Thiện cảm trong văn học không chỉ được tạo ra bằng nhân vật hay cảm xúc. Nó còn được tạo ra bằng logic.

Người đọc có thể chấp nhận một thế giới hoàn toàn khác đời thực, nhưng một khi tác giả đã đặt ra những quy luật của thế giới ấy, người đọc sẽ dùng chính những quy luật đó để đánh giá những gì xảy ra tiếp theo.

Có thể nói:

> Càng gần với logic mà người đọc có thể hiểu và kiểm chứng, thiện cảm càng dễ được tích lũy.

Ở đây, “logic” không chỉ có nghĩa là khoa học. Nó bao gồm logic đời sống, pháp luật, xã hội, tâm lý, nguyên nhân - kết quả và những quy tắc mà chính tác phẩm đã đặt ra.

Hãy xét một tình huống:

Một cô gái chưa đủ tuổi trưởng thành có với một người đàn ông trưởng thành, sau đó có con, kết hôn, rồi cuộc hôn nhân tan vỡ.

Nếu câu chuyện có liên quan đến pháp luật về với người chưa đủ tuổi, thì hậu quả pháp lý phải được xử lý theo luật pháp mà tác phẩm lựa chọn làm bối cảnh.

Không thể chỉ vì tác giả muốn người đàn ông trở thành nạn nhân mà tùy tiện xóa bỏ hậu quả pháp lý.

Nếu truyện xây dựng:

> Người đàn ông bị hiểu nhầm là ngoại tình → ly hôn → sự việc cũ bị điều tra → phát hiện quan hệ xảy ra khi cô gái chưa đủ tuổi → phát sinh trách nhiệm pháp lý.

thì chuỗi sự kiện có nguyên nhân và kết quả.

Người đàn ông có thể thực sự bị oan về chuyện ngoại tình.

Nhưng việc anh ta bị oan ở chuyện ngoại tình không đồng nghĩa anh ta vô tội đối với một hành vi khác.

Đây chính là nơi logic tạo ra thiện cảm.

Người đọc có thể thương nhân vật vì anh ta bị oan.

Nhưng đồng thời họ vẫn có thể chấp nhận hậu quả pháp lý nếu hậu quả ấy phù hợp với thế giới thực mà tác phẩm đang mô tả.

Giả sử tác giả viết:

> Người đàn ông bị vợ nghi ngoại tình.
> Anh ta bị ly hôn.
> Sau đó phát hiện quan hệ năm xưa xảy ra khi cô gái chưa đủ tuổi.
> Nhưng vì anh ta là người tốt và hiện tại không làm gì sai nên anh ta không bị xử lý.

Nếu bối cảnh pháp luật của truyện không có cơ sở cho ngoại lệ đó, thì vấn đề không còn là nhân vật đáng thương hay không.

Logic của truyện đã bị phá.

Tác giả đã gieo một nguyên nhân nhưng lại từ chối thu kết quả của nó.

Và lúc ấy, câu hỏi xuất hiện:

> Nếu cuối cùng quan hệ khi chưa đủ tuổi chẳng gây ra hậu quả gì, tại sao tác giả lại đưa chi tiết đó vào?

Đây chính là nguyên tắc gieo và thu.

Nếu một chi tiết được gieo ra nhưng không phục vụ cốt truyện, không tạo hậu quả, không thay đổi nhân vật và cũng không tạo ra ý nghĩa nào khác, nó có nguy cơ trở thành chi tiết thừa.

Đây là một điểm cần phân biệt.

Bị oan có thể tạo thiện cảm.

Nhưng:

> Thiện cảm ≠ cốt truyện hay.

Ngoài đời có vô số người bị oan.

Nếu chỉ viết:

> Một người bị oan.

thì bản thân sự oan uổng chưa đủ tạo thành một câu chuyện đáng nhớ.

Văn học cần biến sự việc ấy thành một chuỗi nguyên nhân và kết quả có ý nghĩa.

Nếu nhân vật thực sự bị oan, người viết cần cho thấy:

vì sao anh ta bị oan;
chuyện gì đã khiến người khác hiểu nhầm;
hiểu nhầm ấy gây ra hậu quả gì;
nhân vật làm gì để giải quyết;
sự thật được phát hiện thế nào;
và sau khi sự thật được phát hiện, điều gì thay đổi.

Nếu không có những thứ ấy, “bị oan” chỉ là một trạng thái cảm xúc được đặt lên nhân vật.

Người đọc có thể chấp nhận:

phép thuật;
người ngoài hành tinh;
chuyển sinh;
du hành thời gian;
siêu năng lực;
thế giới giả tưởng.

Nhưng họ vẫn cần một hệ thống logic.

Harry Potter có phép thuật không phải vấn đề.

Vấn đề là phép thuật trong Harry Potter phải vận hành theo những quy tắc mà thế giới đó đã thiết lập.

Một thế giới không giống đời thực vẫn có thể tạo thiện cảm nếu người đọc biết:

> Điều gì có thể xảy ra?

> Điều gì không thể xảy ra?

> Nếu xảy ra A thì B có khả năng xảy ra như thế nào?

Đó là logic nội tại.

Có thể chia logic thành ít nhất hai loại:

Logic thực tế: phù hợp với những quy luật mà người đọc biết trong đời sống.

Logic nội tại: phù hợp với những quy luật mà tác phẩm tự đặt ra.

Một truyện có phép thuật có thể không phù hợp với vật lý đời thực.

