Tharn già nhanh hơn tuổi.
Cô đã biết, biết từ lâu. Biết bằng mắt: da nhăn sâu hơn cái tuổi ngoài bốn mươi đáng có, tóc bạc vì stress chứ không vì thời gian, lưng còng không phải vì gánh nặng trên vai mà vì gánh nặng bên trong. Biết bằng vọng: giận nền đã mòn, mòn như lửa cháy lâu quá, vẫn cháy nhưng yếu hơn, thưa hơn, như ngọn nến gần hết sáp và bấc đang chìm. Nhưng biết bằng phân tích vẫn khác với thấy bằng mắt, khi Tharn ngồi trước mặt cô, đêm ấy, trong khoảng tỉnh, lần đầu, trông như ông già sáu mươi dù mới bốn mươi ba.
Rượu kāla mòn gan. Giận mòn tim. Sợ, cái sợ ẩn sâu mà Tharn không biết mình có, mòn tất cả. Cô từng đọc về tác động của căng thẳng kéo dài ở Trái Đất. Nhưng ở đây không có xét nghiệm nào, cô không thể nhìn một khuôn mặt mà biết chính xác cơ thể Tharn đang hỏng ở đâu. Mẹ cũng bị, mẹ cũng già nhanh hơn tuổi vì stress. Nhưng mẹ mỏng, mỏng như nước: mòn mà vẫn trong, mòn mà vẫn chảy. Tharn dày, dày như đá: mòn thì nứt, nứt thì vỡ, và vỡ ở đá là sụp.
Tharn đang sụp.
Không phải sụp kiểu đổ: chưa đổ, chưa ngã, vẫn đi, vẫn trông giếng. Giếng bây giờ gần cạn hẳn, mùa khô tệ nhất trong nhiều năm, Hẻm Chủ cắt nước nhiều hơn, Tharn chia ít hơn, xóm căng hơn. Tharn vẫn đi sửa đập ở hẻm bên cạnh, ít hơn trước, tay run khi xếp đá, run như rượu run chứ không phải run-kỹ-năng; thợ đá tay run là thợ đá sắp hết. Sụp chậm. Như ngôi nhà mà mối ăn từ trong: trông ngoài vẫn đứng, nhưng gõ vào nghe rỗng.
Cô nghe Tharn rỗng dần qua nhiều tháng sau đêm Vỡ.
Đêm Vỡ, đêm mà Tharn tìm sợi dây nhật ký, xé lá chép, tát Hoa, đánh mẹ nặng nhất, đã thay đổi mọi thứ. Thay đổi ấy không theo cách cô muốn: cô muốn Tharn dừng đánh, mẹ an toàn, Hoa không sợ. Thay đổi theo cách không ai muốn: Tharn biết có bí mật. Tharn không biết bí mật là gì, vì không đọc được chữ cổ, không hiểu sợi dây nút, không hiểu gì ngoài câu "có thứ trong nhà mà tao không biết". Biết mà không hiểu, ở Tharn, ở kẻ mà kiểm soát là sống, tệ hơn không biết gì. Không biết gì thì yên. Biết mà không hiểu là hoang mang. Mà hoang mang, ở Tharn, là giận, sợ, rượu và mòn.
Tharn uống nhiều hơn sau đêm Vỡ. Nhiều hơn mọi giai đoạn trước. Uống không dừng: sáng uống, chiều uống, đêm uống. Rượu kāla đắng, nặng, rẻ, ai cũng chưng được, quả kāla lên men, đơn giản, ai cũng có. Uống nhiều, rồi giận méo nhiều hơn, rồi đánh thất thường hơn. Chu kỳ ba ngày đã vỡ, không còn đều đặn: có lúc hai ngày bùng, có lúc năm ngày không bùng rồi bùng gấp đôi. Bản đồ vọng của cô không dự đoán được nữa, vì mẫu lặp loạn. Nhưng có một thứ cô ghi nhận với cả đau lẫn nhẹ nhõm: đánh yếu hơn. Yếu vì cơ thể yếu. Tay Tharn, to, thô, tay đánh, run. Run vì rượu. Run vì mòn. Tay run thì đánh trượt nhiều hơn. Đánh ít chính xác. Đánh bằng hết sức thay vì bằng kiểm soát.
