Ánh nắng buổi sáng, thứ ánh nắng thật, không phải ánh đá phát sáng hắt lên từ trần hang, vẫn còn là một điều Ashfall chưa quen hẳn, dù ba năm đã trôi qua kể từ ngày Bát Trụ tuyên bố xóa bỏ hệ thống hiến tế.
Vess đứng ở miệng một đường hầm cũ, nơi giờ đây người ta đã phá rộng thành một cửa ra vào chính thức, đủ cao để hai người lớn đi song song mà không phải cúi đầu, và nhìn xuống khoảng sân đất mới san phẳng phía dưới, nơi vài chục người đang dựng khung một dãy nhà gỗ thấp. Không ai trong số họ nheo mắt vì chói nữa. Sáu tháng đầu tiên sau chiến tranh, gần như cả cộng đồng vẫn làm việc vào lúc hoàng hôn hoặc bình minh, khi ánh sáng còn dịu, vì sáu mươi năm sống dưới lòng Vực Liệt đã dạy cho từng đôi mắt một thói quen không dễ bỏ. Giờ thì, dù chậm, họ đã bắt đầu làm việc cả giữa trưa, dưới một bầu trời mà phần lớn trẻ con Ashfall, trừ vài đứa lớn tuổi hơn, còn chưa từng nhìn thấy trọn vẹn trước năm ba trăm mốt.
Tro núi lửa vẫn phủ một lớp mỏng lên mọi bề mặt, không thể quét sạch hoàn toàn dù người ta đã cố, nhưng giờ đây nó nằm dưới những mái nhà mới dựng, dưới những luống đất người ta đang thử trồng thứ gì đó không phải nấm hầm, thay vì chỉ nằm phơi trần trên đá như suốt sáu mươi năm qua.
"Còn ba khung nhà nữa là xong dãy phía đông," một người thợ trẻ nói, chạy tới báo cáo, tay vẫn còn dính bụi gỗ. "Nhưng chúng tôi thiếu đinh sắt. Than Sơn hẹn chuyến hàng tới vào cuối tuần, không sớm hơn được."
"Vậy thì cuối tuần," Vess nói, không tỏ ra sốt ruột. Cô đã học được, trong ba năm ngồi cạnh Ilona ở bàn tròn đá cẩm thạch, rằng phần lớn chính trị không phải là những trận cãi vã lớn tiếng cô từng tưởng tượng khi còn là một cô gái mười lăm tuổi suýt bị chính gia tộc mình hiến tế, mà là việc chờ đợi những chuyến hàng đinh sắt tới đúng hẹn.
Ilona tìm thấy cô ở đó, đứng ngay ngưỡng cửa giữa bóng tối cũ và ánh sáng mới, một vị trí Vess dường như luôn vô thức chọn đứng, dù không ai từng nói ra điều đó thành lời.
"Trưởng lão Aren lại tới tìm chị sáng nay," Ilona nói, giọng cô giữ mức bình thản quen thuộc, nhưng có một sự căng nhất định ẩn dưới lớp bình thản ấy. "Ông ấy mang theo ba người nữa, tất cả đều từ nhóm cũ vẫn còn tin vào cách làm việc truyền thống. Họ muốn một cuộc bầu cử chính thức, trước khi năm nay kết thúc."
Vess không quay lại ngay. Cô nhìn xuống khoảng sân, nhìn hai đứa trẻ đang đuổi nhau giữa những khung gỗ chưa lợp mái, tiếng cười của chúng vang lên rõ ràng trong không khí buổi sáng, một âm thanh vẫn còn khiến cô ngạc nhiên mỗi lần nghe thấy, vì có những năm ở Ashfall, tiếng cười trẻ con là thứ hiếm hoi nhất trong tất cả những gì thiếu thốn.
"Chị nghĩ gì?" Ilona hỏi.
"Chị nghĩ," Vess nói chậm rãi, "ông Aren không sai khi nói chúng ta không thể làm đại diện lâm thời mãi mãi. Một dân tộc không nên bị hai người quyết định thay, dù hai người đó có tốt bụng tới đâu."
"Nhưng."
"Nhưng chị cũng nhớ rất rõ," Vess nói, và lần này cô quay lại nhìn thẳng vào Ilona, "ai là người từng đứng ra tổ chức một cuộc bỏ phiếu nội bộ đầu tiên trong lịch sử gần đây của Ashfall, để quyết định liệu máu của một Vực Chủ mười lăm tuổi có nên được đổ lên một bàn thờ đá hay không."
