Trịnh Khải một mình quay trở lại Nội Điện. Hai tay anh nâng niu bọc khăn, bên trong là mấy bánh xà phòng vuông vắn.
Gia Thọ đã ở lại Chính Tẩm để thu dọn tàn cuộc. Trịnh Khải cũng không muốn để quá nhiều người biết Chúa thượng đang làm những chuyện kỳ lạ.
Đẩy cánh cửa gỗ, anh tiến vào, đặt bọc xà phòng lên bàn rồi nhẹ nhàng ngồi xuống. Trịnh Khải lại rơi vào trầm tư. Anh đưa tay vuốt nhẹ những bánh xà phòng bên ngoài tấm vải.
“Trước tiên phải làm chủ phương pháp sản xuất, sau đó mới tính đến chuyện kinh doanh được. Đằng nào thì cũng phải đến Công phiên một chuyến.”
Anh trải tờ giấy dó lên bàn, tiếp tục suy nghĩ về chất khí.
“Cứ nghĩ từng bước đã, chưa thể nóng vội.”
Anh nghĩ đến một chiếc hầm sâu dưới lòng đất, nhưng nhanh chóng lắc đầu.
“Quá khó, thời này chưa làm được.”
Sau một hồi vò đầu bứt tai, anh vẫn chưa nghĩ ra được phương án nào khả thi. Trịnh Khải chợt nhớ đến vị lão sư học vấn uyên thâm của mình. Anh đập nhẹ tay xuống bàn.
“Chắc hẳn ông ấy sẽ có cách.”
Lúc này, bên ngoài lại vang lên tiếng gõ cửa nhẹ. Trịnh Khải giật mình. Anh vội đẩy bọc xà phòng vào dưới bàn, cất tờ giấy đi rồi lấy giọng nghiêm nghị.
“Vào đi.”
Cánh cửa vừa mở ra, Trịnh Khải đã cười thầm.
“Ta còn chưa kịp đi diện kiến thì lão sư đã đến trước rồi.”
Nhưng rất nhanh, anh đã thu lại vẻ vui mừng.
Sau lưng Lê Quý Đôn còn có hai người nữa. Một người trạc tuổi ông, người còn lại trẻ hơn đôi chút.
Cả ba người tiến vào gian phòng, đồng loạt quỳ xuống.
“Thần Lê Quý Đôn.”
“Thần Nguyễn Khản.”
“Thần Bùi Huy Bích.”
Cả ba đồng thanh hô:
“Bái kiến Chúa thượng thiên tuế.”
Nhìn ba vị lão thần triều đình đang hành lễ trước mặt mình, Trịnh Khải cười nhẹ.
Lê Quý Đôn thì không cần nói, anh đã quá quen thuộc với vị lão sư của mình. Hai người còn lại cũng không phải những cái tên xa lạ với Trịnh Khải. Dù sao, chính anh đã phong tước cho họ.
Nhưng người trạc tuổi đứng cạnh ông lại thân thuộc với anh theo một cách khác. Nguyễn Khản vốn là thầy của thân thể này từ thuở nhỏ. Dù giờ đây anh đã bái Lê Quý Đôn làm lão sư, Trịnh Khải vẫn hiểu đạo lý “nhất tự vi sư, bán tự vi sư”. Hơn nữa, từ những mảnh ký ức còn sót lại, anh biết anh của trước đây thực tâm yêu quý người thầy này.
Duy chỉ Bùi Huy Bích là anh vẫn chưa có nhiều dịp tiếp xúc. Nhưng qua những tờ khải tấu ông xử lý mỗi ngày, Trịnh Khải phần nào nhìn ra năng lực của vị Bồi tụng này, trong lòng cũng khá yên tâm.
“Các khanh mau đứng lên.”
Ba người nghe vậy, liền đứng dậy. Đợi họ đứng ngay ngắn, anh cất giọng.
“Không biết các khanh đến chỗ Quả nhân là có việc gì hệ trọng?”
Nguyễn Khản tiến thêm một bước. Ông cúi người, chắp tay.
