Thiện cảm và ác cảm không phải hai trạng thái hoàn toàn tách biệt. Trong quá trình đọc, chúng có thể cùng tồn tại, cân bằng, đảo chiều hoặc chuyển hóa lẫn nhau.
Một tác phẩm có thể khiến người đọc vừa thích vừa ghét.
Một nhân vật có thể khiến người đọc vừa thương vừa khinh.
Một tác giả có thể từng bị độc giả mất thiện cảm nhưng sau đó lấy lại được thiện cảm bằng những tác phẩm khác.
Vì vậy, cần xem thiện cảm và ác cảm như hai lực tác động lên quan hệ giữa người đọc với tác phẩm.
1. Ác cảm ban đầu không đồng nghĩa với bỏ đọc
Người đọc có thể bước vào một tác phẩm với một định kiến hoặc ác cảm đã có từ trước.
Chẳng hạn, một độc giả có quan điểm sống không đồng tình với một vấn đề được tác phẩm đề cập. Khi đọc tác phẩm, họ nhận ra tác giả đang đặt vấn đề ấy ở vị trí trung tâm.
Phản ứng đầu tiên có thể là:
> Tôi không thích điều này.
Nhưng điều đó chưa đồng nghĩa với:
> Tôi không đọc tác phẩm này.
Nếu tác phẩm tạo ra một biến cố, một câu hỏi, một nhân vật hoặc một tình huống đủ mạnh, độc giả vẫn có thể đọc tiếp.
Khi đọc tiếp, họ có thể phát hiện ra rằng điều mình ghét ban đầu không phải toàn bộ nội dung của tác phẩm.
Từ đó, ác cảm có thể giảm.
Thậm chí, nó có thể chuyển thành thiện cảm.
Điểm quan trọng ở đây là:
> Tác phẩm không nhất thiết phải làm người đọc đồng ý ngay từ đầu. Nó cần tạo đủ lực hút để người đọc còn muốn tìm hiểu.
2. Ác cảm và thiện cảm có thể tồn tại đồng thời
Một độc giả có thể nghĩ:
> Tôi không thích quan điểm của tác giả.
nhưng đồng thời:
> Tôi thích cách tác giả xây dựng nhân vật.
Hoặc:
> Tôi ghét nhân vật này.
nhưng:
> Tôi rất muốn biết kết cục của hắn.
Hoặc:
> Tôi không đồng ý với cách tác giả nhìn vấn đề này.
nhưng:
> Câu chuyện được kể rất hấp dẫn.
Như vậy, thiện cảm và ác cảm không nhất thiết triệt tiêu nhau ngay lập tức.
Có thể hình dung:
Thiện cảm + ác cảm = trạng thái cân bằng cảm xúc.
Nếu thiện cảm đủ mạnh, độc giả tiếp tục đọc.
Nếu ác cảm tăng quá mạnh, độc giả rời đi.
Nếu những gì xảy ra trong tác phẩm làm thay đổi nhận thức của độc giả, cán cân có thể đảo chiều.
3. Ác cảm có thể đảo chiều
Một nhân vật có thể xuất hiện lần đầu khiến độc giả ghét.
Sau đó tác giả cho người đọc biết:
> Vì sao nhân vật lại hành động như vậy.
Không phải để biện minh cho hành động, mà để bổ sung nguyên nhân.
Độc giả hiểu thêm.
Ác cảm giảm xuống.
Sau một biến cố khác, họ bắt đầu thương nhân vật.
Cuối cùng, nhân vật mà độc giả từng ghét lại trở thành nhân vật họ nhớ nhất.
Đây chính là chuyển hóa cảm xúc.
Tác giả không cần xóa bỏ cảm xúc cũ.
Cảm xúc cũ trở thành một phần của quá trình đọc.
> Từ ghét → hiểu → thương
có thể mạnh hơn rất nhiều so với:
> vừa xuất hiện → lập tức được yêu thích.
4. Ác cảm đối với một sự việc cũng có thể trở thành thiện cảm với tác phẩm
Độc giả có thể không thích một điều được tác phẩm mô tả.
Nhưng chính việc không thích ấy khiến họ muốn biết:
> Tại sao tác giả lại viết như vậy?
> Nhân vật sẽ đối mặt với hậu quả gì?
> Tác giả có thực sự ủng hộ điều đó hay chỉ đang mô tả nó?
> Cuối cùng tác phẩm muốn nói điều gì?
Như vậy, điều gây ác cảm ban đầu lại trở thành điểm tạo lực hút.
Đây là một nghịch lý quan trọng:
> Một thứ người đọc không thích vẫn có thể khiến họ thích đọc.
Vì vậy, người viết không cần loại bỏ mọi thứ có khả năng gây phản ứng tiêu cực.
Điều cần tránh là để ác cảm trở thành lực đẩy duy nhất.
5. Ác cảm đối với tác giả cũng có thể thay đổi
Quan hệ này không chỉ xảy ra với nhân vật và tác phẩm.
