Đôi lời cảnh báo: Tác phẩm này không bảo hành cho sự ổn định tâm lý của người đọc. Tác giả viết trong tình trạng thiếu ngủ và loạn nhịp phương trình. Độc giả bước vào đây tự chịu trách nhiệm về độ trôi dạt của não bộ!
Tiếng Việt! Lại gì nữa đây?
Không có gì cả! Tôi chỉ đang xếp hàng các chương theo đúng lộ trình “tẩu hỏa nhập ma” của mình.
Ban đầu, tôi định mỗi chương review một cuốn sách. Nhưng cuốn sách tiếp theo này: Thấm không nổi!
Đó là cả một công trình nghiên cứu đồ sộ, bảng nhịp phách, phân tích, chứng minh tầng tầng lớp lớp. Tôi choáng váng. Mười hai năm trên ghế nhà trường, mình học được bao nhiêu? Những gì mình có được là từ giao tiếp hàng ngày, thẩm thấu và chọn lọc.
Tiếng Việt không chỉ là hệ tư duy, nếp sống mà là nghĩa tình sâu nặng của cha ông. Cuốn sách không dễ đọc, nhưng nó đáng giá, bắt tôi phải chậm lại, để học cách yêu tiếng nước mình một cách sâu sắc và trưởng thành hơn.
Chương này có thể xem là một chuỗi bi kịch. À không, chính xác là một vở hài kịch dở khóc dở cười mang tên: Dân chuyên Toán đi viết logline và xây dựng nhân vật.
Chắc chắn chẳng có dân Toán nào viết văn một cách máy móc như tôi đâu. Tôi bị... cá biệt! Nhiều người học Toán nhưng văn chương của họ bay bổng, mượt mà đến mức dân chuyên văn nhìn vào phải tấm tắc. Sao cứ rơi vào cái đầu của tôi thì mọi thứ lại cứ phải quy về cấu trúc. Đôi khi nghĩ nhiều quá tự làm mất cảm xúc. Biết thế. Nhưng không sửa được!
Mà thực ra, tôi từng là một “Người làm vườn” chính hiệu. Cực kỳ cảm xúc chứ bộ! Cái thời viết tới đâu bất ngờ tới đó, nhân vật sống rất thật, từng nhân vật mới bước vào, họ hành động theo bản năng. Họ dắt tay tôi đi chơi. Ừ, đi xa lắm... Đi một hồi lạc trôi giữa rừng hoang. Bí đường! Viết tiếp thì hố sâu vực thẳm, buông tay thì tiếc đứt ruột. Rơi ngay vào cái nhịp “Đêm tối của linh hồn” một cách nghiệt ngã! Và đó là lý do tôi phải đi “cứu con mèo”. Ai mượn cứu!
Để rồi bây giờ, nhức đầu chưa? Hãy nhìn vào cái hệ phương trình ngổn ngang ẩn số mà tôi và vị đạo hữu kia tự bày ra để làm khổ nhau. Viết một tuyến là mồ hôi hột rồi, đạo hữu tôi chọn bốn tuyến nhân vật chính chạy song song:
Tuyến thứ nhất: Một cậu nam sinh “ẩn số”, bên ngoài thì khờ khạo để tự sinh tồn nhưng bên trong lại quỷ khóc thần sầu, cái gì cũng biết, cái gì cũng giỏi.
Tuyến thứ hai: Một cô nàng nữ sinh ngổ ngáo, siêu ngông và đầy cá tính.
Tuyến thứ ba và thứ tư: Một cặp nam thanh nữ tú – hai chất xúc tác được ném vào để kích hoạt hệ thống ngổn ngang, tạo ra phản ứng hóa học không lối thoát.
Mà khoan! Đến đây thì đố bạn – những độc giả thông thái – biết: Bốn đứa này đứa nào sẽ yêu đứa nào?
Chắc chắn trong đầu bạn đang tự động ghép cặp: Cậu nam sinh giả khờ sẽ thành một đôi với cô nàng ngổ ngáo đúng không? Kiểu trời sinh một cặp trong mấy truyện ngôn tình thanh xuân chứ gì? Haha, nhầm to rồi nhé! Đâu có dễ ăn của ngoại vậy đạo hữu ơi. Nghiệm số của phương trình này là gì? Theo quy luật ngôn tình thông thường hay vô nghiệm?
Bởi vì đám trẻ trâu đó chưa là gì so với hệ thống phụ huynh, một dàn “trùm cuối” phía sau:
Ba của nam sinh là một ông Hiệu trưởng nghiêm nghị, tôn sùng Nho giáo với những quy tắc chuẩn mực, nghẹt thở.
Ông nội của nam sinh lại là một ẩn số tĩnh, sống theo triết lý lão giáo, thuận theo tự nhiên.
Và đỉnh cao, nhân vật chiếm trọn spotlight khiến hai đứa tôi bay màu não: Bà ngoại của cô nàng ngổ ngáo. Năm nay bà sáu mươi hai tuổi, nhưng thay vì ở nhà bế cháu hay đi tập dưỡng sinh, bà lại chọn xách xe máy làm một chuyến Caravan qua năm nước Đông Nam Á cùng nhóm bạn già. Tạm gọi là “biệt đội xê dịch lão tướng" quý phái.