Ilona im lặng một lúc. Cô hiểu rõ điều Vess đang ám chỉ, dù không nói thẳng ra: những trưởng lão đòi bầu cử chính thức hôm nay, phần lớn, cũng chính là những người từng ủng hộ nghi lễ hiến tế năm nào, chỉ dưới một cái tên khác, một hình thức khác, một lý do "vì lợi ích tập thể" khác.
"Chị không nói họ sai vì họ từng sai," Ilona nói, sau một lúc. "Nếu vậy thì không ai trong Ashfall còn quyền lên tiếng nữa, kể cả chị lẫn em. Chị cũng từng tin vào những thứ mình không còn tin bây giờ."
"Chị biết," Vess nói. "Chị chỉ đang nói chị chưa sẵn sàng để những người từng nhân danh 'sống còn cho tập thể' quyết định ai sẽ là người kế tiếp nhân danh nó, chỉ vì họ biết cách nói chuyện với hội đồng trưởng lão hơn hai đứa con gái từng bị cả cộng đồng ruồng bỏ."
Ilona không đáp ngay. Cô bước tới đứng cạnh Vess, cùng nhìn xuống khoảng sân, và trong khoảnh khắc im lặng đó, một điều gì đó giữa họ, thứ đã lớn dần suốt ba năm ngồi chung một chiếc ghế luân phiên, hiện rõ hơn bất cứ lời nào có thể diễn tả: họ không phải luôn đồng ý, nhưng họ đã học được cách bất đồng mà không cần phải thắng.
"Vậy mình chưa vội," Ilona nói cuối cùng, không phải một câu hỏi.
"Chưa vội," Vess xác nhận. "Nhưng không phải mãi mãi. Chị nghĩ, có lẽ một năm nữa, khi dãy nhà phía đông xong, khi có đủ người trẻ như Tiểu Vy lớn lên biết đọc biết viết để tự đánh giá ai đang nói thật với họ, lúc đó mình mở một cuộc bầu cử thật sự công bằng. Không phải vì hội đồng trưởng lão thúc ép, mà vì chính mình quyết định thời điểm đó đã tới."
Ilona gật đầu, không hoàn toàn hài lòng, nhưng cũng không phản đối. Đó là cách hai người vẫn làm việc cùng nhau suốt ba năm qua: không phải lúc nào cũng thống nhất tuyệt đối, nhưng luôn tìm ra một điểm cả hai có thể cùng đứng, dù mỗi người phải nhượng bộ một chút để tới được đó.
Không xa khoảng sân đang xây dựng, gần rìa một hồ nước ngầm nhỏ giờ đã được dẫn một phần lên mặt đất qua một đường mương đá mới đào, Tiểu Vy ngồi trên một phiến đá phẳng, cuốn sổ da mỏng của Corvin mở trên đùi, bên cạnh là một tấm bảng đất sét khắc chữ cái, thứ Rasten từng gửi tặng cô qua một chuyến hàng của Ryn gần một năm trước.
"Chữ này," cô nói, chỉ ngón tay vào một dòng trong cuốn sổ, "là tên gì vậy chú Ashen?"
Ashen ngồi xổm bên cạnh cô, mái tóc đỏ cam ngắn của anh lấm tấm bụi tro như mọi khi, nhưng đôi mắt anh, khi nhìn xuống trang giấy, mang sắc xám dịu quen thuộc của Tro Tàn, không phải ánh than hồng rực dữ dội anh từng mang suốt những năm chiến tranh.
"Đó là tên của một người lính Rạng Đông," anh nói, giọng anh chậm rãi, kiên nhẫn hơn hẳn cách người ta tưởng tượng về một kẻ từng bị gọi là mối nguy sinh học nguy hiểm nhất còn sống. "Chú Corvin không quen biết ông ấy nhiều, nhưng ông ấy chết cùng ngày với chú Corvin, trong cùng một trận. Chú Corvin viết tên ông ấy vào đây, vì không ai khác nhớ."
