Sau thế giới của những chiếc hộp, sau cái thiên đường giả nơi con người chìm vào giấc mơ hoàn hảo, Độc Ma bước vào một thế giới mà, ngay từ khoảnh khắc đầu tiên, anh nhận ra là đối cực hoàn toàn của nó. Nếu cỗ máy trải nghiệm cho con người mọi thứ mà không đòi hỏi gì, thì thế giới này đòi hỏi tất cả và cho đi rất ít. Nếu ở đó con người trốn khỏi khó khăn vào giấc mơ, thì ở đây con người tự nguyện đâm đầu vào khó khăn, tìm kiếm nó, ôm lấy nó.
Anh giáng sinh vào thế giới ấy trong hình hài một cư dân mà Người Gác Ngưỡng đặt tên là Khổ. Và cái tên ấy, anh sẽ sớm hiểu, không phải ngẫu nhiên. Vì đây là thế giới của những kẻ đã chọn khổ.
Cũng như mọi thế giới trong hành trình của anh, nền văn minh này từng đạt tới hậu khan hiếm. Từng có mọi thứ. Từng có thể cho công dân của mình sự sung túc, tiện nghi, thỏa mãn không giới hạn. Nhưng ở một thời điểm nào đó trong lịch sử của họ, một nhóm người đã nhìn thấy cái mà Độc Ma đã thấy ở các thế giới khác. Họ đã thấy rằng sự dư thừa đang giết chết tâm hồn con người. Rằng khi mọi thứ đến quá dễ, con người mất khả năng trân trọng. Rằng khi không còn gì để phấn đấu, con người mất khả năng sống. Họ đã thấy cái chết ẩn trong sự viên mãn, và họ đã sợ hãi nó.
Nhưng thay vì tìm cách cân bằng, thay vì giữ một chút dư thừa và một chút thiếu thốn, họ đã làm một điều cực đoan. Họ đã quay lưng hoàn toàn với sự dư thừa. Họ đã từ bỏ tất cả tiện nghi, tất cả sung túc, tất cả những gì mà công nghệ của họ có thể cho. Họ đã tự nguyện quay về một lối sống khắc khổ, gian nan, thiếu thốn, nơi mỗi thứ đều phải được giành lấy bằng mồ hôi, nơi không có gì đến dễ dàng, nơi con người lại phải vật lộn để sống như tổ tiên xa xưa của họ. Họ tin rằng chỉ trong sự vật lộn ấy, chỉ trong cái khổ tự nguyện ấy, con người mới tìm lại được ý nghĩa mà sự dư thừa đã cướp đi.
Và điều làm Độc Ma kinh ngạc, là ở một mức độ nào đó, họ đã đúng.
Anh sống giữa họ, làm Khổ, và anh thấy những con người khỏe khoắn, rắn rỏi, tràn đầy sức sống. Họ dậy sớm, làm lụng vất vả, ăn những bữa ăn giản dị mà họ tự tay trồng cấy, và trên khuôn mặt họ có một sự mãn nguyện sâu sắc mà anh không hề thấy ở những cư dân sung túc của các thế giới khác. Đây không phải sự mãn nguyện phẳng lặng của Thế giới B, cũng không phải cơn khoái lạc chóng tàn của Thế giới A. Đây là một sự mãn nguyện khác, sâu hơn, bền hơn, cái mãn nguyện của người đã làm việc vất vả và nhìn thấy thành quả của mình, của người đã vượt qua khó khăn thật bằng sức mình. Khi họ ăn một bữa cơm, họ thật sự thưởng thức nó, vì họ đã đổ mồ hôi để có nó. Khi họ nghỉ ngơi sau một ngày lao động, họ thật sự tận hưởng sự nghỉ ngơi ấy, vì họ đã kiếm được nó. Khi họ đạt được một điều gì, họ thật sự vui, vì điều ấy khó đạt.