Chỗ này bạn có thắc mắc gì không? Bạn nghĩ bà ngoại làm một chuyến Overlanding xuyên biên giới vì đam mê tốc độ hay để trốn tránh tuổi già?
Bật mí một bí mật nhỏ nhé: Hãy để ý thật kỹ chiếc điện thoại của ông nội Lão giáo và chấm đỏ định vị hành trình của bà ngoại trên chiếc xe hoài niệm. Giữa hai người già này có một sợi dây liên kết từ quá khứ mà ngay cả đám trẻ cũng không hề hay biết. Chấn động chưa? Đọc đến đây mà bạn tưởng chỉ là một bộ truyện học đường hài hước đơn thuần thì... bạn lại lọt vào bẫy của chúng tôi rồi!
Mà cũng phải thôi, sau mấy lần đàm đạo, chiếc khung trong tâm tưởng của tôi và đạo hữu coi bộ đã tạm ổn. Củi lò đã đủ. Khí thế hừng hực. Đốt thôi! Ngầu chưa?
Nhưng cái phương trình Hollywood này vừa chạy được vài dòng đã bị lỗi hệ thống. Liên tục.
Ông Tây Blake Snyder bảo: Trang số 12 phải có biến cố kích hoạt hoành tráng để lôi kéo khán giả. Nhưng nhân vật của chúng tôi là ai? Bên cạnh một câu chuyện học đường, truyện còn có một nhân vật rất đời: Một bà bán hủ tiếu gõ gầy gò nơi góc đường Sài Gòn. Giờ biến cố kiểu Mỹ nào chen vào cho đặng? Chẳng lẽ cho băng đảng đến thanh toán hay nổ bom bên nồi nước lèo? Nghe sặc mùi điện ảnh giật gân, nhưng đặt vào đời thực nước mình thì giả trân không chịu nổi.
Đọc đến đoạn này là thấy cái sự “bất ổn” nó văng ra từng chữ rồi! Trời ạ, tưởng tượng cảnh Blake Snyder mà nhìn thấy đoạn này chắc cũng phải chống gậy đứng dậy vái lạy ba lạy. Mắc gì phải nổ bom?
Cái khung của Mỹ chắc chắn thật, nhưng lòng người Việt, văn hóa Việt và tiếng Việt mình uốn lượn, mềm mại và sâu lắng hơn nhiều. Muốn truyện có hồn, tôi không thể bê nguyên xi con rô-bốt Hollywood về nước. Nó phải được tắm trong dòng chảy ngôn ngữ quê hương mình cái đã. Tôi bắt đầu va phải bức tường thành mang tên: Tiếng Việt.
Đã vậy, nhìn lại các bậc tiền bối mà xem. Cụ Nguyễn Du chỉ một câu thơ là lay động lòng người. Còn tôi? Viết một đoạn dài diễn tả cũng không xong. Tôi nản mất vài lần. Tôi vừa muốn phóng thích năng lượng sáng tạo ra trang giấy, lại vừa muốn chưng cất, gạn lọc ra giọt tinh chất cuối cùng. Thơ của cụ Nguyễn Du là nghệ thuật của sự gợi và đọng – một chấm phá hiện lên cả trời tâm trạng.
Tự đem cái lỗi của mình đi so với đỉnh cao. Lấy cái gì so, xứng sao? Đúng là “t-ự sát tinh thần” có hạng!
Tôi đang viết truyện về mảnh đất Sài Gòn, về bà bán hủ tiếu gõ. Văn xuôi cần sự bộn bề của đời sống. Tôi cần ngửi thấy mùi nước lèo. Cần nghe thấy tiếng gõ lách cách trong đêm mờ mờ khói tỏa. Tôi cần nhìn thấy cái xoăn lại của cọng hành hoa trong tô hủ tiếu vớt vội, hay một bông hoa dại rụng bên góc đường nơi bà đang ngồi... Một thế giới lệch pha với sự giật gân kiểu Hollywood, nhưng lại vô cùng "đời" theo cách của Việt Nam.
Đến đây chắc bạn đang nghĩ: Ủa rồi bà bán hủ tiếu gõ thì liên quan gì đến cái hội xà bần ở trên đúng không? Chắc chắn là có liên quan rồi! Rất mật thiết! Nhưng tại hạ giấu bài ở đây đó, mời bạn đoán!
Thế là, hết nhắn tin điện thoại đến gọi điện đàm đạo, chiếc “Bảng bung bét” của tôi chưa kịp bung lụa thì đầu óc hai đứa đã banh chành vì cuộc chiến ngôn từ. Không biết các bạn viết truyện thế nào, chứ tôi cực kỳ chấp niệm với từ ngữ. Nhất là tâm lý nhân vật. Bạn cứ cười đi! Một đứa khô khan đi viết tâm tư tình cảm… thì cứ cho tôi thử một lần đi chứ?
