Giáo viên gõ nhẹ lên mặt bảng, dòng chữ “Chu kỳ hối cải - Quy luật thứ nhất của cải tạo đạo đức” hiện ra như một tấm gương nước, phản chiếu chính khuôn mặt của từng học viên.
-- Con người, - ông bắt đầu, giọng đều, - không thể hối hận nếu chưa từng nhớ. Cũng không thể thay đổi nếu chỉ được phép quên. Chu kỳ hối cải là tiến trình ba giai đoạn: Gợi tưởng - Đối chiếu - Hồi quy.
Bức tường phía sau mở ra, trượt xuống hàng loạt hình ảnh - những mảnh ký ức được chiếu trực tiếp từ não học viên. Tiếng cười, tiếng chửi, máu, ánh đèn công an, tất cả hòa trộn thành luồng sáng đỏ đậm.
-- Giai đoạn một: Gợi tưởng. Hệ thống sẽ gợi lại ký ức phạm tội, không phải để trừng phạt, mà để xác định vị trí sai lệch trong bản thể đạo đức.
-- Giai đoạn hai: Đối chiếu. Khi các em nhìn thấy hành vi mình đã làm, hệ thần kinh sẽ được nối với bản sao mô phỏng nạn nhân, buộc các em cảm nhận hậu quả theo chiều ngược lại.
-- Giai đoạn ba: Hồi quy. Đây là lúc các em chọn. Hoặc giữ nguyên con người cũ và bị loại khỏi chu trình nhân tính, hoặc để ký ức hòa vào bản đồ sửa chữa và tiếp tục được tái cấu trúc.
Giọng ông vang đều, không có cảm xúc, nhưng trên màn hình từng khuôn mặt trong lớp run rẩy. Hoàng Đức đưa tay che mắt, Lê Cảnh cúi gằm, còn Thiều - người vốn tưởng mình đã chai lì - lại thấy tim thắt lại như bị ép nghe lại chính tiếng la cuối cùng của cha mình.
-- Còn “Định hình nhân tính qua phản chiếu ký ức”, - ông tiếp, - là công cụ của giai đoạn ba. Ký ức khi phản chiếu không còn là đoạn phim cũ, mà là vật liệu sống, được điều chỉnh từng chút một theo cách các em phản ứng. Sự hối hận thật sự không nằm ở nước mắt, mà ở khả năng tái cấu trúc bản thân trước ký ức đó.
Ông bước xuống, đặt tay lên vai một học viên bất kỳ.
-- Ở đây, mỗi người đều có cơ hội được làm lại. Nhưng đừng lầm tưởng rằng làm lại nghĩa là xóa đi.
Lớp học ba mươi sáu người, xếp thành sáu hàng bàn dài, ánh đèn huỳnh quang rọi xuống loang lổ như một thứ ánh sáng nhà kho được lau chùi sạch sẽ đến mức có thể nhìn thấy cả khuyết điểm. Tám người trong đội của Thiều ngồi rải rác khắp nơi, không ai đủ gần để nói chuyện. Mỗi khi thầy giáo quay lưng viết bảng, chỉ có ánh mắt họ lặng lẽ chạm nhau, như những tín hiệu lén lút truyền qua khoảng cách và kỷ luật.
Cậu liếc quanh. Đức ngồi cuối dãy, vẫn thỉnh thoảng ngước lên như cố hiểu xem mình đang nghe gì. Cảnh thì nhìn chằm chằm vào bảng, môi mím lại, thỉnh thoảng đưa tay vuốt mép bàn như thể đang giữ cho đầu mình không rơi khỏi hiện tại. Mẫn ở hàng giữa, tỏ ra tập trung đến mức kỳ cục - có lẽ vì sợ ánh mắt giám sát viên.
Thầy bước xuống từng dãy bàn, nhìn qua vở từng người. Tiếng bước chân ông đều, nhịp chậm, như thể đo đếm cả nhịp thở trong căn phòng. Không khí nghiêm túc đến mức tờ giấy rơi cũng nghe rõ. Khi thầy đi ngang qua chỗ Thiều, cậu vô thức nắn lại tư thế ngồi.
Thiều nhìn cánh cửa phụ khép hờ, ánh sáng mờ của phòng vệ sinh tràn vào, lấp ló trên nền gạch ẩm ướt. Cậu ngồi im trên giường, tay đặt lên mép nệm, ngậm ngùi. Bình thường, giờ này họ sẽ bước ra phòng giam, chuẩn bị cho buổi điểm danh sáng, nhưng giờ đây, cánh cửa đó chỉ dẫn đến nơi chẳng liên quan gì tới giấc ngủ, không có tiếng đồng hồ báo giờ sinh hoạt, cũng không có những dãy giường thẳng tắp, chỉ là một khoảng trống lạnh lẽo, mùi xà phòng và ẩm mốc bao trùm.