“Bẩm Chúa thượng, hôm nay thần cùng Lê đại nhân và Bùi đại nhân có việc hệ trọng muốn bẩm báo.”
Trịnh Khải im lặng. Anh nhìn xuống bọc xà phòng bên dưới rồi thở dài.
“Đến rồi sao.”
Thế rồi anh hắng giọng.
“Chuyện các khanh muốn nói, phải chăng là về lời đồn đang lan trong dân chúng?”
Nguyễn Khản nghe vậy hơi sững người, đưa mắt nhìn sang Lê Quý Đôn và Bùi Huy Bích. Ông cúi người sâu hơn, giọng nói càng thêm dứt khoát.
“Chúa thượng anh minh, chúng thần đến đây quả thật là vì chuyện ấy. Nhưng ngoài ra, chúng thần còn có một vấn đề khác cần bàn luận.”
“Ồ, là việc gì? Khanh cứ nói.”
Nguyễn Khản hít sâu, rồi nghiêm giọng.
“Bẩm Chúa thượng, nay đất nước đang trong thời buổi biến loạn, quốc sự trăm bề bận rộn. Mới đây dân gian lại nổi lên lời đồn thiên phạt.”
Trịnh Khải chỉ im lặng nghe Nguyễn Khản nói. Anh đưa tay tới chiếc ấn, xoa nhẹ lên đầu rồng bóng loáng.
“Thần chỉ là bề tôi, nhưng cũng xin được khuyên Chúa thượng lấy việc nước làm trọng. Những việc khác… không nên quá sa đà.”
Nói rồi, Nguyễn Khản cúi người thật sâu. Trịnh Khải chưa đáp ngay, chỉ quay sang Lê Quý Đôn và Bùi Huy Bích.
“Hai khanh cũng nghĩ như vậy sao?”
Bùi Huy Bích thoáng khựng người, liếc nhìn Lê Quý Đôn. Lê Quý Đôn lại bình tĩnh bước thêm một bước, ánh mắt vẫn kiên định.
“Bẩm Chúa thượng, thần đồng ý với Nguyễn đại nhân. Có điều, thần thiết nghĩ ngoài quốc sự, bậc vương thượng vẫn có thể dành thời gian cho những điều mới lạ, chỉ cần chúng giúp ích cho đất nước.”
Nghe Lê Quý Đôn nói vậy, anh gật đầu, rồi quay sang Bùi Huy Bích.
“Ý Bùi khanh thì sao?”
Bùi Huy Bích nhìn hai người đồng liêu một thoáng, rồi cũng cúi người, chắp tay kính cẩn.
“Bẩm Chúa thượng, thần lại có kiến giải khác.”
“Ồ. Bùi khanh cứ nói.”
Bùi Huy Bích im lặng một thoáng, rồi cất lời.
“Theo thần, bậc vương thượng ngoài việc gánh vác quốc sự, cũng có việc trong gia. Chúa thượng muốn tìm tòi, thử nghiệm, ấy cũng là việc riêng của người. Nếu không để việc riêng ảnh hưởng đến quốc sự, thần thiết nghĩ cũng không có gì đáng ngại.”
Trịnh Khải hơi ngạc nhiên khi nghe ông nói. Anh nhìn vị Bồi tụng trước mặt.
“Kiến giải thú vị đấy.”
Thế rồi ánh mắt anh lại hướng xuống chiếc ấn vàng.
“Ý của các khanh, Quả nhân đã hiểu.”
Một thoáng im lặng bao trùm gian phòng. Trịnh Khải mím môi, quyết đoán nhìn ba người vẫn đang khom người.
“Trước khi trả lời, Quả nhân muốn cho các khanh xem một vật.”
Anh xoay người, đặt bọc khăn lên bàn, rồi dứt khoát cởi nút thắt.
Chiếc khăn từ từ rơi xuống, để lộ những bánh xà phòng màu trắng ngà vuông vắn, xen lẫn vài vệt đen vàng.
“Đây là vật mà Quả nhân may mắn làm ra.”
