"The elements of architecture are not visual units or gestalt; they are encounters, confrontations that interact with memory."
(Những yếu tố cấu thành kiến trúc không chỉ là hình ảnh hay khối thị giác; chúng là những cuộc gặp gỡ, những trải nghiệm chạm trán đầy tương tác với ký ức.)
— Juhani Pallasmaa, The Eyes of the Skin (1996)
Chuyện phải đi tham khảo các phòng tranh và triển lãm ở Sài Gòn không phải là nói dối. Quỹ đầu tư của Gia Khôi quả thực đang thẩm định một dự án tiềm năng. Tuy nhiên, việc chọn đúng một triển lãm nhiếp ảnh đô thị là chút tính toán riêng của anh.
Khôi muốn đưa Châu đến một gallery nhỏ, mới mở được một năm ở Quận 2, bộ sưu tập khiêm tốn và dấu vết trên mạng xã hội gần như bằng 0, cực kỳ khó tự mò ra. Và bước đầu tiên Khôi thực hiện là vô cùng chính xác: giao toàn bộ việc tìm kiếm cho Khải Hưng.
Hưng đã sát cánh cùng Khôi từ những ngày đầu chập chững tại ngân hàng đầu tư. Kể từ khi cả hai cùng một người bạn hùn vốn mở quỹ đầu tư mạo hiểm bốn năm trước, Hưng đã trở thành mảnh ghép đắc lực, chuyên truy xuất những nguồn thông tin mà Khôi thường tốn nhiều thời gian mới tiếp cận được.
Thừa hưởng mạng lưới quan hệ rộng lớn từ gia đình kinh doanh lâu đời cùng bản năng nhạy bén, Hưng hiếm khi để công việc rơi vào ngõ cụt. Anh ta cũng chẳng bao giờ bỏ lỡ cơ hội nhắc khéo mọi người về năng lực ngoại giao khéo léo cùng sự sành sỏi của mình trong khoản kết nối.
Gia Khôi: Mày giúp tìm gallery có triển lãm về đô thị và quy hoạch được không? Tao muốn tìm hiểu thị trường phòng tranh. Càng sớm càng tốt.
Tối thứ Sáu, Khôi gửi dòng tin đó cho Hưng.
Khải Hưng: Ừa, thứ Hai tao gửi danh sách cho.
Gia Khôi: Tao muốn tranh thủ đi ngay vào cuối tuần này. Lẹ lẹ đi!
Khải Hưng: Ủa? Khùng hả cha? Ai bắt mà gấp vậy?
Gia Khôi: Tóm lại là kiếm được hay không? Nếu tao tự kiếm được thì coi như mày bất tài.
Khải Hưng: Ê, đừng có khích! Tao không mắc bẫy mày đâu.
Khôi không đáp lại. Đúng mười lăm phút sau, điện thoại báo có tin nhắn mới.
Khải Hưng: Gallery New Soul, Quận 2, triển lãm nhiếp ảnh mang tên '0-5m - Không gian và con người.' Cuối tuần này là 2 ngày cuối cùng.
Gia Khôi: Không hổ danh Công Tử Quan Hệ!
Khải Hưng: Tao ngửi thấy mùi bất thường rồi nha. Mày nghiện công việc thì đúng, nhưng mò đến một triển lãm với chủ đề mày chưa bao giờ bận tâm thì lạ lắm.
Khải Hưng: Không biết là đi nghiên cứu thị trường hay đang cưa cẩm cô nào đây?
Khôi không đáp lại, chỉ tập trung lướt qua thông tin về triển lãm vừa nhận được.
Khải Hưng: Sự im lặng của mày vừa xác nhận giả thuyết thứ hai.
Màn hình điện thoại lại sáng lên. Lần này là mã QR kèm chỉ dẫn địa điểm.
Khải Hưng: Hai vé online tao đặt luôn rồi, tặng mày nhá! Khỏi mất công xếp hàng.
