Khi đại và tiểu đứng trước tên gọi của đồ vật, con vật hoặc nhân vật, người dịch rất dễ cho rằng chỉ cần hiểu đại là lớn, tiểu là nhỏ rồi chuyển nguyên nghĩa ấy sang tiếng Việt. Xét riêng từng chữ, cách hiểu này không có gì khó khăn. Vấn đề nằm ở chỗ, một cách gọi có thể hình thành từ góc nhìn của người nói trong ngôn ngữ gốc, nhưng khi chuyển sang ngôn ngữ đích, cách gọi ấy chưa chắc còn phù hợp với thói quen biểu đạt của người bản địa. Vì thế, có những trường hợp bản dịch không sai nghĩa từng chữ, nhưng lại sai tình huống.

Ví dụ, Đại Ngưu không nhất thiết là một con trâu lớn. Trong tình huống đang xét, một đứa trẻ Trung Quốc gọi con trâu là Đại Ngưu vì con trâu ấy to hơn chính nó. Chữ đại ở đây gắn với góc nhìn của người gọi, chứ không phải một tiêu chuẩn kích thước tuyệt đối mà người đọc ở mọi nền văn hóa đều phải hiểu theo cùng một cách. Khi chuyển tình huống ấy sang tiếng Việt, cách diễn đạt tự nhiên chỉ là con trâu. Người Việt không cần gọi nó là Đại Ngưu, cũng không nhất thiết phải gọi là con trâu lớn. Con trâu trong câu chuyện vẫn là con trâu, cho dù đối với đứa trẻ, nó là một con vật to lớn.

Tương tự, Tiểu Oa Oa cũng không nhất thiết là một con ếch bé nhỏ. Khi chuyển sang tiếng Việt, có trường hợp chỉ cần gọi là con ếch bình thường. Nếu người dịch giữ nguyên chữ tiểu rồi viết thành ếch nhỏ, họ đã vô tình biến cách gọi của người nói trong nguyên tác thành một đặc điểm kích thước cụ thể của con vật trong bản dịch. Đó là hai việc khác nhau. Một bên là cách người ta gọi một đối tượng, bên kia là lời miêu tả trực tiếp về đối tượng ấy. Nếu không phân biệt được hai chức năng này, người dịch rất dễ thêm vào câu văn tiếng Việt một ý nghĩa mà tình huống thực tế không đòi hỏi.

Theo quan sát của tôi, trong một số cách gọi của tiếng Trung, đại hay tiểu có thể phụ thuộc vào góc nhìn của người đặt tên, trong đó tuổi tác, chiều cao, cân nặng và mối tương quan giữa người gọi với đối tượng được gọi đều có thể ảnh hưởng đến cách nhìn nhận. Chẳng hạn, hãy hình dung một đứa trẻ cao một mét, nặng bốn mươi lăm kilôgam. Nó có thể gọi một con chó cao khoảng bốn mươi centimét, dài một mét là Tiểu Hoàng, nhưng lại gọi một con chó già cao sáu mươi centimét là Đại Hoàng. Hai cách gọi này không nhất thiết nhằm phân loại hai con chó theo một thước đo kích thước khách quan. Chúng có thể phản ánh cách đứa trẻ nhìn nhận từng con vật, cách nó đặt tên hoặc sự phân biệt đã hình thành trong hoàn cảnh cụ thể.

Điều cần nhấn mạnh là không thể lấy ví dụ ấy làm quy luật tuyệt đối cho mọi cách gọi trong tiếng Trung. Mục đích của ví dụ là cho thấy đại và tiểu trong tên gọi không phải lúc nào cũng có thể được chuyển nguyên vẹn thành lớn và nhỏ trong tiếng Việt. Muốn biết một cách gọi đang thực hiện chức năng gì, người dịch phải nhìn vào người nói, đối tượng được gọi và tình huống cụ thể, thay vì chỉ nhìn vào mặt chữ.

Đây cũng là điểm khiến lỗi dịch thuật trở nên khó nhận ra. Nếu dịch Đại Ngưu thành trâu lớn, Tiểu Oa Oa thành ếch nhỏ, người dịch có thể cho rằng mình đã chuyển tải đầy đủ nghĩa của nguyên tác. Nhưng câu hỏi quan trọng hơn là: trong tình huống ấy, người nói có thực sự muốn miêu tả kích thước của con vật hay không, và nếu đặt nguyên cách diễn đạt đó vào tiếng Việt, người Việt có tự nhiên nói như vậy không? Nếu câu trả lời là không, việc giữ nguyên đại và tiểu chỉ khiến bản dịch bám sát hình thức mà xa rời cách biểu đạt tự nhiên của ngôn ngữ đích.

Trong tiếng Việt, khi kể về một đứa trẻ nhìn thấy con trâu, chúng ta có thể viết đứa trẻ nhìn con trâu, chứ không cần viết đứa trẻ nhìn Đại Ngưu hay đứa trẻ nhìn con trâu lớn. Tương tự, khi kể về một con ếch, chúng ta không tự động thêm chữ nhỏ chỉ vì nguyên tác có chữ tiểu trong cách gọi. Những chữ ấy chỉ nên được giữ lại hoặc chuyển thành từ ngữ tương ứng khi chúng thực sự cần thiết để truyền đạt ý nghĩa của tình huống, chứ không phải vì chúng xuất hiện trong nguyên văn.

Vì vậy, khi dịch những tên gọi có đại và tiểu, người dịch cần phân biệt giữa kích thước thực tế, góc nhìn chủ quan của người gọi và tên gọi đã được sử dụng trong hoàn cảnh cụ thể. Có trường hợp cần giữ sắc thái lớn nhỏ; có trường hợp phải chuyển thành một cách gọi khác; cũng có trường hợp chỉ cần bỏ hẳn đại hoặc tiểu để câu văn trở về cách diễn đạt bình thường của tiếng Việt. Không có một thao tác máy móc nào có thể thay thế việc đọc hiểu ngữ cảnh.

Đối với người sáng tác tiếng Việt, bài học này còn quan trọng hơn. Nếu đã quen đọc văn dịch và tiếp nhận những cách gọi như Đại Ngưu, Tiểu Oa Oa mà không nhận ra cơ chế hình thành của chúng, người viết rất dễ mang nguyên cách biểu đạt ấy vào tác phẩm của mình. Khi đó, điều vốn có thể phù hợp với góc nhìn của một nhân vật trong nguyên tác lại trở thành cách gọi gượng gạo trong một câu chuyện viết bằng tiếng Việt. Tác phẩm không nhất thiết sai ngữ pháp, nhưng lời văn có thể xa lạ với cách người Việt thực sự nhìn nhận và gọi tên sự vật.

Dịch thuật không phải là cuộc thi xem ai giữ lại được nhiều chữ của nguyên tác hơn. Điều quan trọng là tái hiện đúng tình huống, góc nhìn và ý nghĩa mà nguyên tác muốn truyền đạt. Đại không phải lúc nào cũng cần dịch thành lớn, tiểu không phải lúc nào cũng cần dịch thành nhỏ. Đôi khi, dịch đúng nhất chính là không dịch hai chữ ấy ra mặt chữ, bởi trong tình huống tương ứng của tiếng Việt, người ta vốn không cần nói chúng.