"Ngươi thấy chưa, Người Gác Ngưỡng," Độc Ma nói. "Họ đã tìm lại được cái mà cỗ máy trải nghiệm đã giết chết. Cái giá của mọi thứ. Ở đây không có gì miễn phí, không có gì dễ dàng, không có gì đến mà không phải trả giá bằng công sức. Và chính vì thế, mọi thứ đều có ý nghĩa. Một bát cơm có ý nghĩa vì phải cày cấy mới có. Một mái nhà có ý nghĩa vì phải tự tay dựng. Một tình yêu có ý nghĩa vì phải vun đắp qua gian khó. Họ đã hiểu điều mà ta đang dần hiểu: rằng ý nghĩa đến từ cái giá, và một cuộc đời không phải trả giá gì là một cuộc đời không có nghĩa."
"Vậy đây có phải là lời giải không, thưa ngài," Người Gác Ngưỡng hỏi, và trong giọng nó Độc Ma nghe ra sự hoài nghi mà chính nó đã học được. "Ngài lại đang bị thuyết phục, như ở Thế giới B, như ở xứ sở trò chơi. Xin ngài cẩn thận. Mỗi lần ngài thấy một thế giới đẹp đẽ, nó lại giấu một cái giá sâu hơn."
Lời cảnh báo ấy làm Độc Ma dừng lại. Người Gác Ngưỡng nói đúng. Anh đã học được rằng cái đẹp đẽ nhất luôn giấu cái giá của nó, và anh không được để mình bị cuốn đi bởi sự ngưỡng mộ ban đầu. Nên anh nhìn kỹ hơn, sống lâu hơn, và anh bắt đầu thấy cái mặt tối của thế giới những kẻ chối từ.
Anh gặp một cô gái trẻ tên Nhu. Cô sinh ra trong cộng đồng này, lớn lên trong lối sống khắc khổ của nó, và cô mang trong lòng một điều mà cô không dám nói ra với ai. Độc Ma nhận ra nó, vì anh đã học được cách nhìn thấy những nỗi khổ giấu kín. Cô không tin. Cô không tin vào cái khổ tự nguyện mà cộng đồng cô tôn thờ. Cô nhìn những người khác vật lộn, chịu đựng, khước từ mọi tiện nghi, và cô không thấy ý nghĩa. Cô chỉ thấy khổ. Nhưng cô không dám nói, vì trong cái cộng đồng này, nghi ngờ cái khổ là một tội lỗi.
"Em không hiểu," Nhu thổ lộ với Khổ một tối, sau khi đã tin tưởng anh đủ để nói ra. "Mọi người bảo cái khổ làm ta sống thật, làm cuộc đời có nghĩa. Nhưng em nhìn quanh, và em thấy có những cái khổ chẳng có nghĩa gì cả. Khi một đứa trẻ bệnh mà ta từ chối dùng thuốc chữa vì thuốc là 'tiện nghi', là 'sự dễ dàng', và đứa trẻ ấy chết, thì cái khổ ấy có nghĩa gì? Khi một người già phải chịu đau đớn mà lẽ ra có thể xoa dịu, chỉ vì cộng đồng tin rằng chịu đựng làm ta cao quý, thì cái đau ấy có nghĩa gì? Em thấy chúng ta đã đi từ một cực này sang cực kia. Ngày xưa tổ tiên ta chối bỏ khổ đau tới mức đánh mất ý nghĩa. Giờ ta tôn thờ khổ đau tới mức gây ra những khổ đau vô nghĩa. Cả hai đều sai, phải không anh? Nhưng em không dám nói. Vì ở đây, ai nghi ngờ cái khổ là kẻ yếu đuối, là kẻ phản bội, là kẻ chưa đủ giác ngộ."