Cả ba người Nguyễn Khản, Lê Quý Đôn và Bùi Huy Bích đều ngây người nhìn những vật có hình dáng tựa như thỏi vàng trước mắt.
“Cái này gọi là xà phòng.”
Lại một khoảng tĩnh lặng nữa diễn ra. Cả ba vị trọng thần đều im lặng, ánh mắt không rời khỏi vật trước mắt. Còn Trịnh Khải chỉ lặng lẽ chống cằm, dõi theo phản ứng của họ.
Lê Quý Đôn là người đầu tiên lên tiếng, phá vỡ sự im lặng trong gian phòng.
“Bẩm Chúa thượng, không biết vật gọi là ‘xà phòng’ này có công dụng gì?”
Anh mỉm cười nhìn ba người.
“Trăm nghe không bằng một thấy. Quả nhân sẽ cho các khanh tận mắt xem.”
Anh cất tiếng gọi lớn.
“Người đâu, đem một chậu nước vào đây.”
Một lát sau, cánh cửa bật mở. Vẫn là tiểu thái giám hôm trước bước vào, tay ôm chặt một chiếc chậu gỗ, nước bên trong vẫn đang sóng sánh. Cậu cúi người, khép nép lách qua ba vị đại thần.
“Bẩm Chúa thượng, chậu nước người yêu cầu đã được mang đến.”
Trịnh Khải gật đầu, khẽ gõ tay xuống bàn. Tiểu thái giám thấy vậy cũng nhanh nhẹn đặt chiếc chậu gỗ xuống cạnh đống xà phòng, bàn tay vẫn hơi run. Làm xong, cậu hành lễ rồi mau chóng lui đi. Trịnh Khải cũng bắt đầu để ý đến cậu nhóc thường xuất hiện mỗi khi Gia Thọ rời đi này.
Nhìn mặt nước trong chậu vẫn còn gợn nhẹ, anh đứng dậy, cất giọng nghiêm nghị.
“Các khanh hãy nhìn đây.”
Nói rồi, Trịnh Khải dứt khoát bẻ một mẩu nhỏ từ một bánh xà phòng. Anh giơ cao mẩu xà phòng ấy cho ba người trước mặt xem, rồi thả vào chậu nước. Mẩu xà phòng gặp nước liền từ từ tan ra, để lại những vệt trắng trước ánh mắt ngỡ ngàng của Lê Quý Đôn, Nguyễn Khản và Bùi Huy Bích.
Nhưng Trịnh Khải chưa định dừng lại. Anh đưa tay vào chậu, khuấy đều từng vòng. Một lát sau, từng cụm bọt bắt đầu nổi lên. Trịnh Khải mỉm cười, thu tay về. Anh đẩy chiếc chậu về phía ba người, tay còn lại lau vội mấy giọt nước vào sau lưng áo.
“Các khanh thấy thế nào? Có đoán được vật này công dụng ra sao không?”
Trịnh Khải đưa mắt quan sát ba vị đại thần đang trầm ngâm trước vật lạ. Nguyễn Khản hơi chau mày. Lê Quý Đôn cũng im lặng, nhưng ánh mắt ông dường như đã sáng hơn. Riêng Bùi Huy Bích nhìn chằm chằm chiếc chậu một hồi, rồi cất lời.
“Bẩm Chúa thượng, thần xin phép được chạm vào.”
Thấy vậy, anh gật đầu, ngồi lại xuống ghế. Bùi Huy Bích mạnh dạn tiến lên một bước, đưa tay quệt lấy một ít bọt rồi đưa lên mũi. Hai người còn lại thấy vậy cũng tiến lại gần.
“Bùi khanh đã đoán ra chưa?”
Bùi Huy Bích nghe vậy cũng hơi ngập ngừng. Ông chắp tay, ánh mắt vẫn nhìn về chậu gỗ.
“Bẩm Chúa thượng, thứ này trơn, lại tạo ra một lớp bọt trắng. Thần mạn phép đoán rằng có thể dùng để tẩy rửa.”
Trịnh Khải hài lòng gật đầu.
