Viên quan Hộ phiên vẫn quỳ, chưa lui xuống. Trịnh Khải lặng một lúc, ngón tay gõ nhẹ lên thành ghế. Âm thanh truyền đi khắp cả Đại Điện.
“Nói hết ra thì không ổn. Nhưng cứ để câu hỏi treo lơ lửng thế này, e càng thêm rắc rối. Thôi thì…”
Anh nhìn xuống hàng quan bên dưới.
"Tiền vào nội khố không phải để cất cho yên chỗ. Quả nhân còn một việc khác đang làm dở, cũng cần dùng đến."
Bên dưới có người nhướng mày, chờ nghe tiếp.
"Phủ Chúa đang thử một thứ. Lấy khí sinh ra từ hầm chứa uế vật, dẫn ra ngoài, xem có dùng được vào việc đun nấu hay không. Quả nhân gọi khí đó là uế khí.”
Một khoảng lặng trôi qua. Có tiếng thì thầm rất nhỏ ở cuối hàng, tắt ngay khi người đứng gần quay sang nhìn.
Trịnh Khải phất tay. Gia Thọ hiểu ý, mang ra một tờ giấy dó gấp tư, trải lên chiếc án nhỏ đặt cạnh bệ rồng. Trên đó là hình vẽ than đen quen thuộc: một khối tròn chìm dưới nét kẻ ngang chỉ mặt đất, một đường ống chạy thẳng rồi bẻ góc đi lên, phía trên là hình cái nồi đặt trên giá ba chân.
"Đây là bản vẽ. "
Anh chỉ tay vào từng phần.
"Uế vật ủ trong hầm kín sẽ sinh khí. Khí theo đường ống này, có chỗ khóa mở, dẫn ra tới đầu kia mới châm lửa mà dùng. "
Anh không nói dài hơn.
"Hiện giờ hầm mới xây xong phần thân. Đường ống, chỗ khóa vẫn còn đang tính. Quả nhân chưa dám nói chắc nó sẽ thành. "
Một người trong hàng quan văn bước ra, quỳ xuống. Tuổi trạc tứ tuần, giọng không gay gắt.
"Bẩm Chúa thượng, khí ấy đã từng thử qua chưa? Nếu quả thật bắt lửa được, chẳng phải nguy hiểm hay sao, vậy mà Chúa thượng còn định đưa vào trong phủ? "
"Có thử. "
Anh không định dài dòng.
“Dạo trước hố phân phát nổ, khanh hẳn cũng nghe chuyện đồn bên ngoài. Đó chính là uế khí này bắt lửa ngoài ý muốn.”
Tiếng xì xào bàn tán lại lần nữa rộ lên. Trịnh Khải hắng giọng, rồi tiếp tục.
“Lần này quả nhân muốn làm có kiểm soát hơn. Hầm xây riêng, có người trông coi, thử với số lượng nhỏ. Chưa tính đến việc đưa ra ngoài cho dân dùng.”
"Bẩm, nếu khí rò rỉ thì sao? "
"Thì tắt lửa, đóng khóa, ngừng lại. Đây chỉ mới là thử, chưa phải đã đưa vào phép tắc thường dùng. "
Người ấy gật đầu, lui về hàng, nét mặt đã giãn ra phần nào. Vài người đứng gần cũng gật theo.
Trịnh Khải cảm thấy trong lòng dịu đi đôi chút.
“Ít nhất, lý lẽ của mình chưa đến nỗi vô dụng.”
Nhưng chưa kịp yên tâm được bao lâu, từ cuối hàng quan văn, một người khác bước ra. Dáng gầy, tuổi cũng chưa hẳn đã già, bước chân chắc chắn như đã quen đứng trước đông người.
"Bẩm Chúa thượng, thần thuộc Ngự sử Đài. "
Ông quỳ xuống, giọng đều đều, không hề vội vã.
"Thần không dám nói việc này ắt không thành. Nhưng chức trách của thần vốn là can gián. Việc này chưa từng có tiền lệ, lại dùng đến tài lực, nhân công của phủ Chúa, nếu thần không thể ngồi yên.”
