Bên cạnh cái tên chính thức được khắc trên giấy khai sinh, được cất nhắc trong gia phả hay được xướng lên trong các dịp trang trọng, người Việt từ xưa đến nay luôn sở hữu một thế giới danh tính thứ hai vô cùng sống động, phong phú và đầy bản năng: Biệt danh và tên tục.
Nếu tên thật là chiếc áo chỉnh tề, đôi khi gò bó người ta trong các chuẩn mực xã hội, thì biệt danh chính là khoảng không gian tự do, là nơi con người bộc lộ chân thật nhất bản ngã, góc khuất, hoặc sự hài hước trào phúng của đời sống cộng đồng.
I. Tên tục và biệt danh thời thơ ấu: Vũ khí tâm linh và sự bảo hộ nguyên thủy
Trong văn hóa dân gian Việt Nam, việc đặt cho đứa trẻ mới sinh một cái tên rất xấu, rất thô kệch (tên tục, tên cúng cơm) là một tập tục lâu đời mang đậm dấu ấn tín ngưỡng vạn vật hữu linh và nỗi sợ bản năng trước bệnh tật, tử thần.
Chiến thuật "lừa gạt" quỷ thần: Quan niệm dân gian cho rằng các thế lực siêu nhiên, ma quỷ hay dịch bệnh luôn rình rập để bắt đi những đứa trẻ đẹp đẽ, kháu khỉnh. Bằng cách gọi đứa trẻ bằng những cái tên vô cùng xấu xí, tầm thường (như Cu, Tí, Mít, Đậu, Sắn, Mận, Chó, Cún, Heo), cha mẹ hy vọng các thế lực ấy sẽ chê bai, lờ đi mà không thèm chú ý, từ đó đứa trẻ mới dễ nuôi và khỏe mạnh qua cơn hoạn nạn.
Sự gắn kết với đời sống mộc mạc: Những cái tên tục này thường lấy trực tiếp từ các loài vật nuôi quanh nhà, các nông sản quen thuộc hoặc các bộ phận cơ thể một cách suồng sã. Dù đứa trẻ lớn lên và mang một cái tên Hán Việt rất sang trọng trên giấy tờ, cái tên tục thuở nhỏ vẫn theo suốt nó trong không gian gia đình, như một sợi dây neo giữ sự gần gũi, ruột thịt.
II. Biệt danh tự phát từ cộng đồng: Tấm gương phản chiếu đặc điểm cá nhân
Khi con người bước ra khỏi không gian gia đình để hòa mình vào cộng đồng (làng xóm, trường học, quân ngũ, công sở), một hệ thống biệt danh mới tự động hình thành. Đây không phải là tên do cha mẹ ban cho, mà là sản phẩm của sự quan sát sắc sảo, đôi khi cay đắng nhưng cũng rất hài hước từ tập thể.
1. Biệt danh dựa trên đặc điểm ngoại hình (Sự phóng đại trực quan)
Người Việt rất giỏi trong việc nắm bắt những nét ngoại hình độc đáo để gán cho người khác một cái biệt danh tồn tại suốt đời.
Đó có thể là vóc dáng (Thắng "còi", Dũng "béo", Hùng "quẩy"), đặc điểm khuôn mặt hay mái tóc (Sơn "xoăn", Lan "sún"). Những biệt danh này đôi khi mang tính trêu chọc, nhưng ở mức độ vừa phải, chúng lại tạo nên sự gắn kết, thân mật giữa những người cùng nhóm.
2. Biệt danh dựa trên tính cách, thói quen và sự kiện cuộc đời
Một tính cách nổi trội (như Thành "liều", Hạnh "keo"), một tật xấu nhỏ, hoặc một câu nói cửa miệng lặp đi lặp lại đều có thể trở thành chất liệu để cộng đồng "đóng mác" cho một cá nhân.
Có những biệt danh sinh ra từ một sự kiện đáng nhớ, một tai nạn hài hước hoặc một cú ngã để đời trong quá khứ. Biệt danh lúc này trở thành một thứ "hồ sơ sống", ghi lại lịch sử cá nhân dưới lăng kính trào phúng của tập thể.
III. Biệt danh tự chọn trong đời sống hiện đại và không gian mạng
Bước sang thời kỳ công nghệ số và sự bùng nổ của mạng xã hội, nghệ thuật dùng biệt danh đã chuyển hóa từ dạng "bị cộng đồng gán ghép" sang dạng "tự định danh bản ngã" (nickname, username, nghệ danh).
Sự giải phóng cái tôi cá nhân: Trên các nền tảng số, người ta không dùng tên thật. Biệt danh lúc này trở thành tuyên ngôn về sở thích, phong cách sống, hoặc một nhân dạng khác mà họ muốn hướng tới (từ những cái tên mang màu sắc lãng mạn, bí ẩn cho đến các biệt danh mang tính châm biếm, hài hước, trào phúng).
Không gian ẩn danh và sự tự do giao tiếp: Biệt danh trên mạng xã hội tạo ra một lớp giáp an toàn, giúp con người cởi bỏ những áp lực về vai vế, lễ giáo hay khuôn phép truyền thống, thỏa sức bày tỏ quan điểm một cách phóng khoáng và trực diện hơn rất nhiều.
IV. Tổng kết: Sự song hành giữa tên thật và biệt danh
Nếu tên thật thuộc về trật tự xã hội, pháp lý và gia tộc, thì biệt danh và tên tục lại thuộc về tâm lý học đám đông, tình cảm ruột thịt và sự tự do cá nhân.
Trong cấu trúc văn hóa định danh của người Việt, sự tồn tại song song của một cái tên trang trọng trên giấy tờ và một cái biệt danh xuề xòa, gần gũi chính là minh chứng cho thấy người Việt luôn biết cách dung hòa giữa khuôn phép cộng đồng và sự dí dỏm, thực tế, phóng khoáng trong tâm hồn.