"Public spaces are not merely physical volumes; they are frameworks designed to structure the probability of human encounters."
(Không gian công cộng không đơn thuần là những khối tích vật lý; chúng là hệ khung được thiết kế để định hình xác suất xảy ra các cuộc chạm trán giữa con người.)
— William H. Whyte, The Social Life of Small Urban Spaces (1980)
Điện thoại trong túi quần của Khôi rung nhẹ. Tin nhắn từ Hưng.
Khải Hưng: Mày đang ở đâu vậy? Tình hình đi xem triển lãm với ai đó thuận lợi không?
Khôi không trả lời.
Khải Hưng: Nhớ đừng nói mấy câu kỳ lạ khó nghe đó nha!
Khôi tắt màn hình.
Những câu kỳ lạ. Khôi hiểu Hưng đang ám chỉ điều gì. Thói quen thích phân tích hay giữ im lặng của anh vốn chẳng có gì bất thường. Vấn đề nằm ở chỗ, mỗi khi căng thẳng, anh lại cố tìm cách bắt chuyện, để rồi câu từ thốt ra toàn sai thời điểm. Ý tứ thì đúng, nhưng cách diễn đạt hơi lạc quẻ. Kết quả là người đối diện chỉ đáp lại bằng ánh mắt ngơ ngác, rồi gượng gạo cười cho qua chuyện.
Điển hình là lần anh cùng Hưng tham dự tiệc tân gia của một đồng nghiệp cũ. Nhận ra gia chủ đang gồng mình trả góp căn nhà nhưng vẫn ráng quẹt thẻ tín dụng để mua bộ sofa da nhập khẩu đắt đỏ, Khôi thấy bất an cho bạn. Muốn giúp đồng nghiệp cũ, anh điềm tĩnh chỉ ra rằng showroom vẫn cho phép đổi trả trong vòng bảy ngày. Anh nhẩm luôn khoản lãi thẻ tín dụng rồi phí hoàn kho để trả lại bộ sofa, cắt giảm nợ. Thiện chí của anh khiến cả phòng khách chìm vào im lặng. Hưng vội vã đánh tiếng, cười xòa rồi kéo anh ra ban công.
Từ sáng tới giờ, Khôi tự nhận định bản thân giao tiếp khá ổn. Hưng chỉ giỏi lo lắng lung tung.
Tiếng bước chân chậm rãi của Châu và Khôi vang vọng trên nền gỗ cũ, hòa cùng tiếng thì thầm khẽ khàng của vài khách tham quan phía xa. Không gian thoảng mùi hương đặc trưng, chút ẩm mốc của tường gạch pha lẫn hương gỗ khô.
Vừa đi, Châu vừa chỉ cho Khôi những chi tiết cô thấy thú vị. Cô xâu chuỗi năm sáng tác của bức ảnh với những biến động của thành phố đúng thời điểm đó, làm bật lên lý do tác phẩm tồn tại. Có những góc chụp mà cảnh vật hiện tại vẫn vẹn nguyên, nhưng cũng có những khung hình đã trở thành chứng tích, bởi góc đường, khu tập thể hay quán cà phê năm ấy đều đã bị giải tỏa.
Đô thị vẫn dịch chuyển mỗi ngày, chỉ là vì sống ngay giữa lòng sự thay đổi đó nên người ta khó nhận ra. Khôi thì bắt đầu để ý, không phải sự dịch chuyển ấy, mà là ánh mắt Châu sáng lên mỗi khi nhắc về những điều đã cũ.
Họ đi tiếp đến góc trưng bày những bức ảnh hẻm Sài Gòn, nơi ánh sáng đổ qua mái tôn thay đổi theo thời gian trong ngày, từ vệt nắng sáng sang bóng chiều bảng lảng. Góc trưng bày những bức ảnh hẻm nằm ngay dưới ô giếng trời, tách biệt khỏi luồng di chuyển chính của phòng tranh. Ánh sáng trắng tự nhiên từ trên cao đổ xuống, bị lọc qua lớp kính mờ thành một vệt sáng trắng êm nhẹ, dội lên những khung hình trên tường.
Từ xa vừa thấy khu giếng trời, Châu đã thích thú ngay. Cô thốt lên một tiếng trầm trồ rồi bước nhanh tới. Khôi chỉ lặng lẽ đi theo sau.
Châu đảo mắt nhìn một lượt kiến trúc xung quanh, lướt qua mấy bức ảnh hẻm rồi mỉm cười, như thể cô đang bắt gặp một mảnh ký ức xa xôi vui vẻ nào đó. Khôi đứng kế bên cũng đang quan sát những bức ảnh. Anh nhìn thấy những góc hẻm trống, hẻm chật, chiếc xe đạp dựng hờ vào tường, và cả mấy khóm rau muống vươn mình trong thùng xốp cũ. Những thứ tưởng chừng vụn vặt và ngổn ngang ấy lại giữ chân Châu rất lâu. Anh kiên nhẫn chờ phần thuyết minh của cô, để xem cô sẽ kể tiếp câu chuyện mộng mơ nào về chúng.