Trịnh Khải im lặng, chờ ông nói tiếp.
"Bẩm Chúa thượng, thần mạn phép nói thẳng. Khí ấy nếu cháy mà không kiểm soát được, ai chịu trách nhiệm? Người, vật liệu, tiền bạc bỏ ra, nếu không thành thì tính vào đâu?"
Ông ngừng một nhịp, câu sau chậm và rõ hơn hẳn hai câu trước.
"Và nếu hôm nay Chúa thượng lấy tài lực phủ Chúa ra thử một việc chưa từng có, ngày sau có người khác viện cớ này mà làm theo, triều đình lấy gì mà ngăn?"
Cả điện lặng đi một khoảng. Chỉ còn tiếng nến cháy tí tách đâu đó trên giá đồng.
Trịnh Khải nhìn chằm chằm ông ta.
"Thật là. Ta đang nói chuyện lấy khí từ hầm phân ra dùng, các ngươi lại lo đời sau có được phép bắt chước hay không."
Nghĩ vậy, anh lấy giọng nghiêm nghị, cố ý nói lớn hơn một chút.
“Khanh đây là sợ rằng quả nhân hao người tốn của sao?”
Viên quan kia vẫn bình tĩnh lạ thường, không hề e sợ.
“Bẩm Chúa thượng, thần nào có ý đó. Nhưng thân là Ngự sử, phải biết can gián bậc Vương thượng. Thần cúi xin Chúa thượng thận trọng.”
Nhìn thần sắc của người vừa quỳ, quả thật không có vẻ gì cố ý làm khó. Anh đành tự nhủ:
"Ông ta không sai. Chỉ là đang làm đúng phận sự. Nhưng thế mới càng khó cho mình.”
Lúc này, một người khác trong hàng, còn khá trẻ, bước ra quỳ xuống.
"Thần phụ nghị. "
Người thứ hai, tuổi đã ngoài năm mươi, đứng gần đó cũng chắp tay.
"Thần cũng xin phụ nghị. Việc chưa rõ hiệu quả, lại chưa có lệ mà theo, nên thận trọng. "
Thêm vài người khác lần lượt quỳ xuống, người nói thêm về chuyện hao tổn nhân công, người chỉ lặng lẽ theo sau không nói gì. Đến lúc này, gần một phần ba hàng quan văn đã quỳ.
“Chúng thần phụ nghị, xin Chúa thượng thận trọng hành động.”
Trịnh Khải ngồi trên bệ rồng, nhìn xuống. Bàn tay anh khẽ siết chặt. Anh có thể bác từng người một, nhưng không thể bác cả cái cách họ đang đứng cùng nhau như vậy.
“Đây không phải ép cung thì là gì nữa?”
Cũng may là trong số những người quỳ không có lão sư của anh, Lê Quý Đôn. Còn Nguyễn Khản và Bùi Huy Bích đứng đầu hàng, nét mặt vẫn không biểu lộ nửa phần cảm xúc.
Anh hỏi thẳng vị Ngự sử.
"Ý khanh là hễ tổ tông chưa từng làm, thì đời sau cũng không được làm sao? "
"Không phải vậy. "
Ông đáp, không hề nao núng.
"Không phải việc gì chưa từng có cũng đều không được làm. Nhưng việc càng chưa từng có, càng phải thận trọng, càng cần có lệ rõ ràng mà theo. Nếu không, mai sau ai muốn viện cớ gì cũng có thể lấy hôm nay ra làm gương. "
Câu ấy khiến Trịnh Khải khó phản bác hơn hẳn.
“Mấy chữ ‘tổ tông’, ‘tiền lệ’ này đúng là phiền phức.”
Trong ngực anh có chút bực bội dâng lên, nhưng cơn bực ấy lại chẳng tìm được chỗ để trút. Người trước mặt không hề bừa, cũng chẳng cố chấp vô lý.
Thấy anh im lặng, một giọng nói từ hàng quan đang quỳ lại vang lên.