Hơi thở Thiều chậm lại. Cậu nhìn quanh căn phòng nhỏ, từng vệt sáng qua khe cửa sổ, từng bức tường vàng nhạt có vài vết nứt, và nhận ra sự chênh lệch giữa những tưởng tượng về trại giam và thực tế. Cánh cửa phụ mở ra nhà vệ sinh, còn cậu thì không thể bước ra phòng ngủ quen thuộc, nơi ít ra còn có mùi của mình, mùi quần áo, mùi của ngày hôm qua chưa kịp rửa sạch.
5 giờ sáng, tiếng còi báo thức vang lên trong toàn trại. Lớp học chưa kịp dứt, nhưng giờ sinh hoạt bắt đầu. Thiều đứng lên, kéo áo, bước ra sân tập thể dục cùng cả lớp. Những dãy học viên khác đã xếp thành hàng dài, cánh tay đưa ra, nhịp chân bước theo tiếng còi rền rĩ.
Tám người trong đội, rải rác giữa các hàng, nhìn nhau bằng ánh mắt không cần lời. Mỗi người đều hiểu: chẳng ai thoát khỏi chu kỳ này. Không ai được phép đi lệch khỏi vị trí, không ai được phép lơi tay hay nhắm mắt. Họ là một phần của lớp, một phần của trại, một phần của sự nghiêm khắc mà không lời nào có thể nói ra.
Thiều nhíu mày, nhấn mạnh trong lòng rằng, dù bất cứ chuyện gì đã xảy ra ngoài lớp học hay trong ký ức từng tội lỗi, ở đây, trước những hàng ghế gỗ và sân tập, tất cả đều phải hoàn toàn hiện diện, hoàn toàn tỉnh táo. Hơi thở lạnh buổi sớm khẽ phả lên mặt cậu, mang theo mùi sương, mùi đất, mùi của thực tại trần trụi không lẩn tránh.
Tiếng thầy giáo vang lên từ xa:
-- Bắt đầu! Hai vòng chạy quanh sân! Tập trung vào nhịp thở, nhịp chân, và vị trí của cơ thể!
Thư viện rộng, ánh sáng từ cửa sổ cao rọi xuống những kệ sách dày đặc, mùi giấy cũ thoang thoảng hòa với mùi gỗ sồi đánh bóng. Cả nhóm tụ lại giữa phòng, bàn ghế xếp ngay ngắn, lặng lẽ như một căn phòng chờ trầm mặc. Ai cũng nhìn nhau cười, nụ cười vừa nhẹ vừa căng, như thừa nhận một bí mật: chẳng ai có thể rời khỏi đây, chẳng ai được về phòng giam.
Thiều đứng giữa, giọng nghiêm mà vẫn pha chút hài hước:
-- Vậy là cửa phụ bị khóa trái, không ai về được. Nếu thế thì chúng ta cứ ở đây rèn luyện đi!
Cả nhóm gật đầu đồng ý. Nguyễn Quý vẫn còn hơi ngượng khi mặc bộ đồng phục phân loại, vẻ như tự thấy mình kỳ thị chính bản thân. Hoàng Đức nhếch môi cười, vung tay cốc nhẹ đầu cậu:
-- Thôi, ngượng làm gì, mặc đồ này cũng là rèn luyện mà.
Cả đội tản ra, mỗi người chọn một góc. Thiều ngồi xuống bàn gần cửa sổ, mở sách toán ra, chìm vào các bài tập, nháp vẽ kín trang giấy. Khôi chọn kệ sách Hóa học, lôi ra các bảng tuần hoàn, ống nghiệm mô hình, vừa ghi chép vừa nhẩm lý thuyết. Đức ngồi khoanh chân trên sàn, tay cầm sách lịch sử, mắt lướt qua các mốc thời gian, đôi khi lại quay sang Thiều liếc mắt, như muốn hỏi một điều gì đó nhưng dừng lại.
Mẫn xé một tờ giấy, làm sơ đồ cơ cấu xã hội - không phải để nộp, mà để ghi nhớ những gì lớp cải tạo đang dạy: trật tự, trách nhiệm, giới hạn. Khôi thỉnh thoảng ngẩng lên, nhìn quanh thư viện, thấy ánh mắt mọi người trao nhau, nhận ra rằng: ở đây, giữa sách và bài tập, họ không còn cảm giác trốn chạy, mà chỉ còn cảm giác hiện diện, tỉnh táo, và bắt đầu làm lại.