Khi viết giao tranh, tác giả thường quan tâm đến:

Ai mạnh hơn?

Ai có vũ khí gì?

Ai thắng?

Nhưng còn một câu hỏi khác:

Sau khi cuộc chiến kết thúc, xã hội sẽ nhìn chuyện đó như thế nào?

Đây là lúc luật pháp và nhận thức xã hội bước vào câu chuyện.

Nếu bối cảnh của truyện tương đồng với hiện đại, luật pháp trong truyện có thể tương đối gần với luật pháp ngoài đời.

Nhân vật nổ súng vào người khác có thể liên quan đến các quy định về vũ khí, gây thương tích, g-iết người, phòng vệ chính đáng, bắt giữ...

Nhưng nếu truyện diễn ra ở một thời đại khác, không thể lấy luật pháp hiện đại rồi đặt nguyên xi vào đó.

Luật pháp phải phù hợp với:

thời đại → thể chế → quyền lực → tôn giáo → tập quán → trình độ tri thức → dân trí → công nghệ → quan niệm về con người.

Không thể có một xã hội trung cổ nhưng mọi người lại suy nghĩ, nói chuyện và đánh giá một vụ việc giống hệt con người thế kỷ XXI.

Đây là một trường hợp rất dễ nhận ra.

Giả sử một nhân vật thời trung cổ cầm súng và bắn một người giữa phố.

Nếu xã hội đó chưa từng biết súng tồn tại, thì sự kiện không thể chỉ kết thúc bằng:

Hắn bắn chết người kia.

Người dân xung quanh chạy đi.

Hết.

Không.

Một thứ hoàn toàn mới vừa xuất hiện trước mắt họ.

Người chứng kiến có thể không hiểu đó là súng.

Họ có thể nghĩ đó là phép thuật.

Có thể nghĩ đó là một loại nỏ kỳ quái.

Có thể cho rằng nhân vật sử dụng ma quỷ.

Có thể không hiểu tại sao một âm thanh lại có thể g-iết người từ khoảng cách xa.

Và quan trọng hơn:

tin đồn sẽ lan ra.

Trong một xã hội chưa biết súng, một phát súng có thể tạo ra nhiều tầng hậu quả.

Tầng đầu tiên là người bị bắn.

Tầng thứ hai là những người chứng kiến.

Tầng thứ ba là gia đình người chết.

Tầng thứ tư là chính quyền địa phương.

Tầng thứ năm là những người nghe tin.

Tầng thứ sáu là giới cầm quyền, quân đội, giáo hội hoặc các thế lực khác nếu họ nhận ra giá trị của loại vũ khí này.

Vì vậy, một phát súng có thể trở thành:

một vụ án → một lời đồn → một câu chuyện truyền miệng → một nỗi sợ → một vấn đề chính trị hoặc quân sự.

Đây mới là cách công nghệ mới thực sự bước vào một thế giới cũ.

Không nên để một người nông dân trung cổ nhìn khẩu súng rồi nói:

“Đây là vũ khí sử dụng nguyên lý đạn đạo hiện đại.”

Đó là kiến thức của tác giả, không phải kiến thức của nhân vật.

Nhân vật chỉ có thể giải thích sự vật bằng vốn hiểu biết mà xã hội của họ có.

Họ có thể nói:

“Ma thuật.”

“Lôi hỏa.”

“Thứ vũ khí của quỷ dữ.”

“Một loại nỏ không dây.”

“Phép của phù thủy.”

Hoặc đơn giản:

“Ta không biết nó là thứ gì.”

Câu cuối đôi khi lại chân thực nhất.

Không biết cũng là một phản ứng.

Không chỉ kiến thức khoa học.

Ngay cả quan niệm về:

tội phạm,

trách nhiệm,

quyền lực,

giai cấp,

vũ khí,

chiến tranh,

tù binh,

hôn nhân,

tôn giáo,

sự sống,

cái chết,

danh dự

cũng có thể khác rất xa hiện đại.

Một hành động mà xã hội hiện đại xem là hiển nhiên chưa chắc được xã hội trung cổ nhìn như vậy.

Ví dụ, nếu một người quý tộc giết một thường dân, phản ứng của xã hội có thể khác rất nhiều so với việc một thường dân giết quý tộc.

Nếu một người có quyền lực sử dụng vũ khí mới, người dân có thể không có cùng khả năng phản kháng hoặc yêu cầu công lý như xã hội hiện đại.

Nếu xã hội coi danh dự dòng họ là vấn đề sống còn, một cuộc ẩu đả cá nhân có thể kéo theo xung đột giữa hai gia tộc.

Luật pháp không tồn tại riêng lẻ. Nó nằm trong cấu trúc xã hội.

Một lỗi thường gặp là tác giả viết bối cảnh cổ đại nhưng cho nhân vật nói:

“Đây là quyền cá nhân của tôi.”

“Anh đang xâm phạm quyền riêng tư.”

“Chúng ta cần tôn trọng sự bình đẳng.”

Những quan niệm ấy không phải không thể xuất hiện.