Và trong lời của Nhu, Độc Ma nghe thấy vết nứt của thế giới này, cái mặt tối mà lớp vỏ mãn nguyện che giấu. Anh bắt đầu thấy nó khắp nơi, một khi Nhu đã chỉ cho anh. Anh thấy rằng cộng đồng những kẻ chối từ, dù khởi đầu từ một sự thật đúng đắn, đã dần biến sự thật ấy thành một giáo điều cứng nhắc. Họ đã đúng khi thấy sự dư thừa giết chết ý nghĩa. Nhưng họ đã sai khi kết luận rằng vì thế mọi tiện nghi đều xấu, mọi sự dễ dàng đều là kẻ thù, mọi khổ đau đều cao quý. Họ đã lấy một liều thuốc đúng và uống quá liều, biến nó thành chất độc. Họ đã chối bỏ không chỉ sự dư thừa độc hại, mà cả những tiện nghi lành mạnh, những sự trợ giúp nhân đạo, những cách làm dịu những khổ đau vô nghĩa. Họ đã tôn thờ cái khổ tới mức không còn phân biệt được cái khổ có nghĩa với cái khổ vô nghĩa, cái gian nan làm ta lớn lên với cái đau đớn chỉ đơn giản là đau đớn.
"Đây là một khuôn mặt khác của căn bệnh," Độc Ma nói với Người Gác Ngưỡng, khi đã hiểu ra. "Và nó tinh vi, vì nó gần với sự thật hơn các thế giới khác. Các thế giới kia sai vì chối bỏ sức cản, chối bỏ cái giá, chối bỏ khổ đau. Thế giới này đúng khi nhận ra rằng con người cần sức cản, cần cái giá, cần một chút khổ để sống có nghĩa. Nhưng nó sai ở chỗ nó biến cái đúng ấy thành tuyệt đối. Nó để cho cực khổ hạnh thắng tuyệt đối, y như cách Thế giới B để cho cực lo liệu thắng tuyệt đối. Và một khi một cực thắng tuyệt đối, dù là cực nào, sức căng chết, và thế giới bắt đầu chết theo."
"Ngài muốn nói," Người Gác Ngưỡng nói chậm rãi, "rằng ngay cả cái đúng, khi đẩy tới cực đoan, cũng trở thành cái sai. Rằng sức cản là tốt, nhưng tôn thờ sức cản là bệnh. Rằng một chút khổ làm ta sống, nhưng tôn thờ cái khổ giết ta, y như sự dư thừa."
"Đúng vậy," Độc Ma đáp. "Và đó là bài học tinh vi nhất cho tới giờ. Vì nó cảnh báo chính ta. Ta đã đi qua các thế giới, và ta đã học rằng con người cần sức cản, cần cái giá, cần sự bất toàn. Ta đã học điều ấy đúng. Nhưng nếu ta không cẩn thận, ta có thể biến chính cái bài học ấy thành một giáo điều. Ta có thể trở thành như những kẻ chối từ này, tôn thờ sự bất toàn tới mức từ chối cả những sự chữa lành lành mạnh, ngợi ca khổ đau tới mức gây ra khổ đau vô nghĩa. Ngay cả sự khôn ngoan, khi đẩy tới cực đoan, cũng thành ngu muội. Ngay cả liều thuốc đúng, khi uống quá liều, cũng thành thuốc độc."
Điều làm Độc Ma trăn trở nhất về thế giới này, là cái cách nó đối xử với những người như Nhu. Vì trong cộng đồng những kẻ chối từ, sự nghi ngờ không được phép. Ai đặt câu hỏi về cái khổ, ai đề nghị một chút tiện nghi, một chút dễ dàng, một chút thương xót, đều bị coi là yếu đuối, là sa ngã, là chưa đủ giác ngộ. Cộng đồng gây áp lực khủng khiếp lên những kẻ hoài nghi, buộc họ phải im lặng, phải giả vờ tin, phải chịu đựng những khổ đau vô nghĩa mà không được kêu than. Và cái tệ nhất, là nhiều người trong số họ đã thật sự tin. Đã bị thuyết phục rằng nỗi khổ của mình là cao quý, rằng sự chịu đựng của mình là đức hạnh, rằng nghi ngờ điều ấy là một sự yếu đuối đáng xấu hổ. Họ đã nội tâm hóa cái giáo điều tới mức tự nguyện chịu những đau đớn vô nghĩa, và còn tự hào về việc chịu đựng ấy.