“Bẩm Chúa thượng, huống chi thứ khí này xuất phát từ nơi ô uế, ắt mang theo thứ không sạch sẽ. Nay lại dùng vào việc đun nấu, há chẳng phái trái với luân thường đạo lý sao? Thần thiết nghĩ nên suy xét cẩn thận.”
Trịnh Khải xám mặt. Vẫn là cái cách nói mang đầy hàm ý đó.
“Mấy lão già này… Đúng là cái gì cũng nói được.”
Anh nhất thời chưa biết đối đáp ra sao. Trịnh Khải đành quay sang chỗ khác, ném ánh mắt gấp gáp về phía Gia Thọ. Y hiểu ý, toan cất lời thì một giọng điềm đạm đã vang lên từ hàng quan.
"Bẩm Chúa thượng, thần có đôi lời. "
Là Lê Quý Đôn.
Trịnh Khải thở ra một hơi, như vừa được cởi bớt một phần gánh nặng.
“Ái khanh cứ nói.”
Lê Quý Đôn chắp tay, giọng vẫn khoan thai như mọi khi.
"Khí sinh ra từ nơi ủ kín chứa phân, chuyện ấy không phải chưa từng ai biết. Nhà nông đào giếng gần chuồng trâu, chuồng lợn lâu năm, cũng có kẻ từng kể lại chuyện đêm tối thấy lửa ma trơi bốc lên từ ao tù, mương rãnh.”
Ông quay sang hàng quan đang quỳ ở giữa.
“Việc Chúa thượng làm, chẳng qua là tìm cách dẫn thứ khí ấy ra khỏi nơi nó vốn đã sinh, chứ không phải tạo ra một thứ chưa từng có trên đời. Các đại nhân bảo rằng đây là việc trái với lý lẽ vạn vật, e rằng chưa hẳn đúng. "
Vài người trong hàng quan len lén nhìn nhau. Vị Ngự sử đầu hàng vẫn quỳ, không đáp lại ngay, nhưng nét mặt đã bớt phần cứng rắn.
Trịnh Khải nhìn Lê Quý Đôn, thầm cảm ơn ông, lòng cũng nhẹ đi đôi chút.
"Toản Quận công.”
Anh nhìn ông, cố gắng ra hiệu bằng ánh mắt.
"Khanh nghĩ sao?"
Nguyễn Khản bước ra, quỳ xuống. Ông liếc nhìn một lượt những người đang quỳ, rồi mới đáp, giọng ngắn gọn.
"Bẩm Chúa thượng, thần cho rằng việc chưa có tiền lệ thì nên thận trọng. Nhưng nếu chỉ thử trong phạm vi nhỏ, không động đến quốc khố, thần nghĩ cũng chưa đến mức phải bỏ hẳn."
Ông dừng lại một chút, giọng nặng thêm vài phần.
"Nếu các vị đại nhân sợ nhất là chuyện tiền lệ, vậy chi bằng định rõ ngay từ đầu. Đây chỉ là một lần thử, không phải một lệ mới đặt ra. Thử không thành thì thôi. Thử thành, cũng chưa chắc đã phải viết ngay thành lệ."
Trịnh Khải nghe xong, trong đầu bật lên một tiếng.
“Đúng rồi.”
Bàn tay đang siết chặt của anh cũng được thả lỏng đôi chút.
"Nguyễn khanh nói phải."
Anh nhìn xuống cả điện, giọng dứt khoát hơn.
"Vậy Quả nhân định thế này. Việc hầm khí, trước mắt chỉ thử ở quy mô nhỏ, dùng số tài lực có hạn từ nội khố, không động đến quốc khố. Chưa đưa ra ngoài cho dân dùng. Nếu không thành thì dừng lại, không làm lớn hơn. Nếu thành, việc tiếp theo sẽ bàn sau, không phải hôm nay đã định trước hết."
Vị Ngự sử cúi đầu. Cả hàng người đang quỳ đồng thanh hô lớn.
"Chúng thần tạ ơn Chúa thượng đã minh xét."
Trịnh Khải lại quay sang Lê Quý Đôn.
