Chương 005: Tiếng chày đất sét và nguy cơ lò gốm sập tiệm
Khẹc, khẹc, khụ.
Tiếng ho xé ruột của Đặng lão hòa với gió rít qua liếp lán càng làm đêm khuya thêm lạnh.
Dưới trăng mờ cụ tựa lưng vào vách nứa. Áo nâu đẫm mồ hôi lạnh.
Tay cụ gầy chằng sẹo mảnh gốm cứa bao năm run lẩy bẩy ôm ngực.
Dưới chân chày gỗ lim nặng ba mươi cân nứt đôi. Trên cối đá tảng đất trắng Cao Lanh dẻo còn dính vệt máu tươi vừa ho ra.
Ngoài hiên tiếng mẹ gọi Uyển Nhi lẫn trong gió. Trong lò vách nứt kêu tách một tiếng đáp lại.
— Cha ơi. Cha sao thế này. Uyển Nhi từ buồng chạy ra. Thấy máu trên cối mặt nàng trắng bệch. Nàng quỳ xuống ôm cha, nước mắt lưng tròng.
— Lão bá đừng cử động mạnh. Ngồi thẳng cho dễ thở. Hắn bước tới đỡ cụ ngay ngắn.
Hắn quay sang Củ Hành đang run.
— Củ Hành. Vào vườn hái bảy lá trầu bánh tẻ, ba nhánh ngải non, một củ gừng già. Rửa nước sôi giã nát vắt nước mang ra.
— Dạ, đệ đi ngay. Gã chạy thục mạng vào vườn.
Gã hái trầu mà tay run. Lá rách mấy lần. Uyển Nhi chạy theo giữ tay gã lại.
— Bình tĩnh. Hái lá bánh tẻ thôi. Lá non đắng. Nàng dặn.
— Vâng. Gã gật, thở mạnh.
Nửa khắc sau chén nước trầu ngải gừng mật ong nóng được Uyển Nhi bón từng thìa cho cụ.
Bà Đặng ngồi cạnh xoa lưng chồng. Bà hỏi nhỏ.
— Ông thấy dễ thở hơn chưa.
— Đỡ rồi. Cụ gật nhẹ. Ấm cổ rồi.
Hơi thở cụ êm dần. Mặt bớt xanh.
Cụ nắm tay hắn, mắt mờ ứa lệ.
— Vũ tráng sĩ. Lão bất tài, bệnh phổi vì ngậm bụi đất bao năm. Mẻ tiến cống hạn rằm tháng tám cần ba mươi cối đất trắng mịn như bột lọc. Không có là mất xưởng. Cả nhà ra đê mà ở.
Bà Đặng ngồi xuống cạnh chồng. Bà tiếp lời.
— Ông đừng nói gở. Còn nước còn tát. Có cậu Lâm ở đây rồi.
— Phải. Cụ gật. Lão lẩm cẩm quá. Nói toàn điều dở.
Hắn nhìn đống đất vón cục góc xưởng. Hắn nhìn chày gãy và thợ già kiệt sức. Hắn hiểu ngay căn bệnh của xưởng.
Giã tay thì chậm. Một người cật lực cả ngày chỉ hai cối. Bụi mịn bay vào phổi thợ. Lâu thành bệnh.
— Cụ và muội yên tâm dưỡng. Từ mai không ai phải giã tay nữa. Hắn nói chắc.
Thợ già ngồi góc sân hỏi với sang.
— Không giã tay thì giã bằng gì hả cậu.
— Ta mượn sức nước sông đập đất thay. Nhanh gấp mười mà không tốn mồ hôi. Hắn đáp lớn.
— Nước mà đập được đất hả. Thợ ngơ ngác.
— Được. Mai các bác xem. Hắn cười.
Sáng sớm sương sông chưa tan hắn đã bắt tay làm. Nói một câu là rõ. Nước quay guồng. Guồng nâng chày. Chày rơi đập đất. Bùn lắng ba ngăn là sạch sạn. Chi tiết đo đạc hắn ghi vào sổ tay.
Hắn chọn khúc mương dốc từ sông vào hồ sau xưởng. Hắn ghép tre đực ván mít thành bánh guồng rộng sáu thước, gần hai sải. Vành gắn mười hai gầu bương nghiêng. Nước chảy qua là guồng quay ngày đêm không nghỉ.
Củ Hành phụ khiêng ván. Gã hỏi.
— Bánh to thế này nước đẩy nổi không.
— Dốc cao là nổi. Nước mạnh là quay. Hắn đáp.
— Gầu nghiêng để làm gì.
— Múc nước đổ lên cao rồi xả xuống. Đỡ phải gánh. Hắn nói.
— Hay quá. Đỡ bao nhiêu vai. Gã cười.