“Bùi khanh nói chuẩn lắm. Thứ này có thể dùng để tẩy sạch những vết bẩn dính trên quần áo, chăn màn. Sau này Quả nhân sẽ cải tiến để phù hợp cho việc tắm rửa.”
Nguyễn Khản nghe anh nói vậy liền cất lời.
“Bẩm Chúa thượng, thần có điều chưa rõ, thứ này liệu có ích gì cho quốc sự?”
Ông ngẫm nghĩ một nhịp rồi tiếp tục:
“Hiện nay đa phần bá tánh đều ít khi tắm rửa, việc giặt giũ quần áo cũng làm luôn ở bờ sông. Vật này chắc hẳn tốn kém, lại cần nhiều công đoạn, có lẽ chỉ thích hợp với giới quý tộc.”
Trịnh Khải gật đầu đồng tình. Anh mỉm cười nhìn Nguyễn Khản.
“Đúng vậy. Quả nhân làm ra thứ này không dành cho bá tánh bình thường, ít nhất bây giờ là vậy.”
Anh lại vươn tay về phía chiếc ấn.
“Nói trước một chút, Quả nhân định lấy danh nghĩa phủ Chúa, bán thứ này cho các nhà huân quý trong kinh thành. Tiền thu được sẽ dùng vào việc nghiên cứu của Quả nhân.”
Trịnh Khải cúi xuống nhìn những bánh xà phòng vuông vắn.
“Các khanh có điều chưa biết, xà phòng này làm ra chỉ nhờ mỡ và tro bếp, chỉ là cách làm này trông có phần thô sơ. Có lẽ sau này Quả nhân sẽ tìm cách khác tiện lợi hơn nữa.”
Nguyễn Khản khựng người. Ông chăm chú nhìn những bánh xà phòng, rồi lại nhìn sang chậu nước.
“Nếu quả thật chỉ cần những nguyên liệu như vậy, việc sản xuất số lượng lớn xem ra không phải chuyện khó.”
Bùi Huy Bích lại cất tiếng:
“Bẩm Chúa thượng, nếu xà phòng quả có công dụng như vậy, sao không đem phổ biến trong dân gian? Làm được như vậy, Chúa thượng cũng sẽ có thêm tiếng thơm về lòng nhân đức.”
Nghe vậy, anh mỉm cười nhìn ông.
“Bùi khanh cũng nghe Nguyễn khanh nói rồi đấy. Bá tánh hiện giờ chủ yếu giặt quần áo ở bờ sông. Nay đem xà phòng phổ biến trong dân gian, chẳng phải sẽ làm sông Hồng phủ trong bọt mây sao? Quả nhân chưa dám khẳng định thứ này tuyệt đối an toàn. Huống chi nhiều người còn lấy nước từ đó. Nếu xà phòng tràn xuống sông, e rằng sẽ ảnh hưởng đến sức khỏe.”
Anh đưa mắt nhìn sang Lê Quý Đôn vẫn luôn im lặng từ đầu.
“Nhưng xà phòng cũng không nên chỉ dành riêng cho quý tộc. Nếu sau này sản xuất được số lượng lớn, đưa vào quân đội, việc tắm rửa, giặt giũ của binh lính cũng sẽ thuận tiện hơn. Có lẽ phải nhờ Công phiên của Lê khanh hỗ trợ cải tiến.”
“Nếu Chúa thượng giao trọng trách, thần nguyện dốc sức.”
Vừa nói, ánh mắt Lê Quý Đôn vẫn đặt ở những bánh xà phòng.
“Hiện giờ, ngoài vật này, Quả nhân vẫn đang dự định làm một thứ khác liên quan đến khí.”
Cả ba vị đại thần đưa mắt nhìn nhau. Lần này, Lê Quý Đôn là người cất tiếng.
“Xin Chúa thượng chỉ bảo cho chúng thần.”
Trịnh Khải nghiêm mặt. Anh nhớ lại ánh lửa xanh trên miệng giếng, rồi rơi vào suy tư. Sau khi cân nhắc cách giải thích, anh mới đáp lời.