Tharn đang tắt.
Cô nghe, nghe mỗi ngày, mỗi đêm, bằng hai mươi ba năm kỹ năng, vọng Tharn thay đổi. Giận nền vẫn còn, vẫn ù trầm, nhưng thưa hơn. Thưa như hết nhiên liệu: giận cần năng lượng để duy trì, mà cơ thể Tharn, rượu, mòn, già nhanh, đã hết năng lượng. Giận không đủ sức để ù liên tục nữa. Có khoảng, khoảng im, khoảng mà giận tắt tạm, khoảng mà cô nghe: không gì. Không giận. Không sợ. Không gì, chỉ trống. Trống như người đã cháy hết.
Ở khoảng trống đó, ở chỗ mà giận tắt tạm, ở chỗ mà cơ thể quá mệt để giận, cô nghe thứ mà hai mươi ba năm chưa nghe rõ ở Tharn:
Buồn.
Buồn thuần. Không phải buồn-giận, vì giận che buồn, giận tắt thì buồn lộ. Không phải buồn-sợ, vì sợ che buồn, sợ mệt thì buồn lên. Buồn thuần. Cô lắng, lắng bằng thương, thứ thương cô đã cho phép mình dành cho Tharn. Buồn như người nhìn lại đời mình và thấy: trống.
Tharn bốn mươi ba tuổi. Mắt ông vàng nhẹ, tay run khi không cầm bát rượu. Lửa nhớ những điều từng học về cơ thể người, nhưng ở Kṣāra cô không có cách nào biết gan hay tim ông còn chịu được bao lâu. Cô chỉ thấy ông mệt hơn năm trước, và mỗi lần trở về từ hẻm bên, ông phải ngồi nghỉ trước khi bước qua cửa.
Không phải gần-ngày-mai. Nhưng con dốc đã bắt đầu, và ở đây không ai đo được con dốc ấy dài bao nhiêu.
Còn cô, Lửa, hai mươi ba tuổi, người đã chiến đấu với Tharn hai mươi ba năm, người đã thương Tharn, người đã cho Tharn vai thợ đá, người đã đứng chắn Tharn, cô nghe cơ thể Tharn mòn dần và cảm: gì đó.
Không phải vui, vì vui vì bố đang mòn dần về phía cái chết là không; cô không vui, và bốn kiếp đã dạy cô: chết, của bất kỳ ai, không vui. Không phải nhẹ nhõm, vì nhẹ nhõm có thật: khi Tharn đi, mẹ an toàn hơn; nhẹ nhõm thật, và cô không giấu với mình rằng nhẹ nhõm đó có. Không phải buồn, vì buồn cũng có: dù tất cả, dù đánh, dù phá, dù mọi thứ tệ, Tharn là bố; và bố, ở mọi kiếp, ở mọi ngôn ngữ, là từ nặng.
Gì đó là tất cả cùng lúc. Nhẹ nhõm, buồn, và gì đó không có tên. Gì đó như hết. Như chương sắp đóng. Như nhìn cuốn sách mình đã đọc hai mươi ba năm và biết: sắp hết trang.
Một đêm.
Đêm không có gì đặc biệt. Mẹ ngủ sau một ngày đào khe nước mới và chăm luống quả. Hoa cũng ngủ, mười chín tuổi rồi mà vẫn co người khi Tharn trở mình. Varen đã sang hẻm bên. Chỉ Lửa còn thức trong khoảng tỉnh, nghe tiếng thở của mẹ và tiếng rượu trong hơi thở bố.
Cô tỉnh. Khoảng tỉnh là thói quen, cơ thể biết, đã đồng bộ hai mươi ba năm. Tỉnh nhẹ, mắt mở. Bóng đỏ sẫm, ánh mặt trời già, lẩn quất, không bao giờ tắt hẳn.