Trục giữa hắn đẽo ba vấu gỗ nghiến cứng như sắt. Hắn làm hai cần chày dài tám thước bằng tre đực. Đầu bịt đá nặng bốn mươi cân. Đuôi gác so le lên vấu.
Bác Cả xem vấu rồi hỏi.
— Gỗ này cứng thật không cậu. Chịu nổi đá bốn mươi cân hả.
— Gỗ nghiến chịu được. Vấu mòn thì thay. Hắn đáp.
— Thế chày rơi có vỡ cối không.
— Cối đá dày. Rơi đúng tâm là được. Hắn nói.
Guồng quay thì vấu đè đuôi xuống, đầu đá nâng cao ba thước. Vấu trượt qua thì đá rơi tự do xuống cối. Lực nặng hàng ngàn cân.
Hai chày chạy so le. Trái xuống thì phải lên. Tiếng đập liên hồi thình thịch vang một góc bến.
Đất đập mịn thì hòa nước cho chảy vào bể một lắng cát nặng. Nước lửng tràn sang bể hai lắng cặn mịn. Bùn tinh tràn sang bể ba. Hai ngày sau thu lớp trắng dẻo mịn như bột sắn lọc.
Thợ đào bể hỏi.
— Ba ngăn để làm gì. Một ngăn không được hả.
— Một ngăn thì sạn lẫn bùn. Ba ngăn thì nặng chìm trước, nhẹ sang sau. Hắn đáp.
— Thế bao lâu thì gạn được.
— Hai ngày. Vội là đục. Hắn nói.
— Ra vậy. Cứ để nó lắng. Thợ gật đầu.
Keng, keng. Thình thịch, thình thịch.
Chiều ấy hắn gạt chốt gỗ. Nước sông đổ ầm vào guồng. Bánh tre quay tít. Trục nâng hai chày đá giáng liên hồi xuống hai cối lớn.
Thợ đứng quanh nín thở. Chày đầu rơi xuống nghe thình một tiếng. Bụi bốc lên. Chày thứ hai rơi tiếp thịch một tiếng.
Củ Hành reo lên.
— Chạy rồi. Chạy thật rồi. Không cần ai đạp cả.
— Đứng xa ra. Coi chừng đá văng. Hắn nhắc.
— Vâng. Gã lùi lại mà mắt không rời.
Đất cứng như đá đổ vào chỉ một khắc đã nát mịn như phấn. Nước xả vào khuấy, bùn trắng chảy tràn vào bể lọc. Thợ Chu Đậu hò reo vang.
Bác Cả ôm đầu nhảy cẫng.
— Ối trời đất ơi. Không cần người đạp mà chày đập nhanh gấp mười trai tráng. Đất mịn như nhung, không một hạt sạn.
Thợ trẻ bốc một nắm vo viên. Đất dẻo không nứt. Anh ta nói lớn.
— Đất này vuốt bát mỏng được rồi. Mai cho vào lò thử ngay.
— Cứ thử một kệ trước. Đừng nung hết. Hắn dặn.
— Vâng. Nghe cậu. Mọi người đáp.
Củ Hành xắn quần lội xuống bể ba vốc nắm bùn trắng dẻo không dính tay, hít mùi đất thơm.
Gã vo viên thử. Viên tròn không nứt. Gã ném nhẹ xuống đất không vỡ. Gã reo to.
— Đại ca. Đất này mịn nặn tượng ông tổ được rồi. Vuốt bát mỏng như vỏ trứng cũng được. Huynh cứu cả xưởng rồi.
Thợ vỗ tay theo. Có người nói mai đắp thêm bể nữa. Có người nói kiếm thêm tre làm guồng thứ hai. Hắn gật hết. Việc nào làm trước hắn ghi ra.
Đặng lão chống gậy nhìn dòng bùn trắng cuồn cuộn vào bể. Mắt già rưng rưng. Cụ nắm tay áo hắn nghẹn không nói nên lời.
Bác Cả dìu cụ ngồi xuống ghế tre. Bác nói thay.
— Cụ mệt thì nghỉ. Việc còn lại để bọn con lo.
— Ừ. Cụ gật. Nay thấy bùn trắng là ta khỏe ra rồi.
Thợ mang nước vối ra mời cụ. Cụ uống một ngụm rồi cười. Lâu rồi cụ mới cười tươi thế. Thợ thấy vậy cũng yên lòng hẳn.
Uyển Nhi đứng bên giàn thiên lý. Gió lồng lộng bay tà áo nâu non. Nàng che nón nghiêng mặt ửng hồng vì xúc động.
Nàng nhìn hắn vai vững, tay dính bùn non, mắt sáng tự tin giữa tiếng chày rộn. Tim nàng đập rộn nhịp ngọt đầu đời.
Nàng bước lại gần, lấy khăn lụa lau mồ hôi trán hắn. Giọng nhỏ như suối thu.