“Quả nhân gọi thứ ấy là uế khí.”
“Uế khí?”
“Phải. Đây là thứ có nguồn gốc từ ‘nơi luân hồi của gạo’, hình thành khi uế vật tích tụ lâu trong không gian bí bách. Khi thoát ra ngoài, nó hòa vào khí trời, gặp lửa sẽ bốc cháy.”
Vừa nói, anh đưa tay chỉ ra ngoài cửa sổ, thẳng về hướng cái hố phân lần trước. Anh hắng giọng.
“Quả nhân cũng không giấu gì các khanh. Lần trước, do sơ suất của Quả nhân, sự cố trong phủ mới xảy ra. Lời đồn có lẽ cũng đã xuất phát từ đây.”
Nói xong, anh đưa mắt về phía ba người, chờ đợi nhận xét của họ.
Lê Quý Đôn dường như là người hứng thú nhất với thứ uế khí mới lạ này. Ông đưa tay lên xoa chòm râu bạc phơ.
“Quả thật, trong sử sách cũng từng ghi nhận những trường hợp hố chứa chất thải phát nổ.”
Trái lại, Nguyễn Khản mang một sắc mặt hoàn toàn khác. Ông nhíu mày, giọng có phần nghiêm nghị.
“Bẩm Chúa thượng, nếu đã gây ra tiếng nổ lớn như vậy, thứ khí này liệu có an toàn?”
Trịnh Khải gật đầu.
“Quả thật, nếu không cẩn thận, uế khí có thể bắt lửa gây cháy. Nhưng không thể vì nó nguy hiểm mà bỏ qua. Uế khí có tiềm năng thay thế các loại than, củi và khí đốt khác. Tuy giờ mới biết cơ chế, nhưng Quả nhân định sẽ đích thân thiết kế những cơ cấu để kiểm soát uế khí, không cho nó lan ra ngoài, sau đó giao Công phiên chế tạo và đưa vào thực tế. Hơn nữa, phần chất thải sau khi xử lý cũng có thể tận dụng làm phân bón.”
Anh quay sang Bùi Huy Bích.
“Khanh thấy tiềm năng của uế khí chứ?”
Bùi Huy Bích vội chắp tay.
“Bẩm Chúa thượng, thần mạo muội cho rằng, nếu có thể kiểm soát được uế khí, tác dụng của nó sẽ rất lớn.”
Ông hít một hơi, rồi nói tiếp. Giọng dường như cũng nặng hơn.
“Có thể lấy ví dụ ngay trong quân doanh. Từ xưa, khi đóng quân hay thủ thành, việc xử lý chất thải luôn là vấn đề nan giải. Nếu có thể tận dụng uế khí, vừa có thể làm phân bón, vừa có thể đun lửa thổi cơm. Quả thật là nhất cử lưỡng tiện.”
Nghe vậy, anh gật đầu tán thưởng. Lê Quý Đôn cũng rất tán thưởng trước câu trả lời ấy, trao cho Bùi Huy Bích một cái nhìn đầy tự hào. Đến cả Nguyễn Khản, vốn luôn chau mày, nay ánh mắt cũng như sáng hơn.
“Quả nhiên chức Bồi tụng này rất hợp với khanh.”
Thế rồi Trịnh Khải lại trở về vẻ nghiêm nghị quen thuộc. Anh nhìn thẳng vào ba người trước mặt, giọng đanh thép.
“Chuyện tin đồn, ý Quả nhân đã quyết. Về phần dân gian, cứ để mặc cho bách tính bàn tán, càng giấu thì lại càng thêm phiền phức. Về phần triều thần, khi Quả nhân công khai chuyện uế khí, tự khắc sẽ giải thích với họ.”
Ba vị đại thần đồng loạt quỳ xuống, đồng thanh hô lớn.
“Chúng thần tuân lệnh Chúa thượng.”
Anh đứng dậy khỏi ghế, đặt một tay lên ngực rồi nói lớn:
“Từ nay, Trịnh Khải ta tuyên bố, tuyệt đối sẽ không vì việc riêng mà bỏ bê quốc sự. Nếu trái lời, trời giáng thiên phạt!”