Rồi nghe: Tharn tỉnh.
Cái tỉnh này khác mọi đêm. Mọi đêm Tharn không tỉnh khoảng tỉnh, Tharn ngủ suốt, ngủ như rượu đè, ngủ nặng; khoảng tỉnh là của mẹ, của cô, của những người sống bằng đêm; Tharn sống bằng ngày và rượu và ngáy. Cô nghe vọng Tharn: không giận, vì giận đã tắt; không sợ, vì sợ đã mệt; không gì ngoài, buồn.
Buồn thuần. Buồn mà giận đã hết sức che. Buồn mà rượu đã hết sức nén. Buồn lộ, lộ vì cơ thể quá mệt để giấu. Giống cách người ốm nặng thôi giữ vẻ: không còn sức diễn khỏe, nên thật lộ ra.
Tharn nằm trên giường. Mắt mở, cô biết vì vọng Tharn không ở mức ngủ: mức ngủ là giận nền thấp, nhịp thở đều; mức tỉnh là giận khác và nhịp thở khác. Tharn tỉnh. Cô nghe. Buồn.
Im lặng, lâu. Nhà ngủ, mẹ và Hoa. Cô tỉnh. Tharn tỉnh. Hai người tỉnh cùng lúc trong khoảng tỉnh giữa đêm: bố và con, nguồn cùng dòng, kẻ đánh với người đã đứng chắn.
Lần đầu tiên.
Hai mươi ba năm, và đêm nay lần đầu cô và Tharn tỉnh cùng lúc trong khoảng tỉnh. Khoảng tỉnh là của mẹ và cô; Tharn không ở đây, Tharn ngủ, Tharn bỏ lỡ khoảng tỉnh mỗi đêm, bỏ lỡ thương, bỏ lỡ câu chuyện kể, bỏ lỡ câu "tao cũng", bỏ lỡ tất cả thứ đẹp nhất mà nhà này có. Đêm nay, đêm không đặc biệt, khoảng tỉnh bình thường, Tharn ở đây.
Rồi Tharn nói.
Không ra lệnh kiểu "đi lấy nước", "cơm xong chưa". Không quát. Không phải cách nói nào cô đã nghe ở Tharn suốt hai mươi ba năm.
Nói như trong khoảng tỉnh: nhỏ, chậm. Giọng khác, giọng không có giận che, giọng trần, và cô, qua bốn kiếp, nhận ra ngay: giọng người. Không phải giọng nguồn. Không phải giọng bố. Không phải giọng kẻ đánh. Giọng người. Giọng của ai đó đang mệt đến mức thôi đóng vai.
"Tao không biết cách khác."
Năm từ.
Năm từ tiếng Kṣāra. Nhỏ, khàn: cái khàn của rượu, của phổi mệt, của một cơ thể đang tắt dần. Cô nghe vọng ấy gần nhất trong suốt hai mươi ba năm: Tharn nói nhỏ, mà nhỏ thì vọng gần, gần thì rõ.
Buồn thuần, mệt, và gì đó mà cô phải lắng rất kỹ mới nghe: thừa nhận.
Thừa nhận. Không phải thừa nhận tội. Tội là "tao đã sai", là phán xét, mà Tharn không phán xét mình, Tharn không biết mình sai, vì chưa ai nói mình sai, vì Đạo Khát nói khổ là đáng và Tharn cũng khổ nên Tharn cũng đáng. Thừa nhận bất lực. Thừa nhận: "tao đã làm tất cả những gì tao biết, và tất cả những gì tao biết là đánh. Và đánh là không đủ. Và không đủ là thua. Và thua, mà không biết cách nào khác, là mệt."
"Tao không biết cách khác."
Cô nằm nghe. Không trả lời.