Nhưng nếu chúng xuất hiện, phải có nguồn gốc trong thế giới truyện.

Nhân vật có thể là người có tư tưởng khác biệt.

Có thể từng được giáo dục đặc biệt.

Có thể đến từ một nền văn hóa khác.

Có thể đã tiếp xúc với một hệ thống tư tưởng mới.

Nhưng đừng để cả xã hội trung cổ đột nhiên nói chuyện như một lớp học công dân thế kỷ XXI.

Phù hợp thời đại không có nghĩa:

cổ đại = ngu.

Người ở thời đại trước có tri thức của họ.

Họ có thể rất giỏi quan sát.

Có thể hiểu chiến thuật.

Có thể biết y học theo hệ thống đương thời.

Có thể có luật lệ phức tạp.

Có thể có kỹ thuật xây dựng, luyện kim, hàng hải hoặc tổ chức quân đội rất phát triển.

Vấn đề là hệ thống tri thức ấy khác hệ thống tri thức hiện đại.

Vì vậy, khi một thứ mới xuất hiện, họ sẽ cố giải thích nó bằng những gì mình biết.

Đó mới là phản ứng hợp lý.

Nếu nhân vật g-iết người giữa thành phố, đừng chỉ quan tâm:

“Anh ta có thắng trong trận đánh không?”

Hãy hỏi tiếp:

Ai nhìn thấy?

Ai báo quan?

Quan địa phương xử lý thế nào?

Gia đình nạn nhân phản ứng ra sao?

Nhân vật có địa vị gì?

Nạn nhân có địa vị gì?

Vũ khí có hợp pháp không?

Có ai biết nó là gì không?

Có nhân chứng không?

Có tin đồn không?

Chính quyền có sợ loại vũ khí này không?

Có người muốn tìm cách sở hữu nó không?

Có người muốn tiêu diệt người sử dụng nó không?

Như vậy, giao tranh không kết thúc khi tiếng vũ khí cuối cùng vang lên.

Nó để lại hậu quả pháp lý và xã hội.

Truyện có phép thuật không bắt buộc phải sử dụng luật pháp ngoài đời.

Một thế giới có thể có:

luật cấm sử dụng ma pháp cấp cao,

giấy phép sử dụng phép thuật,

tòa án của pháp sư,

quyền miễn trừ của quý tộc,

luật chiến tranh,

luật về sinh vật triệu hồi,

luật quản lý vũ khí ma pháp.

Nhưng một khi tác giả đã đặt ra luật, phải tôn trọng nó.

Không thể chương trước nói sử dụng phép này là trọng tội, chương sau nhân vật chính dùng nó giữa thành phố rồi chẳng ai quan tâm.

Nếu có ngoại lệ, ngoại lệ cũng phải có nguyên nhân.

Đây là nguyên tắc rất quan trọng.

Một người thời trung cổ nhìn thấy súng không thể lập tức hiểu toàn bộ công nghệ súng.

Một người chưa từng thấy máy bay không thể ngay lập tức có khái niệm hoàn chỉnh về hàng không.

Một người chưa từng gặp AI không thể ngay lập tức phân loại nó bằng thuật ngữ hiện đại.

Xã hội phải trải qua quá trình:

nhìn thấy → sợ hãi → đồn đoán → giải thích → kiểm chứng → hình thành quan niệm → thích nghi.

Quá trình ấy có thể mất vài ngày, vài năm hoặc nhiều thế hệ tùy mức độ của công nghệ.

Và trong khoảng thời gian đó, tin đồn là một phần của thế giới.

Khi viết một cảnh giao tranh trong quá khứ, hãy hỏi:

Nhân vật này biết gì?

Người dân biết gì?

Chính quyền biết gì?

Họ có từ ngữ để gọi thứ này không?

Họ giải thích nó bằng hệ thống tri thức nào?

Luật pháp thời đó quy định chuyện này thế nào?

Địa vị xã hội của những người liên quan ra sao?

Tin đồn sẽ biến sự kiện thành câu chuyện gì?

Một tháng sau, người ta còn nhớ chuyện này không?

Một năm sau, nó có thay đổi xã hội không?

Đó là cách biến một bối cảnh lịch sử hoặc giả tưởng thành một xã hội đang sống, thay vì một sân khấu cổ trang nơi nhân vật hiện đại được mặc quần áo cũ.

Thời đại không chỉ là trang phục và kiến trúc.

Nếu viết trung cổ mà chỉ đổi:

áo quần,

kiếm,

lâu đài,

ngựa,

thành phố

thì chưa đủ.

Phải đổi cả:

cách con người hiểu thế giới, cách họ đánh giá hành động, cách pháp luật vận hành, cách tin đồn lan truyền và cách xã hội phản ứng với điều chưa từng biết.

Một người cầm súng giữa thời trung cổ không chỉ tạo ra một cái chết.

Hắn vừa đưa một vật thể của thời đại khác vào một hệ thống nhận thức chưa có chỗ cho nó.

Và nhiệm vụ của người viết là mô tả cả cú nổ lẫn tiếng vọng của nó trong xã hội.