Bỗng Châu lùi ra sau, giơ điện thoại lên chụp hình. Tiếng "tách" vang lên. Khôi ngoái lại, thấy cô vẫn chưa hạ máy điện thoại xuống. “Cô lén chụp tôi à?"
Châu phì cười, hạ máy xuống. "Anh tự tin quá đó."
“Cô là kiến trúc sư phải không?”
“Thiết kế môi trường.”
"Tức là quy hoạch cảnh quan và đô thị?"
"Không hẳn. Tôi nghiên cứu hành vi đô thị và thiết kế trải nghiệm không gian.”
“Thảo nào cô đứng đây lâu thế. Đang soi xem thiết kế cái giếng trời này mấy điểm à?”
Châu nhìn lên vệt sáng từ giếng trời rồi quay sang anh. “Thế anh thấy sao, đứng đây có dễ chịu không?”
Khôi suy nghĩ một lát. “Cũng tạm.”
“Chỉ ‘cũng tạm’ thôi sao?”
Châu mỉm cười và bước đi.
Khi họ bước sang gian trưng bày tiếp theo, một nhân viên phòng tranh nhận ra Châu liền vội vã tiến lại chào hỏi. Châu mừng rỡ thấy rõ. Nhưng khi người đó tò mò dời mắt sang người đi cùng, cô lại thoáng ngập ngừng lúc giới thiệu Khôi.
Khôi tinh ý nhận ra sự ngập ngừng ấy ngay. Anh chủ động gật đầu chào người bạn kia một cách lịch sự, rồi lặng lẽ bước tiếp, chừa lại khoảng không gian riêng để hai người họ tự nhiên trò chuyện.
Anh thầm lặng đi xem ảnh một mình. Không còn ai đứng bên cạnh trầm trồ, nhịp chân của Khôi trở lại với vẻ vội vã. Anh lướt qua từng bức hình một cách nhanh chóng. Đứng trước mỗi khung ảnh, anh thử cúi xuống đọc kỹ từng dòng ghi chú, nhẩm tính từng mốc số năm, nhưng rốt cuộc vẫn thấy chúng hoàn toàn xa lạ. Anh tự hỏi, nếu là Châu, cô sẽ nhìn thấy điều gì đằng sau những mảnh ký ức tĩnh lặng này? Bản thân anh, thật sự chẳng tìm thấy chút kết nối nào với chúng.
Bình thường, chỉ cần liếc qua cái bảng cân đối kế toán khô khốc, Khôi đã đọc ra ngay sức khỏe tài chính hay mấy trò phù phép của cả một doanh nghiệp. Con số với anh có ngôn ngữ riêng, gãy gọn và luôn có đáp án. Thứ khiến anh tò mò lúc này lại là cái báo cáo tổng kết sau khi triển lãm này đóng cửa. Bao nhiêu lượt khách ghé qua, độ tuổi trung bình bao nhiêu, thời gian lưu lại mỗi khu vực thế nào, và rốt cuộc, người ta chuyển hóa những trải nghiệm cảm xúc này thành doanh số thực tế ra sao.
Từ đằng xa, tiếng cười khúc khích của Châu vang lên giữa không gian phòng tranh yên tĩnh. Cô giật mình phát hiện ra mình vừa cười hơi to, ngượng ngùng vội lấy tay bịt miệng lại rồi nhún vai, co người nhìn bạn, nhưng đôi mắt thì vẫn cong lên nét cười giấu không nổi.
Khôi đứng từ xa quan sát khoảnh khắc đó. Anh chợt nhận ra khi đi bên cạnh mình, Châu chưa từng thoải mái và tự nhiên đến thế.
Anh xoay người, bước tới trước một khung ảnh treo ở góc khuất. Đó là bức chụp một góc công viên trong buổi chiều tà, với những vệt nắng muộn đổ dài trên thảm cỏ. Khôi vô thức phì cười một mình. Anh chợt nhớ về lần đầu tiên mình gặp Châu trong cái chòi gỗ ở công viên gần nhà.
Buồn cười ở chỗ, đó lại là sợi dây kết nối duy nhất anh tìm thấy với một tác phẩm nghệ thuật từ sáng đến giờ.
Khôi đi hết các phòng tranh, nhưng ngoảnh lại vẫn chẳng thấy Châu đâu. Anh tà tà bước đến gian trưng bày cuối cùng, nơi có dãy ghế nghỉ dành cho khách tham quan, rồi ngồi xuống. Rút điện thoại ra, anh lướt qua một lượt lịch trình làm việc dày đặc của tuần tới.