Không trả lời, vì không cần, chứ không vì không muốn. Năm từ đó, "tao không biết cách khác", không câu hỏi, không xin ý kiến, không mở cửa cho đối thoại. Là nói. Nói như người nói với bóng tối. Nói mà không biết ai nghe, vì Tharn có lẽ không biết cô tỉnh, hoặc biết mà không quan tâm; Tharn đang nói cho mình, không cho ai. Nói để xả. Xả thứ mà bốn mươi chín năm, bốn mươi chín năm Tharn giữ: giữ giận, giữ sợ, giữ vai, giữ "tao mạnh", giữ "tao kiểm soát", quá nặng.
"Tao không biết cách khác."
Cô nằm cạnh mẹ, trong bóng đỏ sẫm, nghe, và nhớ.
Nhớ Vāk-Dhara. Nhà Vāk-Dhara, sàn đất phẳng, ánh tím xám qua cửa gỗ. Rồi Vāk-Dhara, ông già, mệt, người đã giữ bí mật cả đời, nói cùng câu:
"Tao giữ vì không biết cách khác."
Cùng năm từ. Khác người. Cùng gốc.
Vāk-Dhara giữ im vì không biết cách nói. Tharn đánh vì không biết cách khác. Hai người, thầy cúng với nông dân, tầng 3 cùng tầng 4, người giữ lời với người giữ giếng, cùng mắc. Mắc ở cùng một chỗ: không biết cách khác. Không biết cách khác, ở cả hai, không vì lười, cũng không vì ác. Là thật sự không biết. Thật sự, bốn mươi chín năm Tharn sống ở đáy hẻm, nghe vọng giận bố mình từ nhỏ, nghe Đạo Khát giảng "khổ là đáng", nghe không gì khác, thật sự không biết rằng có cách khác.
Tharn không phải kẻ ác.
Câu đó, cô nghĩ, nằm nghe Tharn nói trong bóng tối, và câu đó đúng. Đúng một cách đau: đúng vì phức tạp, đúng vì không đơn giản, đúng vì, ba kiếp, bốn thế giới, hàng trăm năm, cô đã học: không có kẻ ác. Chỉ có người. Người trong hệ thống. Người bị hệ thống tạo ra. Hệ thống mới là kẻ thù.
Tharn không phải kẻ ác.
Tharn là mắt xích. Mắt xích trong cỗ máy, cỗ máy mà bố Tharn là mắt xích trước, và ông nội Tharn là mắt xích trước nữa, và ai đó, xa, cũ, không còn tên, là mắt xích đầu tiên. Mắt xích đầu tiên là ai? Cô không biết. Có lẽ không ai. Có lẽ cỗ máy không có mắt xích đầu. Có lẽ cỗ máy tự tạo ra mình, từ khát, khi nước ít; từ sợ, khi thiên tai; từ "bình thường", vì lặp đủ lâu thì thành không khí.
Tharn nằm trên giường, bốn mươi ba tuổi, tay run trong bóng đỏ. Ông nhìn trần nhà một lúc rồi nói, nhỏ đến mức Lửa suýt bỏ lỡ: "Tao không biết cách khác."
Cô nghe lời thú nhận ấy mà không nhận nó làm lời xin lỗi. Mẹ vẫn còn vết thương. Hoa vẫn nhớ cái tát. Biết Tharn đã học cách đánh không buộc ai phải tha thứ, cũng không trao cho ông quyền làm lại đêm vừa qua.
Không xin lỗi. Không hứa sẽ đổi. Không gì ngoài thừa nhận. Thừa nhận như đầu hàng. Không phải đầu hàng cô; cô không thắng, cô thua đêm Vỡ, và cái thua đó vẫn đau. Đầu hàng mệt. Đầu hàng như người đã cháy hết và bấc đang chìm.
Cô nằm nghe. Không trả lời. Vì không cần.
Vì năm từ đó, "tao không biết cách khác", không cần đáp. Cần nghe. Cô nghe. Nghe như Vīra đã nghe cô kể ba kiếp bên đống lửa trại, kiếp Āyata: nghe không phản hồi, nghe để người nói được nói, nghe như ở đây.
Tharn nói xong, hoặc hết sức để nói, rồi im. Im như hết. Như đã nói thứ cần nói và bây giờ trống. Trống sau khi xả: nhẹ hơn, nhưng trống.