"Anh biết điều đáng sợ nhất là gì không," Nhu nói với Độc Ma. "Không phải là cái khổ. Em không sợ khổ. Nếu cái khổ có nghĩa, em sẵn sàng chịu. Điều đáng sợ nhất là không được phép hỏi cái khổ này có nghĩa hay không. Là bị bắt phải tin rằng mọi cái khổ đều tốt, mà không được suy xét. Là mất đi cái quyền phân biệt giữa cái gian nan làm ta lớn lên và cái đau đớn chỉ làm ta tàn tạ. Ở đây người ta lấy đi của em không phải sự tiện nghi. Người ta lấy đi của em cái quyền được suy nghĩ cho chính mình về cái gì đáng chịu đựng và cái gì không."
Và câu nói ấy làm Độc Ma nhận ra cái gốc rễ thật sự của căn bệnh ở thế giới này. Nó không nằm ở sự khổ hạnh. Khổ hạnh, ở mức độ đúng, là một điều đẹp, một cách giữ cho sức cản còn sống. Cái bệnh nằm ở chỗ cộng đồng đã lấy đi của cá nhân cái quyền tự mình phán xét, tự mình chọn cái khổ nào đáng chịu và cái nào không. Nó đã biến một sự lựa chọn cá nhân, một con đường tâm linh tự nguyện, thành một giáo điều bắt buộc, một sự cưỡng bách tập thể. Và trong sự cưỡng bách ấy, cái đẹp của khổ hạnh tự nguyện đã chết. Vì khổ hạnh chỉ có nghĩa khi nó được chọn tự do. Một cái khổ bị bắt buộc, bị áp đặt bởi giáo điều, không còn là con đường tới ý nghĩa, mà chỉ là một sự h-ành hạ được thần thánh hóa.
"Ta hiểu rồi," Độc Ma nói khẽ. "Thế giới này bệnh không phải vì nó chọn khổ hạnh. Nó bệnh vì nó biến khổ hạnh từ một lựa chọn tự do thành một giáo điều bắt buộc. Nó lại phạm cùng cái sai lầm của mọi thế giới bệnh: nó để một cực, cực khổ hạnh, thắng tuyệt đối, và nó tiêu diệt cực đối lập, cái quyền được chọn không khổ, được tìm tiện nghi khi tiện nghi là nhân đạo, được phân biệt cái khổ có nghĩa với cái khổ vô nghĩa. Nó đã giết chết sức căng giữa khổ hạnh và thương xót, giữa kỷ luật và lòng nhân, giữa sự cao quý của chịu đựng và sự khôn ngoan của việc biết khi nào nên thôi chịu đựng."
Anh nghĩ về ba mình. Về cái cách ba đã sống cả đời trong kỷ luật, trong sự chịu đựng, trong việc gánh vác. Ba là một kẻ khổ hạnh, theo cách riêng của ông. Nhưng ba không tôn thờ cái khổ. Ba chịu khổ vì tình thương, vì để bảo vệ những người ba yêu, và ba không bao giờ muốn con cái ba phải chịu cái khổ vô nghĩa. Ba gánh nặng để Linh được nhẹ. Ba chịu đựng để con cái được sung sướng. Cái khổ hạnh của ba có một trái tim, có một tình thương, có một sự khôn ngoan biết phân biệt cái khổ nào đáng gánh và cái khổ nào nên tránh cho người mình yêu. Còn thế giới này đã lấy cái khổ hạnh mà bỏ đi trái tim của nó, đã giữ lại sự chịu đựng mà vứt đi tình thương, đã thần thánh hóa cái đau mà quên mất rằng mục đích của mọi thứ, kể cả khổ hạnh, phải là tình yêu và sự sống, chứ không phải bản thân cái khổ.
