Một số quy ước khi sử dụng Markdown trong văn học Việt Nam
Markdown vốn được tạo ra để định dạng văn bản bằng những ký hiệu đơn giản, dễ gõ và dễ đọc ngay cả khi chưa được trình bày. Vì vậy, khi sử dụng Markdown để viết văn học Việt Nam, cần phân biệt giữa hai vấn đề: quy tắc của ngôn ngữ và quy tắc của công cụ.
Markdown không phải là một hệ thống dấu câu của tiếng Việt. Những ký hiệu như `*`, `#`, `-`, `+`, `=`, `>`, `` ` ``... có chức năng định dạng hoặc đánh dấu cấu trúc văn bản. Người viết có thể tận dụng chúng khi cần trình bày bản thảo, giáo trình, truyện đăng web hoặc tài liệu điện tử.
1. Không biến Markdown thành luật chính tả
Một ký hiệu Markdown hoạt động tốt trong một trình soạn thảo không có nghĩa nó phải được xem là dấu câu mới của tiếng Việt.
Ví dụ:
`# Tiêu đề`
`- Mục thứ nhất`
`> Một đoạn trích`
đều là cú pháp trình bày. Chúng giúp phần mềm hiểu cấu trúc văn bản chứ không làm thay đổi bản chất của tiếng Việt.
Do đó, khi viết văn, cần ưu tiên nội dung và khả năng biểu đạt trước, sau đó mới xử lý phần trình bày.
2. Ưu tiên những ký hiệu dễ gõ
Một trong những ưu điểm lớn của Markdown là có thể viết bằng bàn phím thông thường mà không cần tìm những ký tự đặc biệt.
Người viết có thể sử dụng:
`--`
`-`
`+`
`=`
`*`
`**`
`_`
khi chúng phù hợp với mục đích trình bày.
Đặc biệt, không nên vì một quy ước trình bày nào đó mà bắt người viết phải liên tục tìm kiếm các ký tự khó nhập. Văn học là quá trình sáng tạo liên tục. Khi đang có mạch viết, việc phải dừng lại để tìm một ký tự có thể làm gián đoạn cảm hứng.
Chẳng hạn, thay vì cố tìm ký tự `—`, người viết có thể sử dụng `--` nếu đó là quy ước của bản thảo:
> Chứng cứ -- thứ mà ông ta chỉ cần nói thôi.
Ở đây, điều quan trọng là người đọc hiểu được dụng ý của người viết, chứ không phải người viết có sử dụng đúng một ký tự Unicode nào đó hay không.
3. Không lạm dụng Markdown trong phần văn xuôi
Markdown rất tiện cho việc chia cấu trúc, nhưng không nên để các ký hiệu định dạng xuất hiện dày đặc trong văn xuôi nếu chúng không mang lại lợi ích.
Ví dụ, một đoạn truyện không nhất thiết phải biến thành:
`Anh ta bước vào phòng.`
`Cô gái nhìn theo.`
`> Không ai nói gì.`
nếu mục đích chỉ đơn giản là kể chuyện.
Trong bản thảo văn học, Markdown nên phục vụ văn bản chứ không chi phối văn bản.
4. Quy ước tiêu đề
Có thể dùng `#`, `##`, `###` để phân cấp tiêu đề:
`# Tên chương`
`## Phần một`
`### Cảnh thứ nhất`
Cách này đặc biệt hữu ích đối với giáo trình, tiểu luận, cẩm nang và những tác phẩm có cấu trúc nhiều tầng.
Tuy nhiên, khi xuất bản sang sách in hoặc một định dạng khác, các ký hiệu Markdown có thể được chuyển thành kiểu chữ và bố cục tương ứng. Vì vậy, `#` không nhất thiết phải xuất hiện trong bản in cuối cùng.
5. Quy ước danh sách
Markdown cho phép sử dụng nhiều cách viết danh sách:
`- Nội dung thứ nhất`
`- Nội dung thứ hai`
hoặc:
`+ Nội dung thứ nhất`
`+ Nội dung thứ hai`
Có thể lựa chọn ký hiệu thuận tiện nhất, miễn là thống nhất trong cùng một tài liệu.
Với danh sách có thứ tự:
`1. Nội dung thứ nhất`
`2. Nội dung thứ hai`
Cách viết này đặc biệt hữu ích đối với giáo trình và tài liệu hướng dẫn.
6. Dùng dấu `=` và `+` khi chúng có ý nghĩa biểu đạt
Không nên mặc định rằng mọi ký hiệu có nguồn gốc từ toán học hoặc tin học đều xa lạ với văn học.
Ngôn ngữ có khả năng vay mượn và phát triển. Khi một ký hiệu có thể truyền đạt một ý tưởng ngắn gọn, người viết có quyền khai thác nó.
Ví dụ:
> Ký ức = thứ còn lại sau khi mọi người đã rời đi.
Hoặc:
> Anh + cô ấy + một căn phòng trống.
Những cách viết như vậy có thể tạo ra nhịp điệu và cách diễn đạt riêng. Đây là lựa chọn nghệ thuật của người viết, không nhất thiết phải ép chúng trở thành một quy tắc chính tả phổ quát.
7. Phân biệt bản thảo Markdown và văn bản xuất bản
Một văn bản có thể tồn tại ở nhiều dạng.
Bản thảo Markdown có thể viết:
`# Chương một`
`Anh bước vào phòng -- rồi đứng lại.`
Nhưng khi xuất bản, hệ thống có thể chuyển thành:
Chương một
Anh bước vào phòng – rồi đứng lại.
Hai dạng này không nhất thiết phải giống nhau về mặt ký tự. Markdown có thể được xem là lớp cấu trúc nằm trên văn bản, giúp người viết tổ chức nội dung và giúp phần mềm xử lý văn bản.
8. Không coi sự tiện dụng là kẻ thù của văn chương
Một quan niệm đáng tránh là cho rằng văn học càng sử dụng nhiều ký tự đặc biệt thì càng chuyên nghiệp.
Điều đó không đúng.
Người viết cần một hệ thống giúp mình viết được nhanh, rõ và liên tục. Nếu một ký hiệu khó gõ nhưng có thể được thay thế bằng một ký hiệu đơn giản hơn mà vẫn truyền đạt được ý định, việc lựa chọn ký hiệu đơn giản hơn là hoàn toàn có cơ sở.
Công cụ phục vụ người viết, không phải người viết phục vụ công cụ.
Vì vậy, trong hệ thống quy ước này, có thể chấp nhận `--` thay cho `—`, sử dụng `+` và `=` khi chúng có ích, đồng thời tận dụng những khả năng sẵn có của Markdown để tổ chức văn bản.
Điều cần giữ lại cuối cùng vẫn là khả năng đọc, khả năng hiểu và ý đồ của người viết.
Markdown là công cụ. Dấu câu là phương tiện. Văn học mới là nội dung cần được biểu đạt.
Không Dịch hỗ trợ vài kiểu: in nghiêng, in đậm.