Vọng Tharn, cô nghe, nghe rõ nhất trong hai mươi ba năm, vì đêm nay Tharn không che: buồn thuần, mệt, thừa nhận và trống.
Không giận. Lần thứ hai cô nghe Tharn không giận; lần đầu là sau khi sửa đập ở hẻm bên cạnh, vọng bình. Nhưng lần đầu, cái bình của người thợ: bình vì xây, bình vì tay làm, bình có nội dung. Lần này trống. Trống như hết: không bình, không giận, không gì.
Trống, ở Tharn, ở người mà mọi lúc đều đầy, đầy giận, đầy sợ, đầy rượu, đầy gì đó, là một thứ lạ. Lạ kiểu lần đầu. Cô nhìn, trong bóng đỏ sẫm, nhìn mờ, nhưng nhìn: Tharn nằm ngửa trên giường. Mắt mở. Nhìn trần nhà, trần gỗ đen, khe hở, ánh đỏ sẫm lọt qua. Cùng cái trần nhà cô đã nhìn từ khi sơ sinh. Cùng khe. Cùng ánh sáng.
Tharn, bốn mươi ba tuổi, đã mòn nhiều, đang nhìn cùng cái trần mà cô đã nhìn hai mươi ba năm. Từ cùng một góc: ngửa, lên. Nhìn cùng một thứ: gỗ đen, khe, ánh đỏ.
Hai người nhìn cùng trần nhà.
Bố và con. Nguồn và dòng. Kẻ đánh và người đã đứng chắn.
Nhìn cùng trần.
Cô nhìn Tharn nhìn trần, và nghĩ. Nghĩ nhẹ. Nghĩ gần-không-phải-nghĩ:
Suddha đã nói, bờ sông, kiếp Āyata, giọng nhẹ: "Mệt nhỉ."
Hai từ. Cho cô. Cho kẻ đã canh ba kiếp.
Bây giờ, cô nghe cùng hai từ đó, không phải từ Suddha, mà từ Tharn:
"Tao không biết cách khác" là "tao mệt".
Cùng mệt. Khác người. Cùng, mệt.
Cô không nói "mệt nhỉ" với Tharn. Không nói gì. Vì Tharn không hỏi. Tharn không mở cửa. Tharn chỉ nói với bóng tối. Và bóng tối, thứ bóng tối bình đẳng mà bà ngoại kiếp Āyata đã dạy, nghe. Nghe mà không đòi. Nghe mà không phán. Nghe mà để yên.
Đêm nay, cô là bóng tối ấy. Nghe Tharn. Để yên.
Tharn ngủ lại, ngáy. Vọng hạ xuống: buồn thuần, giận nền chưa lên lại, trống vẫn còn. Ngủ kiểu kiệt. Cái kiệt sau bùng thì nhanh, hồi lại rồi lại. Còn đây là kiệt dài. Kiệt như gần hết sáp.
Cô nằm cạnh mẹ, nghe Tharn ngáy, nghe trống, và nghĩ:
Bốn kiếp. Bốn "người giữ" mà ta đã gặp.
Taak, giữ Lề Luật Tối. Giữ vì "bộ tộc cần". Giữ đến chết.
Vāk-Dhara, giữ bí mật nước. Giữ vì "nói ra thì loạn". Giữ đến mệt.
Ta, giữ ký ức ba kiếp. Giữ vì "không muốn mất". Giữ đến… chưa biết.
Tharn, giữ giận. Giữ vì "không biết cách khác". Giữ đến trống.
Bốn người giữ. Bốn thứ giữ. Cùng mệt.
Vì giữ, giữ bất kỳ thứ gì, đều mệt. Giữ tốn sức. Giữ tốn sống. Còn giữ đủ lâu, mọi thứ đều trống.
Suddha đã buông. Suddha, người duy nhất trong bốn kiếp mà cô gặp đã buông, không mệt, không trống. Đầy mà không giữ gì. Trời với mây.