"Việc này tự nhiên không thể chỉ dựa vào một mình quả nhân. Nay giao cho Công phiên của Dĩnh Quận công hỗ trợ việc thử nghiệm xây hầm. Phiền Lê khanh giúp quả nhân tìm thêm người có tay nghề thật sự. Không nhất thiết phải là quan viên thuộc Công phiên.”
Lê Quý Đôn chắp tay.
"Thần xin lĩnh mệnh. "
Những người đang quỳ lần lượt đứng dậy, lui về hàng. Không ai hô vang gì thêm, chỉ có tiếng áo sột soạt và bước chân trở lại vị trí cũ.
Nhìn họ lục tục trở về hàng, anh không khỏi trầm tư.
“Đây mới chỉ là đề xuất thử nghiệm, không biết lúc đưa biogas vào quân đội thì sẽ thế nào nữa?”
Anh thầm thở dài.
“Vẫn nên bồi dưỡng vài người trẻ hiểu chuyện trong triều thì hơn.”
Chợt anh chú ý thấy một người vẫn đang quỳ, mặc cho những ánh mắt đang đổ dồn cùng tiếng xì xào bàn tán. Ra là viên quan ở Hộ phiên ban nãy.
Anh cố kiên nhẫn, từ tốn cất giọng.
“Khanh còn gì chưa rõ?”
Rồi giọng anh chợt trùng xuống.
“Nếu không nói được lý do tử tế, thì cứ xuống dưới lĩnh phạt.”
Viên quan rùng mình một cái, nhưng vẫn dập đầu, gắng sức nói.
“Bẩm Chúa thượng, thần hiểu tiền bán xà phòng dùng cho việc riêng của phủ Chúa. Nhưng xà phòng là thứ đem bán trong thiên hạ. Vậy khoản tiền ấy về sau vẫn cứ nhập cả vào nội khố hay sao?”
“Vẫn câu đấy à.”
Anh phẩy nhẹ tay áo.
“Chuyện ấy chưa cần định ngay. Việc trước mắt là làm cho xà phòng đứng được trên thị trường đã.”
Viên quan lại dập đầu thêm một cái nữa. Lần này mạnh hơn trước, âm thanh lan ra khắp Đại điện.
“Bẩm Chúa thượng vậy còn việc vừa rồi?”
“Việc gì?”
Trịnh Khải cũng bắt đầu sốt ruột. Anh đưa mắt nhìn về phía Phan Lê Phiên. Ông đứng lặng người nhìn viên quan vẫn đang quỳ, bàn tay siết chặt.
“Bẩm là chuyện uế khí ạ. Nếu việc này sau này mở rộng thì sao?”
“Ý khanh là sao? Nói một lần luôn đi.”
Viên quan nghe vậy, im lặng một hồi. Lát sau mới cất tiếng, giọng rành rọt.
“Bẩm Chúa thượng, nếu uế khí thành công, sau này muốn làm lớn hơn thì nội khố có tiếp tục bỏ tiền ra không? Còn nếu chi phí ban đầu lớn hơn số lượng nội khố có thể chi trả, vậy liệu có động đến Hộ phiên.”
Trịnh Khải nghe vậy cũng lâm vào trầm tư.
“Mấy điều này, quả thật mình chưa nghĩ đến. Người này có thể chỉ ra được, lại không sợ lời đàm tiếu…”
Anh nhìn xuống mấy bánh xà phòng trên khay. Trịnh Khải cất lời, mắt vẫn không rời khỏi những khối trắng vuông vắn.
“Hiện nay, mọi khoản chi dành cho việc nghiên cứu, thử nghiệm uế khí và những thứ tương tự, nội khố sẽ chịu trách nghiệm chi trả. Nhưng nếu sau này mở rộng ra toàn thiên hạ, được dùng rộng rãi, thì lúc đó không còn chỉ là chuyện riêng của phủ Chúa nữa. Hộ phiên khi ấy sẽ lo liệu việc này. Còn nếu nội khố không kham nổi, khi ấy Quả nhân sẽ cùng các khanh tính cách khác.”
Anh thầm thở ra một hơi.
“Khanh còn gì muốn tâu nữa không?”
