Ủa, hai thứ này liên quan gì đến nhau? Có gì phải bàn?
Có chứ!
Tôi là một đứa học Toán, đi viết Văn. Nghĩa là tôi thích đầu đuôi phải có logic, có sắp xếp và chắc chắn. Tôi ngưỡng mộ các tác giả lắm. Tôi nghĩ viết lách phải có óc sáng tạo vô biên, tình huống kỳ vĩ, hay những câu thoại bay bổng cảm tính. Tôi thì ngược lại không có những vũ khí đó, nhưng tôi lại thích viết. Trái ngang.
Thế thì viết kiểu gì?
“Ai đâu mà ngồi cân đo đong đếm cảm xúc. Viết văn chứ có phải viết truyện trinh thám đâu mà cần logic?”
Đấy! Chính là cái câu nói đó. Tôi cá là bạn đã nghe, hoặc tự nói với chính mình câu này không dưới một chục lần.
Chính xác rồi!
Nhưng dân Toán chúng tôi làm gì cũng cần một cái khung cầu toàn. Và khi tìm hiểu cuốn sách “phương trình Hollywood”– một cuốn sách về biên kịch điện ảnh, tôi mới nhận ra cuốn sách này sinh ra là để dành cho những đứa thích logic và sắp xếp như tôi.
À, không có tên cuốn sách đó đâu, nickname tôi đặt cho nó đó.
Bạn có tin là một kịch bản phim điện ảnh dài 110 trang có thể chia chính xác thành 15 phân đoạn cố định như một bài toán có đáp số không? Trang mấy thì nhân vật gặp rắc rối, trang mấy thì biến cố xảy ra, trang mấy thì rơi vào tuyệt vọng... tất cả đều có công thức tính toán lượng hóa bằng con số hẳn hoi. Eureka! Tìm thấy ánh sáng rồi!
Cái hay tôi cảm được từ công thức này là nhịp điệu: cách xung đột leo thang, sự tréo ngoe trong cái bình thường, hay sự hài hước xuất hiện ngay trong nguy hiểm. Ai bảo viết văn là chỉ dựa vào cảm xúc mơ mộng đi, chứ tôi thấy cái này giống hệt như đang giải một phương trình đại số!
Tách! Tách! Tách! – Tiếng màn hình điện thoại chụp gửi đi.
Ting! Ting! Ting! – Tiếng bắn tim báo tin nhắn hồi đáp.
Cuốn sách thu hút tôi không chỉ bởi nội dung, mà còn bởi giọng văn của dịch giả – vừa thú vị, vừa tự trào. Tôi đọc đến đoạn nào hay là chụp hình gửi cho bạn, gạch chân từ hấp dẫn, chụp liên tục. Bạn chờ đọc và tim liên tục. Cảm giác như mình vừa đào được một cuốn chân kinh thất truyền và phải đi chia sẻ ngay cho bằng hữu vậy. Lúc ấy đọc đến đâu hút đến đó, muốn trao đổi cùng nhau ngay.
Đúng là đồng thanh tương ứng, đồng khí tương cầu! (Có ai ngưỡng mộ hai đứa tôi không?)
Một cuốn sách vừa có tóm tắt vừa có bài tập từng chương. Đúng rồi, có bài tập – thứ tôi thích!
Như khi đọc đến phần “Gã khờ phất cao cờ” – một trong mười kiểu phim kinh điển. Tôi liên tưởng ngay, nhắn cho vị đạo hữu liền.
Nội dung là bạn thử xây dựng một học sinh nổi loạn trong một gia đình nề nếp truyền thống gia giáo. Thử tưởng tượng một nam sinh bên ngoài khờ khạo để tự sinh tồn trước đám bạn, trước gia đình nhưng bên trong lại quỷ khóc thần sầu, cái gì cũng biết, cái gì cũng giỏi. Toàn là những ẩn số thú vị!
Để giải bài toán tâm lý này, tôi tự đặt ra một hệ thống phương trình với hàng loạt câu hỏi: Cậu ta phải che giấu bằng cách nào? Học lỏm những chiêu trò, kỹ năng ở đâu? Xoay xở ra sao với mấy tuyến phụ tréo ngoe xung quanh? Và cuối cùng, nghiệm số của bài toán là một vòng lặp cảm xúc để hai thế hệ thấu hiểu nhau ở cuối chặng đường.
Bạn tôi hưởng ứng ngay:
– Ê, cái này cuốn nha! Nghe như một bài toán hóc búa nhưng kích thích vị giác của người viết dữ thần. Để tui lưu lại vô kho ý tưởng liền!
Tự nhiên thấy mình cũng có ý tưởng này nọ đó, đâu đến nỗi nào. Từ một đứa mù sáng tạo, nay có thể tạo ra một bộ khung cốt truyện.
Ờ đó là nghĩ thôi, bắt tay vào viết đi… rồi thấy cảnh!
Hai đứa tôi đã đàm đạo đoạn này rất lâu, hết nhắn tin đến gọi điện… vậy mà vẫn chưa viết được chữ nào cả!