Nhưng nếu truyện nói:

> Phép thuật này cần năng lượng.

thì không thể ở chương sau cho nhân vật sử dụng phép thuật vô hạn mà không giải thích.

Một truyện có chuyển sinh có thể không phù hợp với thực tế.

Nhưng một khi tác giả đã xác lập rằng nhân vật có thể chuyển sinh, những sự kiện tiếp theo phải tôn trọng cơ chế chuyển sinh mà tác phẩm đặt ra.

Không thực tế không đồng nghĩa với phi logic.

Người đọc càng có vốn đọc, họ càng dễ nhận ra những mâu thuẫn.

Ban đầu, một người đọc ít kinh nghiệm có thể chỉ thấy:

> Nhân vật này thật đáng thương.

Nhưng người đọc nhiều có thể nhận ra:

> Khoan, hành động này không thể dẫn đến kết quả kia.

Khi đó cảm xúc thay đổi.

Họ không còn tập trung vào nhân vật nữa mà bắt đầu nhìn thấy bàn tay của tác giả đang cố kéo cốt truyện đi theo một hướng không hợp lý.

Đây là một trong những cách thiện cảm đối với tác phẩm bị phá hủy.

Người đọc có thể tha thứ cho một chi tiết chưa hoàn hảo.

Nhưng nếu logic bị phá liên tục, họ sẽ mất niềm tin vào tác giả.

Và một khi niềm tin vào tác giả mất đi, rất khó tích lũy thiện cảm trở lại.

Đây là điểm nối giữa logic và công thức gieo - thu.

Nếu tác giả gieo:

> Nhân vật từng quan hệ khi chưa đủ tuổi.

thì chi tiết đó phải có lý do tồn tại.

Nếu nó chỉ nhằm làm nhân vật đáng thương nhưng không tạo ra bất kỳ kết quả nào, nó có thể bị xem là thao túng cảm xúc.

Nếu nó tạo ra hậu quả pháp lý, ảnh hưởng đến hôn nhân, danh dự, gia đình và tương lai nhân vật, thì nó trở thành một bộ phận của cốt truyện.

Khi đó, người đọc có thể nhìn lại:

> À, hóa ra chi tiết được đưa ra từ đầu là để dẫn đến chuyện này.

Đó là cảm giác thỏa mãn của gieo và thu.

Một vấn đề nghiêm trọng hơn xuất hiện khi một tác phẩm đưa ra những thông tin sai nhưng được người đọc tiếp nhận như kiến thức.

Văn học là hư cấu, nhưng người đọc không phải lúc nào cũng tách hoàn toàn hư cấu khỏi đời sống.

Một đứa trẻ đọc một tác phẩm có phép thuật có thể muốn thử làm điều mà nhân vật làm.

Một người đọc truyện chuyển sinh có thể hình thành những tưởng tượng sai lệch về cái chết.

Một tác phẩm miêu tả pháp luật sai có thể khiến người đọc hiểu sai pháp luật.

Điều này không có nghĩa cứ đọc Harry Potter là trẻ em sẽ nhảy từ tầng cao xuống, hay đọc truyện chuyển sinh là sẽ t-ự sát để chuyển sinh. Không thể suy ra một hành vi thực tế như vậy chỉ từ việc một người đọc tác phẩm.

Nhưng nguyên tắc rộng hơn vẫn đáng nghiên cứu:

> Tác phẩm càng có ảnh hưởng lớn, trách nhiệm đối với những thông tin mà nó trình bày càng đáng được xem xét.

Đặc biệt với những vấn đề mà người đọc khó tự kiểm chứng.

Nếu nhiều tác phẩm cùng một thể loại liên tục đưa ra những hình ảnh sai lệch, công chúng có thể bắt đầu đánh đồng một tác phẩm với cả thể loại.

Khi đó, tác phẩm A không chỉ ảnh hưởng đến tác giả A.

Nó có thể ảnh hưởng đến cách xã hội nhìn:

> thể loại ấy;

> những người viết thể loại ấy;

> những người đọc thể loại ấy.

Đây là lý do những tranh luận xung quanh các thể loại như đam mỹ, cung đấu, xuyên không... ở Trung Quốc không chỉ dừng ở nội dung từng tác phẩm mà còn liên quan đến cách cơ quan quản lý và xã hội nhìn nhận một số xu hướng văn hóa đại chúng. Những trường hợp cụ thể cần được phân tích theo chính sách và thời điểm cụ thể, thay vì quy tất cả cho một nguyên nhân duy nhất.

Có thể rút chương này thành một công thức:

> Người đọc tin vào thế giới → người đọc tin vào nhân vật → người đọc tin vào nguyên nhân và kết quả → thiện cảm có cơ sở để tiếp tục tích lũy.

Ngược lại:

> Logic sai → niềm tin giảm → thiện cảm giảm → người đọc bắt đầu nghi ngờ tác giả → cuối cùng có thể bỏ tác phẩm.

Vì vậy, logic không phải thứ đối lập với cảm xúc.

Logic chính là một trong những thứ bảo vệ cảm xúc.

Một nhân vật đáng thương nhưng được đặt trong một cốt truyện phi logic có thể khiến người đọc thương nhân vật nhưng ghét cách tác giả viết.

Một nhân vật đau khổ nhưng mọi hậu quả đều có nguyên nhân, mọi chi tiết đều có tác dụng, mọi sự kiện đều thu được từ những gì đã gieo trước đó, lại có thể khiến người đọc cảm thấy:

> Chuyện này đáng tin.

Và khi người đọc tin vào câu chuyện, thiện cảm mới có nền tảng để tiếp tục tích lũy.