"Nhu," anh nói với cô gái, "em không yếu đuối. Em không phản bội. Cái em cảm thấy, cái nghi ngờ trong lòng em, không phải là sự sa ngã. Nó là sự khôn ngoan. Em đã nhìn thấy điều mà cả cộng đồng em đã mù. Em đã thấy rằng có cái khổ đáng chịu và có cái khổ nên tránh, và rằng phân biệt được hai cái ấy mới là trí tuệ thật, chứ không phải nhắm mắt tôn thờ mọi cái khổ. Đừng để họ lấy đi cái quyền suy nghĩ của em. Đừng để họ thuyết phục em rằng nghi ngờ là tội lỗi. Vì một cộng đồng cấm nghi ngờ là một cộng đồng đã chết, dù nó có khỏe khoắn và mãn nguyện đến đâu bên ngoài. Sự sống thật cần cả sức cản lẫn sự nghi ngờ về sức cản, cần cả kỷ luật lẫn lòng thương xót biết khi nào nên nới lỏng kỷ luật. Em hãy giữ lấy cái nghi ngờ của mình. Nó là tia lửa sống trong một thế giới đang thần thánh hóa sự tàn tạ."
Nhu nhìn anh, và trong mắt cô có nước, nhưng cũng có một sự nhẹ nhõm lớn, cái nhẹ nhõm của người lần đầu tiên được nói rằng cái mình cảm thấy không phải là sai lầm mà là sự thật. "Cảm ơn anh," cô nói. "Suốt bao năm em tưởng em là kẻ yếu đuối, kẻ tồi tệ, vì em không thể tôn thờ cái khổ như mọi người. Giờ anh nói cho em biết em không tồi tệ. Em chỉ nhìn thấy một điều mà người khác không dám nhìn. Em sẽ giữ lấy cái nhìn ấy. Và có lẽ, một ngày nào đó, em sẽ giúp cộng đồng này tìm lại sự cân bằng, tìm lại cái quyền được phân biệt, được thương xót, được chọn cái khổ nào đáng chịu."
Độc Ma rời khỏi thế giới những kẻ chối từ, mang theo một bài học tinh vi hơn tất cả những bài học trước. Vì thế giới này đã dạy anh rằng ngay cả sự thật, khi đẩy tới cực đoan, cũng thành sai lầm. Rằng ngay cả liều thuốc đúng, khi tôn thờ thành giáo điều, cũng thành thuốc độc. Rằng con đường của anh, con đường giữ sức căng, giữ sự bất toàn, giữ cái giá của sự sống, cũng có thể bị bóp méo thành một sự cực đoan mới, một sự tôn thờ khổ đau, nếu anh không giữ trong nó một trái tim, một tình thương, một sự khôn ngoan biết phân biệt.
Và anh nhận ra, con đường thật không phải là chọn giữa dư thừa và khổ hạnh, giữa tiện nghi và gian nan. Con đường thật là giữ được sức căng giữa chúng, là biết khi nào cần sức cản và khi nào cần thương xót, khi nào cái khổ làm ta lớn lên và khi nào nó chỉ làm ta tàn tạ. Con đường thật không phải là một công thức, một giáo điều, một cực để tôn thờ. Nó là một nghệ thuật sống động, một sự cân bằng phải được tìm lại mỗi ngày, một trí tuệ của trái tim biết yêu đủ để vừa cho người mình yêu sức cản để lớn lên, vừa che chở họ khỏi những khổ đau vô nghĩa.
Phía trước anh, chỉ còn một thế giới nữa trong nhóm này. Lời giải cuối cùng cho câu hỏi về ý nghĩa. Và anh linh cảm, với một nỗi bất an sâu sắc, rằng thế giới cuối cùng ấy sẽ là thế giới khó nhất, nguy hiểm nhất, và gần với chính anh nhất trong tất cả. Vì nó sẽ không phải là một thế giới nơi con người tự chọn con đường của mình, dù đúng hay sai. Nó sẽ là một thế giới nơi một đấng toàn năng nhân từ đã chọn thay cho tất cả, đã lo liệu tất cả bằng tình yêu thương vô bờ, đã tạo ra một thiên đường hoàn hảo cho những đứa con của mình. Một thế giới sẽ giơ lên trước mặt Độc Ma một tấm gương, và buộc anh nhìn thẳng vào cái mà anh có thể trở thành, nếu anh chọn sai ở cuối con đường.