Khải Hưng: Tiện đường ghé qua quán bánh mì chảo quen thuộc mà ăn sáng.
Quả là hiểu bạn. Khôi gật gù, trong lòng vừa ý.
Ngày mới thành lập, quỹ Atlas Capital chỉ có 3 người nên không có dư nhân sự. Hưng vừa quản lý đối tác vừa kiêm vai trò lọc email, sắp xếp lịch, nhắc deadline cho Khôi để anh tập trung hoàn toàn vào con số và mô hình tài chính. Hưng chưa từng phàn nàn và vẫn giữ thói quen đó suốt 4 năm qua. Cả hai đều coi đây là chuyện hiển nhiên.
Không dừng lại ở đó, Hưng hiểu cái nết của Khôi hơn bất kỳ ai. Anh vẫn hay trêu Khôi là gã đàn ông ngơ ngác mỗi khi rời mắt khỏi công việc. Thế nên, Hưng luôn hăng hái tạo ra đủ cơ hội để Khôi nếm trải những sắc màu của cuộc sống. Và lần này, anh lại hoàn thành xuất sắc nhiệm vụ.
Gia Khôi: Cảm ơn! Thứ Hai tao mời "thư ký riêng" cà phê sáng.
Sáng hôm sau, Khôi dậy sớm và gửi tin nhắn cho Minh Châu. Nhận được hồi đáp báo cô rảnh rỗi, cảm giác phấn chấn bất ngờ ập đến thúc giục anh khẩn trương sửa soạn. Anh chọn đi ô tô vì không gian riêng tư giúp việc trò chuyện trên quãng đường dài trở nên thoải mái hơn.
Nhìn Châu bước tới từ xa trong chiếc áo thun, quần jeans đơn giản cùng mái tóc đen nhánh xõa dài, Khôi thầm nhận định bản thân đã quyết định đúng khi lên kế hoạch "đầu tư" sớm như vậy. Cô nở nụ cười tươi tắn, bước chân rảo nhanh về phía anh. Chiếc mũ len màu vàng cô đội, thứ anh từng thấy kỳ quặc, hôm nay trông chẳng còn kỳ cục chút nào. Ngược lại, anh thấy nó hợp với cô đến lạ.
Ba tuần không gặp Châu ở công viên là đủ lâu để anh xác định rõ vị trí của cô trong tâm trí. Anh không có thói quen để các biến số tuột khỏi tầm kiểm soát. Khi đã phân tích kỹ và thấy mọi thứ đang đi đúng hướng, anh sẽ hành động rất nhanh. Sau cuộc gặp hôm qua, anh biết mình phải chủ động kéo cô ra khỏi góc công viên yên tĩnh đó. Để lâu hơn, e rằng độ nóng cảm xúc sẽ nguội đi, mà anh thì không muốn bỏ lỡ một cơ hội tốt chỉ vì sự chần chừ không đáng có.
Tất cả chỉ là bản năng. Khôi tự nghĩ.
Khôi và Châu đứng ở lối vào. Không gian trưng bày nằm trong một tòa nhà cũ, giữ nguyên tường gạch trần với ánh đèn dây vàng ấm áp kéo dài theo mái vòm thấp. Khách tham quan chỉ lác đác vài người, không đông đúc như lời Hưng dặn. Sáng thứ Bảy, trời mát nhẹ.
"Gallery New Soul. Tôi còn chưa biết có chỗ này đấy. Sao anh biết hay vậy?" Châu tò mò hỏi.
"Tìm dữ lắm đó." Khôi khịt mũi, cố ý giấu chuyện ai mới là người thực sự tìm ra địa điểm này.
Anh bước đến quầy thông tin, đưa mã đặt chỗ cho nhân viên rồi nhận lại 2 tấm vé. Châu liếc nhanh tờ giấy trên tay anh: "Anh đã đặt vé trước rồi à?"
