Ch.9: Ma trận quyền lực và ứng xử - Văn hóa giao tiếp, khuôn phép và hệ thống đại từ nhân xưng Việt Nam

Nếu hệ thống họ, tên đệm và tên chính là bản đồ định danh tĩnh của một con người, thì hệ thống đại từ nhân xưng và khuôn phép giao tiếp chính là phần mềm động – nơi cấu trúc xã hội, thứ bậc gia tộc và tâm lý ứng xử của người Việt được bộc lộ một cách tinh vi, chằng chịt và đôi khi đầy quyền lực ngầm.

Không giống như các ngôn ngữ phương Tây với hệ thống đại từ tương đối phẳng và rạch ròi (như I - You trong tiếng Anh), tiếng Việt sở hữu một "ma trận" xưng hô phức tạp bậc nhất thế giới, biến mọi cuộc trò chuyện thường ngày thành một cuộc thương lượng bất thành văn về vị thế xã hội.

Đặc trưng cốt lõi của đại từ nhân xưng tiếng Việt là sự mượn triệt để từ vựng chỉ quan hệ thân tộc để áp dụng vào toàn bộ đời sống xã hội. Trong xã hội truyền thống, một người không bao giờ đứng độc lập với tư cách là một cá thể tự do khi đối thoại, mà luôn phải tự định vị mình nằm ở đâu trong hệ thống huyết thống và tôn ti.

Người Việt không có các đại từ trung tính tuyệt đối để chỉ ngôi thứ nhất và ngôi thứ hai một cách bình đẳng. Thay vào đó, bạn phải tự xưng là anh, chị, em, chú, bác, ông, bà, con, cháu... tùy thuộc vào tuổi tác, vai vế và đôi khi là cả địa vị của đối phương.
Một người đàn ông trung niên khi ra đường có thể vừa là "chú" với một đứa trẻ, vừa là "anh" với người đồng trang lứa, vừa là "con" trước mặt một cụ già, và đồng thời là "ông" trong một giao dịch hành chính nào đó. Sự uyển chuyển này phản ánh một thế giới quan không có cá nhân độc lập, mà chỉ có các mối quan hệ tương đối.

Hệ thống xưng hô phản ánh rõ nét trật tự trên - dưới, lớn - nhỏ của Nho giáo. Việc lựa chọn từ xưng hô sai vai vế không chỉ bị coi là "vô học", kém hiểu biết về lễ nghĩa, mà còn có thể chạm trán với những rào cản tâm lý xã hội nặng nề.
Ngay cả trong không gian công sở hiện đại, việc gọi nhau bằng tên kèm chức vụ hoặc các đại từ thân tộc phóng chiếu (anh/chị/em) vẫn chiếm ưu thế áp đảo so với việc gọi thẳng tên trống không, thể hiện sự dè dặt và ý thức giữ khoảng cách tôn ti nhất định.

Giao tiếp của người Việt không nằm hoàn toàn ở câu chữ phát ra, mà nằm ở phần chìm của tảng băng – những quy phạm ngầm được định hình qua hàng thế hệ.

Người Việt từ nhỏ đã được dạy câu khẩu khí: "Lời chào cao hơn mâm cỗ". Việc mở đầu một cuộc hội thoại đòi hỏi sự chào hỏi có chủ đích, xác định rõ vai vế của người nghe.
Khác với tư duy giao tiếp trực diện (direct communication) của phương Tây, người Việt ưa chuộng phong cách giao tiếp ngữ cảnh cao (high-context communication). Ý nghĩa của câu nói thường nằm ở ngầm ý (subtext), thái độ, cử chỉ, sự tế nhị và hoàn cảnh diễn ra câu chuyện hơn là nghĩa đen của từ ngữ.

Để duy trì sự hòa khí và "giữ thể diện" (face) cho cả hai bên, người Việt thường có xu hướng nói giảm, nói tránh, vòng vo trước khi đi thẳng vào vấn đề chính.
Việc từ chối trực tiếp một lời đề nghị bị coi là hành vi thiếu lịch sự, có tính sát thương cao đối với quan hệ xã hội. Do đó, các từ đệm như "thôi để xem đã", "để từ từ tính", "cũng tùy" thường được dùng như những lớp đệm giảm xóc trong ứng xử.

Bước sang thời kỳ hiện đại, sự bùng nổ của công nghệ thông tin, mạng xã hội và lối sống đô thị đang làm lung lay mạnh mẽ các khuôn phép giao tiếp truyền thống:

Sự phẳng hóa và phá vỡ cấu trúc vai vế: Trên các không gian mạng, các đại từ xưng hô bỗng chốc bị thu gọn hoặc thay đổi toàn diện (mình - cậu, tớ - bạn, hoặc dùng các danh xưng trung tính từ tiếng nước ngoài). Khoảng cách thế hệ bị xóa mờ khi người trẻ và người lớn tuổi đối thoại ngang hàng trên không gian số.
Sự nổi lên của chủ nghĩa cá nhân: Thế hệ trẻ ngày nay có xu hướng chuộng sự minh bạch, trực diện và bình đẳng trong giao tiếp hơn là sự câu nệ vai vế phức tạp. Tuy nhiên, đằng sau lớp vỏ hiện đại đó, những tầng sâu vô thức về sự kính trọng, cách giữ ý tứ và văn hóa ứng xử "trên kính dưới nhường" vẫn chảy ngầm như một dòng nước không thể chối bỏ trong bản sắc Việt.