— Huynh vất vả vì nhà muội nhiều quá. Cảm ơn huynh cứu cha và cả xưởng. Muội không biết lấy gì đền đáp.
Bà Đặng đứng hiên nhìn ra. Bà nói với vào.
— Con mời cậu ấy ở lại ăn cơm tối. Nhà mình còn cá hôm qua.
— Vâng. Uyển Nhi đáp khẽ, má ửng lên.
Hắn nhìn mắt nàng long lanh, ngửi hương sen thoảng từ tóc. Hắn cười ấm.
— Muội đừng bận lòng. Thấy muội cười và xưởng đỏ lửa là bao mệt của ta tan hết.
Hai người nhìn nhau dưới hoàng hôn bến sông. Hiểu nhau thêm một phần.
Củ Hành đứng xa trông thấy mà gãi đầu cười. Gã nói với bác Cả.
— Đại ca với tỉ tỉ đẹp đôi thật bác nhỉ.
— Ừ. Lo làm đi đừng hóng. Bác đáp mà cũng cười.
Gió sông thổi mạnh hơn. Lửa lò bập bùng. Một ngày dài khép lại êm. Ai cũng mong mai nắng đẹp chợ đông thật vui vẻ lắm.
Tối ấy xưởng làm vượt mười cối trắng đầu tiên trong một ngày. Trước đây năm thợ giã cật lực cả tháng mới xong.
Cả xưởng ăn cơm tối ngoài sân. Ai cũng vui. Bác Cả tính nhẩm.
— Một ngày mười cối. Ba ngày là đủ ba mươi cối cho mẻ cống. Kịp rồi.
— Kịp nếu guồng không hỏng. Thợ trẻ nói.
— Hỏng đâu sửa đó. Ta trực đêm. Hắn đáp ngay.
— Thế thì yên tâm. Mọi người cười.
Hắn ngồi bên đèn dầu ghi vào sổ.
Công trình cối giã thủy lực đòn bẩy kép. Năng suất gấp mười, hai mươi cối mỗi ngày. Ngày mai đủ đất là kịp mẻ rằm tháng tám.
Củ Hành ghé xem. Gã hỏi mai làm gì tiếp. Hắn đáp mai nung thử đất mới. Gã gật đầu ghi nhớ. Hai người bàn thêm việc trực guồng đêm nay chia ca thế nào cho đều.
Đang ghi thì Uyển Nhi bưng đĩa bánh khảo sen thơm vào nhà ngang. Má lúm thoáng ngập ngừng.
Nàng đặt đĩa xuống bàn. Nàng hỏi.
— Huynh ghi gì mà chăm thế.
— Ghi việc lò và muối hôm nay. Mai khỏi quên. Hắn đáp.
— Cho muội xem được không.
— Được. Chữ xấu muội đừng cười. Hắn cười.
Nàng ghé xem mấy dòng rồi gật đầu. Nàng nói khẽ.
— Huynh ghi rõ thật. Mai muội ghi cùng cho quen.
— Huynh. Mai là chợ huyện rằm tháng bảy. Nhà mình mang ít muối trắng và mẫu gốm thử ra bán đổi men màu vải vóc. Huynh cùng muội và Củ Hành ra chợ một chuyến cho biết bến bãi nhé.
— Rất vinh hạnh đi cùng muội. Hắn gật đầu cười.
Uyển Nhi liệt kê việc mai. Mang hai vò muối trắng. Mang ba mẫu bát men thử. Đổi men màu xanh và hai súc vải nâu. Hắn gật từng việc. Củ Hành lấy giấy ghi lại kẻo quên. Ba người bàn tới tối mới xong.
— Đi sớm về sớm. Kẻo nắng. Nàng dặn.
— Vâng. Củ Hành đáp to. Đệ gánh giúp. Đệ dậy từ canh năm nhóm bếp luôn.
— Thế thì tốt. Mai cả nhà đi sớm. Hắn chốt.
Hắn đâu ngờ chuyến chợ mai sẽ gặp Bé Mận bán chè ngay cổng chợ. Xa hơn là đòn hiểm của Lý phủ phong tỏa đất sét trắng khắp chợ. Đòn ấy không đánh vào đất. Đòn ấy đánh vào mười lăm ngày còn lại của hẹn rằm tháng tám.
Bỗng ngoài ngõ vang tiếng mõ cầm canh. Chó sủa một tràng dài. Gió lùa qua liếp mang theo tiếng xe bò lộc cộc từ xa vọng lại trong đêm. Đâu đó có tiếng người gọi nhau đi chợ sớm mai.
Hắn khép sổ, bóp tắt đèn. Ngoài hiên guồng nước vẫn xoay đều. Như tim mới của xưởng vừa thắp lại. Mai ra chợ sớm, xưởng sẽ có thêm men mới vải mới.