Đoạn, anh mở khung chat với Hưng, gõ nhanh một dòng:
Gia Khôi: "Triển lãm cũng tạm được."
Tin nhắn vừa đi, Hưng đã trả lời ngay:
Khải Hưng: "Uầy, bạn đồng hành không thú vị à?"
Khôi mỉm cười nhẹ, ngón tay gõ tiếp:"Thú vị nhưng…" Anh chưa kịp nhắn xong dòng tin nhắn thì một bóng người đã dừng lại ngay trước mặt. Châu đã đến gian triển lãm này từ lúc nào, nét mặt có chút áy náy. "Xin lỗi anh, để anh phải đợi rồi."
Khôi khóa màn hình điện thoại, cất vào túi rồi đứng dậy. “Xem ảnh xong chưa? Tôi đi tiếp với cô.”
Châu khua tay từ chối. “Không sao, tôi xem xong rồi. Giờ tôi phải đi có việc.”
"Vậy để tôi đưa cô về, hay đi chỗ nào mà cô cần đến."
Châu thoáng ngập ngừng rồi mỉm cười. "Vậy… cảm ơn anh."
Chiếc xe lăn bánh hòa vào dòng người nhộn nhịp buổi chiều. Không gian trong xe khá yên tĩnh, Khôi vừa cầm lái vừa chủ động mở lời. "Bạn cô làm ở phòng tranh đó à?"
"Đúng rồi. Lâu rồi tôi mới gặp lại bạn ấy," Châu tựa lưng vào ghế, mắt nhìn ra cửa kính rồi quay sang quan sát Khôi, nửa như tò mò, nửa như muốn phá tan sự im lặng. "Hôm nay đi một vòng có thẩm định được gì cho dự án đầu tư nào của anh không?"
Khôi ngẫm nghĩ một chút rồi đáp: "Không nhiều. Cô nghĩ sao về mô hình phòng tranh kỹ thuật số?"
Châu không trả lời ngay. Ánh mắt cô dừng lại ở chiếc kính chiếu hậu phía trước, chỗ treo một chuỗi hạt gỗ. Trong xe không có vật cầu an hay trang trí. Mọi thứ gọn gàng và trống trải. Ngón tay cô gõ nhè nhẹ lên đùi như đang cân nhắc.
"Nó giúp nghệ thuật tiếp cận được nhiều người hơn, đó là điều chắc chắn," Châu nói, giọng thong thả. "Nhưng phòng tranh số biến tác phẩm thành dữ liệu. Người ta đến đó để xem hình ảnh, chứ không phải để trải nghiệm không gian. Anh có thể số hóa một bức ảnh, nhưng không thể số hóa cái giếng trời hay tiếng bước chân nện xuống sàn gỗ. Một nơi cho người ta xem, còn một nơi buộc người ta phải thưởng thức. Dòng tiền của anh chạy theo lượt truy cập, tâm lý đầu cơ, hay giá trị thực sự của tác phẩm?"
Khôi im lặng. Câu hỏi của Châu không hoa mỹ, nhưng lại đụng đúng vào mấu chốt mà anh đang lấn cấn. Công ty khởi nghiệp kia muốn xẻ nhỏ một bức tranh thành hàng ngàn phần để bán online. Nhưng nếu người ta mua nó chỉ để chờ tăng giá rồi sang tay kiếm lời, thì cái họ cầm trên tay là mấy dòng mã vô hình, chứ chẳng liên quan gì đến nghệ thuật.
Thì ra cô gái này không chỉ biết nói về cảm xúc và những thứ lãng mạn.
Anh liếc nhìn nhẹ sang Châu, hạ giọng: "Cả buổi hôm nay cô ưng ý nhất cái giếng trời đó à?"
Châu ngập ngừng một chút, rồi gật đầu thừa nhận: "… Đúng là vậy. Tôi thích chỗ này lắm. Cảm ơn anh nhé."
"Cô có muốn quay lại đó lần nữa không?"
"Có chứ. Tuần sau tôi định rủ mấy người bạn thân qua đó chơi."
Không phải là đi với anh.
Khôi mỉm cười và không nói thêm gì.
Lúc Châu chuẩn bị bước xuống xe, Khôi quay qua nói. "Cô gửi cho tôi tấm hình chụp cái giếng trời lúc nãy nhé."
Châu gật đầu, vẫy tay, rồi quay lưng đi.
Về tới nhà, điện thoại của Khôi vang lên tiếng thông báo. Anh mở tin nhắn của Châu ra. Trong bức ảnh cô gửi, bóng lưng anh lọt thỏm giữa khoảng giếng trời, ngược sáng. Dưới ánh sáng mờ ảo đổ xuống từ trên cao, dáng vẻ của anh trong ảnh trông như một kẻ đang mơ hồ tìm kiếm chút tĩnh lặng cho riêng mình.