"Ừm. Tối qua mua rồi."
Cô nheo mắt nhìn anh đầy băn khoăn. Khôi nhanh chân bước thẳng vào trong để tránh cho cô có cơ hội vặn hỏi thêm điều gì.
Ngay lối vào có một tấm panel nhỏ đặt ở độ cao ngang tầm mắt. Chỉ là một tờ giấy dày, chữ đen, lồng trong khung gỗ mỏng.
0–5m — Không Gian Và Con Người
Trong thiết kế đô thị, 0–5m là vùng tương tác quan trọng nhất của con người với thành phố: tầm mắt, tầm tay, khoảng cách mà một người có thể nhìn thấy mặt người khác.
Triển lãm này không trưng bày ảnh về những tòa nhà tráng lệ, cũng không chụp ảnh về quy hoạch lớn. Mà là những bức ảnh phản ánh những gì xảy ra trong 5 mét đó: cái ghế ai đó kê ra trước cửa, cái cây không ai trồng mà vẫn bám rễ, con hẻm không tên trên bản đồ nhưng ai cũng thuộc đường vào.
Sài Gòn thay đổi theo từng năm. Những chi tiết trong phạm vi 5 mét này thay đổi trước tiên rồi âm thầm biến mất.
40 tác phẩm. 16 địa điểm. 24 nhiếp ảnh gia. 2018–2024.
Châu bước qua tấm panel từ lúc nào và đang đứng trước tác phẩm đầu tiên. Khôi nhanh chóng nhận ra "nhịp" của hai người hoàn toàn lệch nhau.
Thói quen xử lý thông tin của Khôi vốn nhanh gọn: nhìn bố cục, nắm nội dung, bắt trọn ý đồ của tác giả rồi tiếp tục. Bàn chân anh rảo bước thong thả từ khung hình này sang khung hình khác. Nhưng Châu thì ngược lại.
Cô không chỉ xem ảnh. Châu đứng rất lâu trước đoạn chú thích nhỏ xíu dán bên cạnh khung hình, mắt đọc chậm rãi. Đôi lúc cô đứng im, mắt đăm chiêu theo đuổi một suy nghĩ nào đó, rồi bất giác gật gù. Chưa hết, cô còn tranh thủ quan sát cả biểu cảm của những người xung quanh. Đến khi Khôi đi hết một lượt gian trưng bày ngoảnh lại, Châu mới chỉ nhích đến bức ảnh thứ hai.
Khôi đút hai tay vào túi quần, tựa lưng vào mảng tường trống gần đó, lặng lẽ nhìn cô. Mái tóc cô rũ nhẹ sang một bên khi cô nghiêng đầu ngắm nghía. Sự kiên nhẫn hiếm hoi ở một kẻ luôn tính toán thời gian như anh lúc này lại được kích hoạt vô điều kiện. Tuy nhiên, nếu cứ đà này thì buổi hẹn sẽ kết thúc ở gian trưng bày số một.
Khôi bước lại gần, dừng lại đằng sau Châu, giữ một khoảng cách vừa đủ lịch sự.
"Sao cô xem lâu thế?" Khôi cất giọng nhỏ nhẹ. "Tôi không nỡ bỏ cô lại để sang gian khác, nhưng tôi đã xem xong từ đời nào rồi."
Châu giật mình, xoay người lại. Bắt gặp vẻ mặt thản nhiên nhưng có phần chịu trận của anh, cô bật cười khẽ.
"Vậy tôi có gợi ý này," Châu ngước nhìn anh. "Anh thuê tôi làm hướng dẫn viên trải nghiệm đi. Tôi nhận làm không công, đổi lại tôi sẽ chỉ cho anh thấy những thứ đáng để dừng lại lâu hơn một chút."