Tiểu Vy nhìn dòng chữ một lúc lâu, những ngón tay nhỏ bé của cô lần theo từng nét mực đã hơi nhòe vì thời gian, rồi cô cầm lấy tấm bảng đất sét, tập viết lại chính cái tên đó, chậm rãi, từng chữ cái một, lưỡi cô thè nhẹ ra khỏi khóe miệng theo thói quen của một đứa trẻ đang tập trung hết sức.
"Con viết đúng không?" cô hỏi, giơ tấm bảng lên.
"Gần đúng," Ashen nói, chỉnh lại một nét cho cô. "Con giỏi hơn tuần trước nhiều rồi."
Đây không phải lần đầu Ashen dạy Tiểu Vy đọc, dù anh chưa bao giờ tự nhận mình là một người thầy. Từ khi trở về sống như một công dân bình thường, không nhận bất cứ chức vụ nào trong hàng ngũ mới của Ashfall, anh đã tìm được, gần như tình cờ, một vai trò nhỏ mà anh chưa từng có trước đây: người giúp việc lặt vặt quanh khu định cư, sửa mái nhà, đào mương dẫn nước, và, vài buổi chiều mỗi tuần, ngồi cùng Tiểu Vy bên cuốn sổ của Corvin, giúp cô đọc những cái tên cô đã hứa sẽ nhớ.
Không ai giao việc này cho anh. Anh tự nhận lấy nó, vào một buổi chiều gần một năm trước, khi bắt gặp Tiểu Vy ngồi một mình bên hồ nước, cố đánh vần một cái tên cô không nhận ra mặt chữ, nước mắt lưng tròng vì sợ mình sẽ quên nó trước khi kịp học đọc nó. Anh đã ngồi xuống cạnh cô hôm đó, không nói gì nhiều, chỉ lặng lẽ chỉ cho cô từng chữ cái, và từ đó, việc này trở thành của anh, theo cách những việc nhỏ nhất, không ai phong chức, không ai ghi công, vẫn có thể trở thành của một người.
"Chú không thấy mệt khi làm hoài một việc không ai trả công sao?" Tiểu Vy hỏi, không phải lần đầu tiên cô hỏi câu này, nhưng lần nào hỏi, cô cũng hỏi bằng một sự tò mò thành thật, không phải nghi ngờ.
Ashen cười, một nụ cười hiếm hoi nhưng chân thật, khác hẳn nụ hếch môi cứng nhắc anh từng mang khi còn ở thể Than Hồng thường trực. "Chú từng nghĩ mình cần một chức vụ, một danh hiệu, để chứng minh mình xứng đáng có mặt ở đây," anh nói. "Sau tất cả những gì xảy ra, chú nhận ra chú chỉ cần một việc để làm mỗi ngày, và một người tin chú làm nó vì chú muốn, không phải vì ai bắt buộc. Con là cả hai thứ đó, Tiểu Vy à. Chú không cần thêm gì nữa."
Họ ngồi như vậy thêm một lúc, ánh nắng buổi trưa dần chuyển sang một sắc vàng nhạt hơn, và từ xa, tiếng búa đóng đinh gỗ, tiếng người gọi nhau qua khoảng sân, tiếng trẻ con cười đùa, tất cả hòa vào nhau thành một thứ âm thanh mà, ba năm trước, không ai ở Ashfall dám tin mình sẽ còn được nghe: âm thanh của một cộng đồng đang sống, không phải một cộng đồng đang trốn chạy.
"Chú Ashen," Tiểu Vy nói, sau một khoảng lặng, "hôm qua chị Vess nói, một năm nữa mọi người sẽ bầu ai làm đại diện thật sự cho Ashfall. Con có được bầu không?"
"Con còn nhỏ quá," Ashen nói, nhẹ nhàng.
"Con biết," Tiểu Vy nói, cụp mắt xuống nhìn cuốn sổ trong lòng. "Con không muốn được bầu đâu. Con chỉ hỏi vì con sợ, nếu có người mới, họ sẽ không cho con giữ cuốn sổ này nữa, hoặc sẽ nói con phải bỏ nó lại để làm người lớn hơn."
Ashen im lặng một lúc, cân nhắc câu trả lời, như cách Corvin từng làm mỗi lần Tiểu Vy hỏi anh những câu hỏi vượt quá tuổi của một đứa trẻ tám tuổi.