“Dạ… dạ bẩm, còn ạ.”
“Chậc.”
Trịnh Khải lỡ chép miệng một cái.
“Cái tên này… Muốn chọc mình tức chết sao? Kiến giải tuy mới lạ nhưng cũng đâu thể hỏi mãi được.”
Dù nghĩ vậy, anh vẫn gật đầu.
“Tiếp đi. Quả nhân cho khanh cơ hội cuối.”
“Đa tạ Chúa thượng. Thần mạn phép hỏi, nếu Lê đại nhân cần gọi thợ, lấy vật liệu từ Công phiên để làm thử, thì tiền công và vật liệu ấy tính vào đâu?”
Trịnh Khải bỗng rùng mình một cái. Anh nhớ lại cái hầm khí đang dang dở.
“Hiện giờ mình chỉ có vài ý tưởng nhỏ. Nhưng sau này nhỡ đâu lại nảy ra nhiều cái mới, phức tạp hơn thì sao? Chi phí nhân công, vật liệu quả thật sẽ rất lớn.”
Anh gật gù, dành cho viên quan ánh mắt tán thưởng.
“Việc này Quả nhân quả thực chưa nghĩ đến. Trước hết, cứ như Quả nhân đã nói trước đó đi. Ban đầu cứ tính vào nội khố, sau chuyển dần qua Hộ phiên. Nếu trong lúc đó Nội Thương Ty có thêm thu nhập, có thể trích một phần để trang trải những chi phí liên quan đến Công phiên.”
Nói xong, anh khẽ liếc nhìn qua Gia Thọ.
“Sau này khi phát triển rồi, vẫn nên là cho Nội Thương Ty trở thành cơ quan triều đình đi. Việc phát triển kỹ thuật đâu chỉ trông chờ vào mỗi phủ Chúa. Gia Thọ cũng không có sức mà quản nhiều như vậy.”
“Chúa thượng anh minh. Thần không còn gì để nói.”
Viên quan dập đầu một cái, toan lui đi thì cơ thể đột nhiên căng cứng.
“Khoan đã.”
Trịnh Khải nói lớn. Cả triều bá quan lập tức sững lại.
“Khanh hỏi Quả nhân nhiều như vậy, lẽ nào không cho Quả nhân hỏi lại?”
Người ấy nghe vậy, lập tức quỳ xuống, dập đầu liền ba cái thật mạnh.
“Chúa thượng minh xét, thần nào có ý đó.”
“Khanh tên gì? Đang giữ chức tước nào? Ở đâu?”
Viên quan thấy vậy, vội đáp lời anh.
“Bẩm Chúa thượng, thần tên là Hồ Sĩ Đống, được tiên Chúa ưu ái phong làm Ban Đình hầu. Hiện đang là Tả thị lang, lo việc ở Hộ phiên.”
Nghe thấy cái tên có phần xa lạ, Trịnh Khải cố gắng nhớ lại ký ức cũ, nhưng vẫn chưa thấy gì về người này.
“Nếu đang làm ở Hộ phiên, chắc hẳn cũng là người quen của Phan Lê Phiên.”
Trịnh Khải lại quay sang chỗ Gia Thọ. Anh vẫy nhẹ tay, đợi y tiến gần rồi nhỏ giọng.
“Người này có gì nổi bật?”
“Bẩm Chúa thượng, thần không rõ lắm. Chỉ nhớ rằng trước kia vị đại nhân này từng đi sứ phương Bắc.”
Trịnh Khải gật đầu.
“Hồ Sĩ Đống à. Phải nhớ kỹ cái tên này.”
Anh đứng dậy, phẩy tay áo.
“Được rồi, lui xuống đi.”
Trịnh Khải đứng trên bệ rồng, nhìn xuống hàng quan đã trở lại trật tự. Không khí trong điện vẫn còn hơi căng thẳng.
“Ít nhất chuyện này đã tạm xong.”
Anh định bãi triều thì từ đầu hàng, Nguyễn Khản đã bước ra.
“Bẩm Chúa thượng, thần còn có điều muốn tâu.”