Nó còn xảy ra với tác giả.
Một tác giả từng đạo văn có thể mất thiện cảm nghiêm trọng.
Nhưng nếu sau đó họ thay đổi cách làm việc, tạo ra những tác phẩm mới và xây dựng lại uy tín, một bộ phận độc giả có thể thay đổi đánh giá.
Trong một số trường hợp, nếu tác giả bắt đầu lại dưới một danh tính sáng tác khác, những người không biết lịch sử cũ có thể tiếp nhận tác phẩm mới mà không mang theo ác cảm trước đó.
Điều này cho thấy ác cảm cũng có tính lịch sử và đối tượng.
Độc giả không phản ứng với một cái tên trong trạng thái trống rỗng. Họ phản ứng với những gì họ biết về cái tên ấy.
Khi thông tin thay đổi, quan hệ giữa độc giả và tác giả cũng có thể thay đổi.
Tuy nhiên, việc đổi tên không tự động xóa bỏ trách nhiệm đối với hành vi cũ. Nếu người đọc biết danh tính cũ và lịch sử đạo văn, ác cảm vẫn có thể được duy trì.
6. Ác cảm có thể biến mất, nhưng không phải lúc nào cũng biến mất
Có những ác cảm chỉ tồn tại trong một thời gian.
Có những ác cảm chuyển thành thiện cảm.
Có những ác cảm và thiện cảm cùng tồn tại suốt tác phẩm.
Có những ác cảm ngày càng tăng.
Vì vậy không thể đặt ra một quy luật:
> Đã ghét thì sẽ ghét mãi.
Cũng không thể đặt ra quy luật:
> Cứ giải thích là người đọc sẽ tha thứ.
Mỗi tác phẩm tạo ra một quá trình riêng.
Có thể hình dung:
> Ác cảm → tiếp tục đọc → phát hiện thông tin mới → điều chỉnh nhận thức → thiện cảm tăng.
Nhưng cũng có thể:
> Thiện cảm → phát hiện mâu thuẫn → mất niềm tin → ác cảm tăng.
Hai chiều đều có thể xảy ra.
7. Nhưng chỉ có ác cảm thì không đủ để duy trì tác phẩm
Đây là giới hạn quan trọng.
Một tác phẩm có thể khiến người đọc tức giận.
Có thể khiến họ ghét nhân vật.
Có thể khiến họ tranh luận.
Có thể khiến họ phẫn nộ.
Nhưng nếu không có bất kỳ lực hút nào giữ họ lại, họ sẽ rời đi.
Một tác phẩm chỉ tạo ra:
> ghét,
> khó chịu,
> khinh thường,
> bực tức,
mà không tạo ra:
> tò mò,
> thương,
> sợ,
> mong đợi,
> thích thú,
> ám ảnh,
> muốn biết kết quả,
thì ác cảm sẽ trở thành lực đẩy.
Khi ấy độc giả không còn lý do để tiếp tục đọc.
Vì vậy:
> Ác cảm có thể là một thành phần của thiện cảm, nhưng không thể thay thế hoàn toàn thiện cảm.
8. Điểm cân bằng của một tác phẩm
Một tác phẩm có thể tồn tại trong trạng thái:
Thiện cảm > Ác cảm
Người đọc tiếp tục đọc vì họ còn bị hút vào tác phẩm.
Hoặc:
Thiện cảm = Ác cảm
Người đọc vừa thích vừa khó chịu nhưng vẫn muốn biết kết quả.
Hoặc:
Ác cảm > Thiện cảm
Người đọc bắt đầu muốn bỏ.
Cuối cùng:
Ác cảm hoàn toàn lấn át lực hút
thì tác phẩm mất độc giả.
Đây là lý do có thể xem thiện cảm và ác cảm như hai lực kéo ngược chiều.
> Thiện cảm kéo độc giả vào tác phẩm.
> Ác cảm đẩy độc giả ra khỏi tác phẩm.
Nhưng một cảm xúc tưởng như tiêu cực vẫn có thể trở thành một phần của lực hút nếu nó khiến người đọc không thể bỏ tác phẩm.
Kết luận
Thiện cảm không phải một trạng thái cố định.
Nó có thể được tạo ra, tích lũy, suy giảm, bị ác cảm lấn át rồi phục hồi.
Ác cảm cũng vậy.
Hai trạng thái có thể song song, cân bằng, đảo chiều hoặc chuyển hóa trong suốt quá trình đọc.
Và điểm giới hạn quan trọng nhất là:
> Một tác phẩm có thể khiến độc giả ghét rất nhiều thứ trong nó, nhưng phải có ít nhất một thứ đủ mạnh khiến họ vẫn muốn đọc tiếp.
Nếu không còn bất kỳ lực hút nào, ác cảm không còn là một thành phần của trải nghiệm văn học nữa.
Nó trở thành lý do để độc giả đóng sách.