"Không ai có quyền lấy cuốn sổ đó khỏi con," anh nói cuối cùng, "dù họ có chức vụ gì đi nữa. Nó không phải một vật của Ashfall, Tiểu Vy à. Nó là của con, vì chú Corvin đã trao nó cho con, không phải cho bất cứ chức danh nào con có thể có sau này."
Tiểu Vy nhìn anh, và một điều gì đó trong ánh mắt cô, sự lo lắng vừa hiện lên khi nãy, dịu lại. Cô gật đầu, ôm cuốn sổ sát vào ngực một lúc, rồi lại mở nó ra, tiếp tục bài học dở dang.
Buổi chiều, khi Vess đi ngang qua Thánh Đường Xương cũ, giờ đây không còn là trung tâm chính trị duy nhất của Ashfall như trước chiến tranh, mà đã trở thành một trong nhiều công trình được giữ lại, sửa sang, mở cửa cho bất cứ ai muốn vào tưởng niệm, cô dừng lại một lúc trước hai ngôi mộ đơn sơ dựng ngay lối vào, chưa từng được chuyển đi nơi khác dù khu định cư đã mở rộng ra nhiều hướng.
Bia mộ Corvin ghi tên anh, và bên dưới, một dòng chữ ngắn Tiểu Vy đã tự tay khắc năm ngoái, với sự giúp đỡ của một người thợ đá địa phương: "Người không để ai bị quên tên." Bia mộ Doran, dựng cạnh đó, ghi một dòng khác, do chính Vess chọn: "Người chọn che chở, dù không ai chọn che chở anh."
Cô đứng đó một lúc lâu, không nói gì, chỉ nhìn hai cái tên, và nghĩ về buổi sáng nay, về Ilona, về ông Aren và những trưởng lão đòi bầu cử, về Ashen và Tiểu Vy đâu đó gần hồ nước, về tất cả những gì cô chưa bao giờ nghĩ mình sẽ còn sống để thấy: một Ashfall có mái nhà gỗ thay vì hang đá, có trẻ con học chữ thay vì học cách trốn tránh, có những cuộc tranh luận về bầu cử thay vì những cuộc tranh luận về ai sẽ là vật hiến tế tiếp theo.
"Hai người sẽ không tin được đâu," cô nói khẽ, gần như thì thầm, với hai nấm mộ trước mặt. "Bọn em vẫn đang cãi nhau về chuyện chính trị, đúng như hai người từng trêu chọc bọn em suốt bao năm. Chỉ là bây giờ không ai phải chết vì thua cuộc tranh luận đó nữa."
Một người đưa tin trẻ tuổi, mặc trang phục quen thuộc của Liên Minh Du Mục, tìm thấy Vess ngay khi cô rời khỏi Thánh Đường Xương, trao cho cô một cuộn thư nhỏ buộc dây gai.
"Từ Rạng Đông," người đưa tin nói, cúi đầu ngắn gọn rồi lại lên đường ngay, không nghỉ ngơi, đúng phong cách quen thuộc của những người vẫn làm việc dưới quyền Ryn.
Vess mở cuộn thư ngay tại chỗ. Nét chữ bên trong, ngay ngắn và ấm áp, là của Elowen.
Vess thân mến,
Tôi hy vọng dãy nhà phía đông đang tiến triển tốt. Halvor vừa kể tôi nghe chuyến hàng đinh sắt từ Than Sơn có thể bị chậm một tuần vì thời tiết, nên tôi nhờ anh ấy thu xếp gửi trước một phần từ kho dự trữ của Rạng Đông, coi như một món quà không cần trả lại.
Tôi cũng muốn hỏi, nếu chị và Ilona thấy phù hợp, liệu Tiểu Vy có thể ghé Rạng Đông một thời gian vào mùa tới không, không phải để rời khỏi Ashfall mãi mãi, chỉ là để học thêm vài điều tôi nghĩ có thể giúp con bé, cùng với những gì con bé đang học từ Ashen và cuốn sổ của Corvin. Tôi không muốn thay thế bất cứ điều gì con bé đang có ở đó. Tôi chỉ muốn thêm vào.
Cho tôi gửi lời hỏi thăm tới Ashen. Nói với anh ấy, nếu anh ấy còn giữ thói quen viết thư trả lời ngắn gọn tới mức chỉ có ba câu, tôi vẫn sẽ đọc hết cả ba câu đó, mỗi lần.
Elowen.