Vì không biết, nên tôi phải điên cuồng mổ xẻ: Từ này đúng chưa? Khái quát được ý nghĩa chưa? Đúng ngữ cảnh không? Có bị lỗi logic không? (Đấy, lại là logic nữa!). Tôi còn lập bảng so sánh từ ngữ trong câu, trong đoạn, xem yếu tố cài cắm ở chương trước có đá nhau với chương sau hay không. Nên dùng từ nào để chơi đùa mà không bị lỗi “trùng ngữ trùng ngôn” (cái cụm này tôi đọc ở một cuốn sách, hiểu lơ mơ) …
Ủa rồi tôi đang làm cái gì đây? Viết văn gì mà như một nhà khoa học đang ngồi cân đong từng miligram hóa chất trong phòng thí nghiệm vậy trời!
Keng! Xoảng! Chát!
Vút… Vút… Phập!
Hai bán cầu não của tôi lại xách kiếm ra giao chiến.
Tiếng Việt mình hay ở chỗ có đủ từ ngữ để dung hòa và gọi tên những điều bình dị. Tôi bắt đầu chơi đùa cùng các con chữ, cố gắng tìm một “nghiệm số” ngôn từ để che giấu ý đồ của mình. Với cô nàng nữ sinh, nếu dùng từ “nổi loạn”, nghe nó có vẻ hơi phá phách quá. Nhưng nếu dùng từ “ngổ ngáo”, cái âm “ng” nghe nó vừa lém lỉnh, vừa có nét đáng yêu của con gái Nam Bộ, kiểu quậy phá nhưng thực chất là để che giấu một vết sẹo tâm lý cực lớn phía sau. Từ ngữ chính là lớp mặt nạ hoàn hảo nhất.
Còn hai chữ “quái kiệt” của bà ngoại là để giấu đi cái lý do thực sự khiến bà phải lao xe ra đường ngay trong đêm giao thừa năm ấy... (Ủa, đêm giao thừa nào ta? Bút sa gà chết, lỡ lời rồi, coi như bạn chưa đọc thấy chữ này đi nhé!).
Cứ thế, chúng tôi vừa bất lực trước đống nhân vật, lại vừa thích thú chơi trò xếp hình với chữ nghĩa. Công thức của người Mỹ có thể chia chính xác đến từng trang phim, nhưng cuộc đời thực của những con người Việt thì không bao giờ chịu nằm yên trong những ô vuông giấy note. Muốn giải hệ phương trình này, chúng tôi phải dùng tiếng Việt. Dùng cái giọng điệu vừa nhẩn nha, vừa trào phúng, vừa lém lỉnh để cấy mã code bí mật vào truyện. Sài Gòn là nơi ôm lấy tất cả những sự khác biệt, và tiếng Việt chính là chất keo kết dính những hệ tư tưởng tréo ngoe đó lại với nhau trên một mâm cơm gia đình. Khó viết lắm...
Loay hoay mãi, biết khi nào mới nên lũy nên thành đây?
Logline cuối cùng cũng tạm thành hình sau nhiều lần tung hứng: “Một hệ phương trình tình cảm học đường đầy ẩn số tại Sài Gòn, bốn vòng xoáy mâu thuẫn của đám trẻ vô tình bị kích nổ bởi một bí mật xưa cũ của hội phụ huynh bá đạo.”
Á à, có ai đang nghi ngờ Tuyến thứ ba và thứ tư: Nam thanh nữ tú chính là phiên bản thời trẻ của cặp đôi ông nội Lão giáo và bà ngoại Caravan không? Kiểu liên kết quá khứ - hiện tại để kích nổ drama chứ gì? Tôi không trả lời đâu nhé!
Nhìn cũng ra dáng kịch bản bestseller rồi đó chứ, đâu đến nỗi nào? Ờ, đó là viết được cái Logline để trêu ngươi khán giả thôi… Chứ còn nhảy vào viết chi tiết từng chương mà không bị nghẹn mạch thì… chuẩn bị tinh thần bước vào “đêm tối của linh hồn” cùng tụi tôi nha!
Đang phiu phiu thì đoạn tin nhắn cũ của chúng tôi bỗng lướt nhẹ qua đầu…
- Vũ trụ này không gửi nhầm đâu, vũ trụ tỉnh táo lắm!
- Ý gì đây?
- Các hạ viết trinh thám đi.
- Đã không có óc sáng tạo còn đi viết trinh thám, nghĩ thôi là đau đầu lắm rồi. Bỏ nha!
Chương này ra đời trong lúc hai đứa đang rối trí, nên tôi viết hơi tưng tửng, chẳng theo cấu trúc chi hết. Tất cả độ xàm xí này là… tôi tự bày ra đấy chứ! Vị đạo hữu của tôi rất dễ thương, chịu khó lắng nghe và hiền queo.
Đạo hữu tôi mà đọc xong chương này, không biết có nhắn tin: “Ê, đừng nói với ai là hai đứa mình quen nhau nha!”
Cảm ơn chư vị đã chịu đựng tôi đến tận cuối chương. Thành thật xin lỗi nếu bài viết này đã tiêu tốn thời gian vô ích của các bạn.
Thôi đi ngủ, hy vọng ngày mai tỉnh dậy sẽ lại là một TRANG HẢO HÁN!