Lần gần nhất Khôi kiên nhẫn đứng chờ một người là tại sảnh của một khách sạn 5 sao, khi vị đại diện doanh nghiệp trễ hẹn đúng 40 phút. Mỗi phút trôi qua đều được anh quy đổi thành chi phí cơ hội, sự bực bội và một điểm trừ thẳng tay vào kỷ luật của đối tác. Hôm đó anh không hủy cuộc gặp, vẫn ngồi lại trò chuyện thêm 20 phút, từ tốn uống hết ly cà phê rồi lịch sự hẹn dịp khác. Ngay sau khi bước ra khỏi sảnh, anh chuyển toàn bộ hồ sơ dự án cho Hưng tiếp quản, không quên kèm ghi chú: một dự án tiềm năng nhưng rủi ro lớn về quản trị.
Nhưng Châu không phải là đối tác kinh doanh, và việc cô đứng chôn chân trước khung ảnh cũng chẳng gây thiệt hại gì cho Khôi. Châu không vô kỷ luật; sự lề mề của cô chỉ chứng tỏ cô đang sống theo một nhịp độ khác với anh. Cô còn thản nhiên mời anh trải nghiệm nhịp độ ấy. Chính điều này khiến anh vừa tò mò vừa hơi căng thẳng.
Khôi thở dài một hơi. Anh gật đầu: "Được thôi. Tôi chấp nhận giao dịch này."
"Giao dịch này có hiệu lực ngay lập tức."
Châu quay người lại, bước ngược về phía bức ảnh đầu tiên. Tác phẩm ghi lại một vệt nắng cuối ngày lọt qua khe cao ốc, rọi sáng đúng khoảng hở nửa mét giữa hai dòng xe kẹt cứng, nơi hai người xa lạ nghiêng tay lái lách qua nhau bằng một cái gật đầu.
Khôi bước theo, dừng lại bên cạnh cô. Mắt anh lướt qua khung hình rồi dừng lại ở mái tóc của Châu đang rũ sang một bên vai.
"Bức này tôi lướt qua chưa tới năm giây," Khôi cất giọng. "Ngoài mật độ giao thông và sự lãng phí thời gian, tôi chưa thấy lý do nào để dừng lại lâu hơn."
Châu đưa ngón tay trỏ chỉ vào dòng ghi chú in chữ nhỏ dán ở góc dưới khung tranh:
'0,5 m' - Tác phẩm mở màn tại Triển lãm Nhiếp ảnh Đô thị Châu Á (Tokyo, 2021); Ảnh bìa Tạp chí Thời Đại, ấn bản đặc biệt về Megacities (siêu đô thị).
Ghi chú của tác giả: Tôi mất 4 tiếng đứng ở góc đường này mỗi chiều suốt 3 tháng, chỉ để chờ đúng 15 phút nắng xiên cuối ngày lọt qua khe giữa hai tòa cao ốc, chiếu thẳng vào khoảng trống 0,5 m giữa hai dòng xe đang kẹt cứng. Khoảnh khắc ánh sáng, chuyển động và cái gật đầu trùng khớp đó chỉ kéo dài chưa tới 2 giây.
Châu nói: "Anh thấy lãng phí thời gian, nhưng tác giả bỏ ra hàng trăm giờ chỉ để chờ 15 phút nắng và bắt đúng 2 giây gật đầu giữa hai dòng xe. Sự phi lý đó mới tạo nên giá trị."
"Chi phí cơ hội quá cao, hiệu suất cực thấp với 99% tỷ lệ thất bại," Khôi nhận định.
Châu xoay người lại: "Anh vừa nói ra lý do nó đặc biệt rồi đó. Cái 1% thành công mong manh ấy đã thực sự xảy ra, nên anh tiếc gì vài phút để đứng lại tán thưởng nó?"
Khôi gật đầu. Anh thừa nhận bằng một khoảng lặng ngắn trước khi nghiêng người, nhường đường cho Châu tiến lên phía trước.
"Mời hướng dẫn viên. Đi tiếp thôi."