Tiếng hô lại một lần nữa vang lên.
“Chúa thượng anh minh.”
Trịnh Khải ngồi lại xuống ghế, mỉm cười.
“Đứng dậy cả đi. Như vậy, các khanh đã yên tâm chưa?”
Nguyễn Khản vội tiếp lời.
“Thần cúi xin Chúa thượng thu hồi lời nói. Nếu lỡ có gì thật sự xảy ra, ngàn sai vạn sai cũng đều là lỗi của chúng thần. Thật không đáng để Chúa thượng mạo hiểm.”
Trịnh Khải vẫn giữ nụ cười trên môi.
“Lời đã nói ra, tựa như nước đã đổ. Ý Quả nhân đã quyết, không cần thay đổi.”
Nguyễn Khản thấy thế cũng đành thôi. Đợi cả ba người đứng dậy, Lê Quý Đôn sau hồi lâu im lặng cuối cùng cũng lên tiếng.
“Bẩm Chúa thượng, nay việc đã quyết, chúng thần cũng xin cáo lui. Nhưng thần vẫn còn một điều, không biết có nên nói ra hay không.”
Nói xong, ông chắp tay, nhìn thẳng vào anh.
“Khanh cứ nói. Quả nhân miễn tội cho.”
Lê Quý Đôn từ từ cất giọng, trầm xuống:
“Thần mạn phép hỏi, vì đâu Chúa thượng lại biết được những điều này, từ uế khí đến cách làm xà phòng? Phải chăng có cao nhân chỉ điểm?”
Một sự im lặng bao trùm căn phòng. Trịnh Khải thấy hơi lúng túng. Cả Bùi Huy Bích và Nguyễn Khản như sực tỉnh, chăm chú nhìn anh.
Trịnh Khải thầm thở dài trong lòng. Đầu óc anh điên cuồng lục tìm một lý do hợp lý.
Mãi một lúc sau, anh hít một hơi thật dài rồi cất giọng.
“Tất cả đều xuất phát từ hai từ này thôi.”
Anh đưa mắt nhìn ba vị đại thần một lượt.
“Vật lý.”
“Vật lý?”
Cả ba vị đại thần đồng thanh lên tiếng. Trong khoảnh khắc, lễ nghi quân thần dường như đã bị họ thay thế bằng sự tò mò thuần túy của những người trí thức.
“Đúng. Vật tức là vạn vật. Lý tức là lý lẽ. Vật lý tức là cái học để thấu hiểu lý lẽ của vạn vật, từ đó đem điều có ích đến cho người. Ngay như sự biến đổi của uế khí, nếu ta không thấu hiểu vạn vật, sao có thể ngộ ra đạo lý trong đó.”
Trước lời anh nói, cả ba vị đại thần đều lâm vào trầm tư. Ngay cả Trịnh Khải cũng bất ngờ trước cách diễn giải mới lạ của mình. Anh nhìn xuống hai lòng bàn tay.
“Đây cũng tính là ‘đạo’ chứ?”
Lúc này, chồi non trong tâm trí anh dường như đã mọc thêm một nhánh mới.
Lê Quý Đôn chợt lên tiếng, phá vỡ sự im lặng.
“Diệu. Quả là diệu. Cái học để thấu hiểu vạn vật!”
Ông đứng lặng một thoáng, ánh mắt vẫn không rời Trịnh Khải. Rồi bất chợt, Lê Quý Đôn dứt khoát quỳ xuống.
“Chúa thượng thiên tuế!”
Trịnh Khải hơi ngẩn người.
Nguyễn Khản nhìn Lê Quý Đôn, hàng mày khẽ nhíu lại. Bùi Huy Bích thì nhìn những bánh xà phòng trên bàn, rồi lại nhìn sang vị lão sư mình vừa quỳ xuống.
Sau một thoáng, cả hai cũng đồng loạt quỳ xuống.
“Chúa thượng thiên tuế, thiên tuế, thiên thiên tuế!”