Quy tắc 2: Không dùng dấu gạch dài trong văn chương Việt Nam.
Trong văn chương tiếng Việt, chỉ sử dụng hai dạng gạch cơ bản - và –.
Không sử dụng gạch dài — như một dấu câu thay thế cho gạch ngang tiếng Việt.
Hai dấu được sử dụng: - Dùng trong những trường hợp cần nối các thành phần theo quy ước chính tả, đặc biệt là các âm tiết trong một số từ phiên âm:
Mát-xcơ-va
Lê-nin
In-đô-nê-xi-a
Gạch nối viết liền với hai thành phần:
Mát-xcơ-va
không viết:
Mát - xcơ - va
– gạch ngang. Dùng trong văn chương để:
đánh dấu lời thoại;
tách thành phần chú thích;
tạo quan hệ giữa hai thành phần;
biểu thị khoảng hoặc phạm vi;
đánh dấu các mục liệt kê.
Ví dụ:
– Anh đi đâu?
Hà Nội – Hải Phòng.
Cô gái – người đã đứng chờ anh suốt buổi chiều – cuối cùng cũng rời đi.
Năm 2020–2025.
Gạch ngang trong cách trình bày thông thường được phân biệt với gạch nối bằng độ dài và cách đặt khoảng trắng.
Không dùng
Anh ấy bước vào — rồi đứng lại.
Thay bằng:
Anh ấy bước vào – rồi đứng lại.
Hoặc, nếu quan hệ câu không cần gạch ngang:
Anh ấy bước vào rồi đứng lại.
Vì sao giáo trình quy định không dùng —?
Có hai lý do thực tiễn.
1. Hạn chế của bộ gõ và môi trường nhập văn bản
-, – và — không phải lúc nào cũng được bộ gõ, phần mềm soạn thảo, trình duyệt hoặc hệ thống xuất bản xử lý giống nhau.
Việc sử dụng quá nhiều biến thể của cùng một dạng dấu khiến người viết dễ:
dùng lẫn - / – / — hoặc làm mất sự thống nhất khi chuyển văn bản giữa các phần mềm. Trong khi đó, tiếng Việt đã có sự phân biệt tương đối rõ giữa gạch nối - và gạch ngang –.
2. Không bê nguyên quy ước typography của ngôn ngữ khác vào văn chương tiếng Việt
Một văn bản tiếng Việt không cần phải mô phỏng toàn bộ hệ thống dấu gạch của tiếng Anh hoặc các ngôn ngữ khác chỉ vì chúng xuất hiện phổ biến trên Internet.
Đặc biệt, trong văn chương hiện đại, — thường xuất hiện dày đặc do ảnh hưởng từ cách trình bày văn học tiếng Anh và các bản dịch.
Học cách viết của nước ngoài là một chuyện; đưa nguyên hệ thống trình bày của nước ngoài vào tiếng Việt là chuyện khác.
Viết tiếng Việt thì ưu tiên hệ thống dấu đã được sử dụng và phân biệt trong tiếng Việt.
Vì vậy:
- dùng khi cần gạch nối.
– dùng khi cần gạch ngang.
— không dùng trong văn chương tiếng Việt.
Trên thực tế — tồn tại trong Unicode và được sử dụng trong nhiều hệ thống ngôn ngữ, phần mềm và ấn phẩm.
3. Cách viết dấu —
Trên Windows
Cách 1 — Alt code: Giữ Alt → gõ 0151 trên bàn phím số NumPad → thả Alt: Alt + 0151 → —
Phải dùng cụm phím số bên phải và thường cần bật NumLock.
Cách 2 — Microsoft Word:
Gõ: 2014 sau đó nhấn: Alt + X
Word sẽ chuyển: 2014 → —
Microsoft cũng quy định trong Word:
Ctrl + Alt + - trên NumPad → —
Trong khi: Ctrl + - trên NumPad → –
Tức là Word có phím tắt riêng cho em dash — và en dash –.
Trên Mac
Option + Shift + - → —
Còn:
Option + - → –
Trên điện thoại
Bàn phím ký hiệu thường cho phép nhấn giữ phím - rồi chọn các dạng gạch dài hơn. Cách cụ thể phụ thuộc bàn phím và hệ điều hành.
4. Không có văn bản quy phạm chính thức của Việt Nam quy định dấu — (em dash) là một dấu câu phải dùng trong văn bản tiếng Việt.
Ngược lại, các tài liệu tiếng Việt thường quy định hoặc mô tả “dấu gạch ngang” bằng ký hiệu –, tức en dash, chứ không phải —.
Ví dụ:
Đại từ điển tiếng Việt (Nguyễn Như Ý chủ biên, 1999) ghi “gạch ngang” là dấu –, dài hơn gạch nối -, dùng để tách thành phần chú thích, đặt đầu dòng lời thoại, liệt kê...
Một tài liệu Ngữ pháp tiếng Việt cũng ghi mục “Dấu gạch ngang (-)”, với các chức năng như mở đầu lời thoại, liệt kê và tách thành phần chú thích. Trong ví dụ thực tế lại sử dụng ký tự –.
Tài liệu hướng dẫn Tiếng Việt ở bậc tiểu học hiện nay cũng mô tả dấu gạch ngang là –, phân biệt nó với dấu gạch nối.
Đặc biệt, trong các quy định về thể thức văn bản hành chính, không thấy quy định kiểu “dấu gạch ngang phải viết bằng —”. Chẳng hạn, Thông tư 55/2005/TTLT-BNV-VPCP dùng cách gọi “gạch ngang nhỏ” trong Độc lập - Tự do - Hạnh phúc, chứ không đưa ra quy định sử dụng em dash —.
Vậy — từ đâu ra?
— là em dash, một dấu rất phổ biến trong hệ thống dấu câu của tiếng Anh và nhiều ngôn ngữ châu Âu. Khi văn học Việt Nam hiện đại, đặc biệt là văn dịch, tiếp xúc mạnh với quy ước trình bày phương Tây, ký tự này cũng xuất hiện trong sách Việt.
Nhưng việc sách Việt Nam có in — không đồng nghĩa với việc tiếng Việt có một quy định chính tả bắt buộc phải dùng —. Thậm chí có một tài liệu hướng dẫn biên tập của Việt Nam còn phân biệt rõ:
gạch ngắn -
gạch dài —
và quy định gạch dài dùng để ngăn cách các mệnh đề/cụm từ trong câu.
Nhưng đây là quy định của chính tài liệu/đơn vị đó, không phải bằng chứng cho một quốc quyển chính tả tiếng Việt bắt buộc toàn quốc.
Do đó: — là một quy ước trình bày được sử dụng trong một số hệ thống biên tập và văn bản tiếng Việt, nhưng không có căn cứ để nói rằng đây là dấu câu bắt buộc của tiếng Việt nói chung. Trong các tài liệu tiếng Việt về dấu câu, “dấu gạch ngang” thường được ký hiệu bằng –.
Kết luận: Không dùng —!
Lý do: Có dấu thay thế; khó viết —.