Nói rồi ông lấy từ trong người ra một tờ khải, cúi người dâng lên cao quá đầu.
Trịnh Khải đón lấy, rồi mở ra đọc. Càng đọc, sắc mặt lập tức trầm xuống, bàn tay cầm tờ khải cũng siết chặt hơn.
Anh để tờ khải xuống. Hít sâu một hơi, ánh mắt dần trở lên sắc lẹm.
“Hiện nay, có người hạch tấu quân Tam Phủ kiêu ngạo, làm loạn phép tắc. Binh lính ở nơi đóng quân tự ý thu thuế tại các chợ, thậm chí có nơi đã tấu trình về việc việc can thiếp xử án.”
Giọng anh không đổi, nhưng không khí trong điện khác hẳn đi. Vài người vừa đứng thẳng lưng sau khi lui về hàng, giờ lại hơi cúi xuống.
"Quân Tam phủ. "
Trịnh Khải nói, mắt nhìn thẳng xuống dưới.
"Đã đến lúc phải chỉnh đốn lại kỷ luật. Các khanh nghĩ thế nào? "
Không ai đáp.
Trịnh Khải chờ một lúc. Người vừa nãy còn đứng ra bàn chuyện tiền lệ, giờ cúi đầu, mắt dán xuống nền gạch. Người vừa phụ nghị việc hầm khí, giờ tránh không nhìn về phía bệ rồng.
Anh lại nhìn về phía Bùi Huy Bích. Ông đứng trong hàng, môi mím lại, không nói một lời.
Cả điện chìm trong im lặng, khác hẳn không khí vừa rồi.
Trịnh Khải đứng yên tại chỗ. Anh cảm thấy có một luồng khí nóng đang dần dâng lên.
“Những người này vừa dám quỳ, dám tranh luận về một chuyện chưa từng có tiền lệ, ấy vậy mà giờ lại không dám mở miệng về một chuyện đã rành rành trước mắt bao năm nay.”
Trịnh Khải siết chặt tay.
"Các khanh vừa nãy không phải đều đứng ra hết, đều hăng hái lắm sao? "
Anh hỏi, vẫn cố giữ bình thản.
"Giờ cớ gì lại im lặng cả? "
Không ai đáp.
Tiếng bước chân của lính gác bên ngoài vọng vào, rõ đến mức Trịnh Khải có thể đếm được nhịp.
"Nguyễn Khản. "
Anh gọi.
Nguyễn Khản bước ra, quỳ xuống, giọng thẳng hơn hẳn những người khác.
“Khanh là tham tụng, đứng đầu triều đình. Có cao kiến gì không?”
"Bẩm Chúa thượng, quân Tam phủ nếu cứ để lộng hành, ắt có ngày lấn át cả triều đình. Thần cho rằng phải chỉnh đốn, không thể chần chừ mãi. "
Nhưng sau câu ấy, không ai lên tiếng thêm. Bùi Huy Bích vẫn đứng yên trong hàng. Mấy vị lão thần càng cúi đầu thấp hơn.
Trịnh Khải nhìn khắp lượt bá quan văn võ, trong lòng chỉ còn lại sự mệt mỏi xem chút bực dọc.
“Đến lúc cần đám người này nói nhất thì lại chẳng ai mở miệng.”
Bên ngoài, mặt trời đã lên cao. Từng tia nắng bắt đầu len lỏi vào Đại Điện. Anh đứng lặng thêm một lúc, rồi khoát tay.
"Được rồi. Hôm nay đến đây. Bãi triều."
Trịnh Khải xoay người, bước xuống khỏi bệ rồng. Gia Thọ cũng vội bước theo. Anh không quên để lại một câu nói khi đi qua hàng quan lại.
“Tứ Xuyên hầu, Dĩnh Quận công và Ban Đình hầu lát nữa hãy đến Nội Điện.”
Sau lưng anh, tiếng bá quan đồng loạt quỳ vang lên, nhưng lần này anh không còn để tâm nghe hết câu hô, chỉ bước thẳng ra khỏi Đại Điện.
“Làm Chúa không phải là làm gì cũng được.”