Tharn không buông được. Tharn không biết buông. Tharn chưa bao giờ nghe ai nói "buông". Tharn chỉ nghe: "giữ". Giữ giếng, giữ vợ, giữ con, giữ quyền, giữ giận. Giữ, cho đến khi hết sức giữ, thì trống.
Trống, ở Tharn, ở người đã giữ cả đời, không phải tự do. Là kiệt.
Tự do trống là Suddha.
Kiệt trống là Tharn.
Hai loại trống. Giống nhau từ ngoài. Khác nhau từ trong.
Cô không ngủ lại. Nằm nghe nhà thở: mẹ thở đều, sâu, mệt có mục đích; Hoa thở nhẹ, ít sợ hơn trước; Tharn ngáy nặng, mệt không mục đích.
Rồi nghĩ, nghĩ câu cuối trước khi cố ngủ:
Tharn sẽ đi.
Không phải bây giờ. Nhưng sẽ. Vài mùa. Có thể ít hơn.
Khi Tharn đi, đau mà Tharn gây sẽ ở lại. Trong mẹ, trong Hoa, trong Varen, trong cô. Vết sẹo, sẹo da mẹ, sẹo vọng Hoa, sẹo con-lắc Varen, sẹo thương cô, sẽ ở lại. Lâu. Có lẽ mãi.
Nhưng đây là thứ Suddha đã dạy, qua một đứa trẻ sáu tuổi sờ vết sẹo trên tay ông, kiếp Āyata:
"Sẹo là chỗ da nhớ. Nhớ mà không đau nữa, là lành. Nhớ mà vẫn đau, là chưa lành."
Tharn sẽ đi. Sẹo sẽ ở lại. Và nếu đủ thời gian, đủ thương, đủ "tao cũng", đủ nước ngầm, quả ngọt, chữ cổ, tên riêng, sẹo sẽ lành.
Không phải mất. Lành.
Lành là nhớ mà không đau.
Lành là biết rằng bố đã đánh, và sống tiếp.
Lành là không tha thứ, vì tha thứ là việc của mỗi người, không ai ép được. Không quên, vì quên là không thể: vọng ghi, da ghi, xương ghi. Chỉ lành.
Lành, ở đáy hẻm, ở đáy xã hội, ở đáy mọi thứ, cần thời gian.
Thời gian mà, khi Tharn đi, sẽ có.
Cô nhắm mắt. Ngủ. Cạnh mẹ, cạnh Hoa. Xa Varen, ở đâu đó trong đêm. Gần Tharn, gần nhất trong hai mươi ba năm, cùng khoảng tỉnh, lần đầu.
Trong giấc ngủ, giấc ngủ của người đã nghe bố nói "tao không biết cách khác" và không trả lời vì không cần, não giữ. Giữ năm từ đó. Giữ vọng buồn thuần. Giữ trống.
Lần này, giữ, không nặng.
Vì giữ cho người khác nhẹ hơn giữ cho mình.
Năm từ của Tharn, "tao không biết cách khác", là thứ cô giữ cho Tharn. Giữ vì Tharn sẽ không nhớ mình đã nói: Tharn nói trong khoảng tỉnh, nói mơ-tỉnh, nói như xả mà không biết đang xả; sáng mai Tharn sẽ không nhớ; sáng mai Tharn sẽ lại giận, lại rượu, lại, nhưng yếu hơn, thưa hơn, gần hết hơn.
Còn cô, giữ năm từ đó, sẽ nhớ. Nhớ thay Tharn. Nhớ rằng, một đêm, một khoảng tỉnh, một lần, Tharn đã nói thật. Đã thừa nhận. Đã, dù không xin lỗi, không hứa, không gì ngoài năm từ, là người.
Không phải kẻ ác.
Người.
Lửa nghe tiếng Tharn trở mình. Câu "tao không biết cách khác" vẫn ở đó, nhưng mẹ còn vết thương trên mặt. Cô không gọi câu ấy là lời xin lỗi. Khi mẹ ho trong giấc ngủ, cô quay sang kéo tấm vải lên vai bà.