Đặc biệt, đến phần nói về “Bảng bung bét”, đã lắm nha! Suýt chút nữa là tôi đã chạy ngay ra nhà sách để mua bảng và mấy mẩu giấy note màu sắc về để làm theo.
Đạo hữu ơi, tôi đến đây! Nhắn tin liền chớ chi:
– Tự truyện của bạn đó, viết tầm 40 chương là đẹp, mỗi chương một ý chính rồi tôi làm Bảng bung bét cho!
– Nghe uy tín quá! Đáng tin tưởng không?
– À, ờ… không biết!
Tôi tưởng tượng mình sẽ biến chiếc bảng này thành một sàn đấu tư duy: lúc thì lụi cụi đứng xoay xở, bấm tách từng mảnh thẻ màu như đang chơi trò xếp hình; lúc lại đứng lùi ra xa, nheo mắt ngắm nghía rồi phóng một cây phi tiêu bách phát bách trúng vào ngay hồng tâm của phân đoạn “Mất trắng”. Nghĩ thôi đã thấy ngầu như mấy vị thám tử lừng danh trên phim truyền hình.
Nói một chút về “Mất trắng”. Khi đọc chỗ này, tôi liên tưởng đến cuốn tiểu thuyết Kim Vân Kiều Truyện của Thanh Tâm Tài Nhân. Rõ ràng biết cốt truyện này thảm sầu, vậy mà tôi còn rước thêm mấy cuốn luận giải về đọc nữa, đúng là tự làm khổ mình. Thiệt tình!
Hồi mới mua về, tôi háo hức nâng niu, lật mở từng trang, vui cùng cái vui, buồn cùng cái buồn, ngắm nhìn cái đẹp qua từng câu từng chữ. Nhưng càng đọc, lại càng thương cho thân phận Kiều. Trọng tài mến sắc bao nhiêu thì lại đau lòng, thấu cảm bấy nhiêu. Đã bao lần tôi mở sách ra rồi lại đóng sách vào, vì không đành lòng đọc tiếp, sách cứ dở dang nằm trên kệ...
Nhưng khi đọc được các nhịp điệu trong “phương trình Hollywood” và chiêm nghiệm lại thì đúng vậy, y chang. Thế là tôi lấy sách ra, đọc cho hết cuốn Kim Vân Kiều Truyện. “Mất trắng” không phải là kết thúc, nó là một điểm nút bắt buộc để câu chuyện có nhịp điệu hơn, thu hút hơn. Tác giả viết bằng sự thấu hiểu sâu sắc về đỉnh cao và vực sâu của số phận, nhưng vì ông viết quá đúng quy luật tâm lý, nên tôi tự so sánh như thế, tự liên kết để giữ cho cảm xúc không bị chìm nghỉm trong bi lụy.
Đến đây, chắc chắn bạn đã đoán được tên cuốn sách đó rồi, có thể bạn cũng đã biết nó từ nội dung hoặc từ cái tựa chương 1. Cảm ơn bạn đã chịu khó đi tàu lượn và giả vờ cùng tôi!
Vâng, cuốn sách về tư duy logic, về những phương trình đại số đỉnh cao của tôi có một cái tên nghe vô cùng... cảm xúc và chẳng liên quan gì đến toán học: “Save the Cat” (Cứu con mèo). Cứu con gì cơ, ai mượn cứu! Lúc đầu nhìn cái tựa tôi cũng ngẩn ra và tự chạy thoại y vậy!
Nhưng rõ ràng, nếu cứ cố ứng dụng công thức vào văn chương, khi mạch văn đang đẹp, đang lãng mạn, đang say mê thưởng lãm, thì sẽ khiến câu chuyện bị nghẹn mạch ngay.
Ơ, tôi lại tự mâu thuẫn với chính mình rồi. Ngẫm lại, sự mâu thuẫn đó mới chính là vẻ đẹp của một đứa học Toán đi viết Văn: dùng logic để xây dựng thế giới, nhưng dùng con tim để thổi hồn vào đó. Việc gì phải rạch ròi phân chia ranh giới giữa hai thế giới khô khan và bay bổng?
Văn chương hãy thả hồn và cảm nhận. Công thức là bộ xương, cảm xúc là máu thịt. Công thức chỉ hỗ trợ, công thức chỉ mãi mãi là công thức, làm sao biết thổn thức như nhịp đập con tim. Văn chương là sự cộng hưởng. Khi tôi viết ra một điều mà chính tôi đã trải qua, đã ngộ ra, và đã bật cười hay rưng rưng vì nó, thì đã là thành công, đã là chiến thắng. Đôi khi những điều viết ra không cần phải “đúng” với thiên hạ. Nó chỉ cần đúng với cảm xúc của chính tôi, nó mang thông điệp gì, có giúp ích gì hay tạo động lực cho ai không, là đủ!
Nếu bạn cũng là một người yêu viết lách, hãy tự bóc tách 15 phân đoạn này. Xem thử hành trình viết của các vị đạo hữu có thú vị như tại hạ không nhé!