà văn cũng có thể có công thức văn chương riêng.

Và người đọc càng đọc nhiều, càng dễ nhận ra nó.

Vì vậy, nếu truyện nói chung có công thức, thì mỗi nhà văn cũng có thể xây dựng một hệ công thức của riêng mình.

Công thức ấy không nhất thiết là một bảng quy tắc mà nhà văn ngồi viết ra.

Nó được hình thành qua quá trình sáng tác:

thử nghiệm → lựa chọn → lặp lại → biến đổi → hoàn thiện → trở thành thói quen nghệ thuật.

Giống như hai gia đình cùng làm tương.

Cùng có đậu.

Cùng có muối.

Cùng có quá trình lên men.

Nhưng tỷ lệ khác nhau.

Cách làm khác nhau.

Thời gian khác nhau.

Kinh nghiệm khác nhau.

Và cuối cùng:

mỗi nhà có một hương vị.

Văn học cũng vậy.

Nhân loại đã có sẵn những nguyên liệu:

tình yêu, cái chết, tuổi trẻ, chiến tranh, gia đình, tình bạn, phản bội, mất mát, hy vọng, tuyệt vọng...

Không nhà văn nào sở hữu độc quyền những nguyên liệu ấy.

Điều nhà văn có thể tạo ra là công thức chế biến của riêng mình.

Nguyễn Nhật Ánh có một vùng công thức khiến người đọc liên tưởng đến trẻ thơ, tuổi mới lớn và những rung động trong trẻo.

Vũ Trọng Phụng có một vùng công thức khiến người đọc liên tưởng đến trào phúng, nghịch lý xã hội, tiếng cười cay độc và sự lố bịch của con người.

Những nhà văn khác lại có những vùng nhận diện khác.

Và khi một nhà văn đạt đến trình độ mà chỉ cần nhìn cách họ xây dựng nhân vật, tình huống, ngôn ngữ và thế giới truyện, người đọc đã có thể đoán ra tác giả, thì công thức ấy đã vượt qua phạm vi của một kỹ thuật.

Nó trở thành:

> một đặc sản văn chương.

Hay nói cách khác:

> Nhà văn không chỉ viết ra tác phẩm. Qua nhiều tác phẩm, họ còn viết ra chính “công thức của mình”.

Và chính công thức ấy khiến họ không thể dễ dàng bị thay thế bởi một nhà văn khác.