Vess đọc lại lá thư một lần nữa, rồi gấp nó lại, một nụ cười nhỏ, phức tạp, vừa ấm áp vừa có chút gì đó nặng lòng, hiện lên trên môi cô. Cô biết ngày này sẽ tới, dù không biết chính xác lúc nào: ngày Tiểu Vy bắt đầu có một cuộc sống trải rộng ra ngoài những đường hầm và mái nhà gỗ của Ashfall, một cuộc sống Vess không thể, và không nên, giữ cô bé lại một mình.
Tối hôm đó, khi Ashen ghé qua căn nhà nhỏ của Vess và Ilona để trả lại tấm bảng đất sét Tiểu Vy đã mượn, Vess đưa cho anh lá thư, chỉ vào đoạn cuối.
Anh đọc, và trong một khoảnh khắc, đôi mắt anh dao động nhẹ giữa hai sắc thái, không hẳn Than Hồng, không hẳn Tro Tàn, một trạng thái ở giữa hiếm khi xuất hiện, thường chỉ khi có điều gì đó chạm vào phần con người anh chưa bao giờ hoàn toàn tách rời khỏi cả hai nhân cách.
"Cô ấy vẫn nhớ chuyện ba câu," anh nói, giọng anh nhỏ, gần như chỉ nói với chính mình.
"Anh sẽ trả lời không?" Ilona hỏi, đứng dựa vào khung cửa, tay khoanh trước ngực, ánh mắt cô tinh tế quan sát phản ứng của anh theo cách một người từng bị gọi là phù thủy từ năm tám tuổi vẫn luôn quan sát mọi thứ, tìm kiếm những gì người khác không nói ra.
"Chắc là bốn câu," Ashen nói, gấp lá thư lại, một nụ cười khẽ nơi khóe miệng. "Một câu thêm, để cô ấy biết tôi vẫn để ý cô ấy đã đọc hết cả ba."
Không ai trong phòng bình luận thêm, nhưng cả Vess lẫn Ilona đều trao nhau một ánh mắt ngắn ngủi, loại ánh mắt của những người đã cùng nhau sống sót qua đủ mất mát để nhận ra, và trân trọng, những mầm sống nhỏ bé đang lặng lẽ mọc lên giữa đống tro tàn của tất cả những gì họ từng mất.
Về phần chuyện Tiểu Vy ghé Rạng Đông, không ai trong căn phòng nhỏ ấy vội đưa ra quyết định ngay đêm đó. Vess nói cô sẽ hỏi ý Tiểu Vy trước, vì cô bé, hơn bất cứ ai, xứng đáng được là người quyết định cuộc sống của chính mình, dù chỉ tám tuổi. Ilona nói thêm rằng dù quyết định ra sao, Ashfall sẽ không để con bé cảm thấy mình đang bị đẩy đi, hay đang phải chọn giữa hai nơi mình thuộc về.
Ngoài cửa sổ căn nhà gỗ nhỏ, bầu trời đêm trên Ashfall, lần đầu tiên trong sáu mươi năm lịch sử của một dân tộc từng bị xóa khỏi bản đồ, hiện rõ những vì sao thật, không bị che khuất bởi trần hang đá hay màn tro dày đặc như trước, chỉ còn lại một lớp bụi mỏng lơ lửng trong không khí, đủ để nhắc nhở người ta về những gì đã qua, nhưng không còn đủ để che khuất những gì đang tới.
Tiểu Vy, đang ngủ trong căn phòng nhỏ bên cạnh, cuốn sổ của Corvin đặt ngay cạnh gối như mọi đêm, không biết gì về lá thư vừa tới, về cuộc trò chuyện đang diễn ra chỉ cách cô vài bức tường, về cánh cửa nhỏ đang lặng lẽ mở ra phía trước cô, dẫn tới một cuộc sống rộng hơn những gì cô từng tưởng tượng khi còn là một đứa trẻ nấp sau tà áo Vess trong một đại sảnh đầy người lạ.
Nhưng đâu đó, trong giấc ngủ của mình, cô mỉm cười, có lẽ vì một giấc mơ không ai biết được nội dung, có lẽ đơn giản chỉ vì, lần đầu tiên trong đời, cô đang ngủ dưới một mái nhà thật sự, trong một thế giới nơi không ai còn cần một danh phận nào để xứng đáng được ở lại.