Tharn già nhanh hơn tuổi.
Cô đã biết — biết từ lâu, biết bằng mắt (da nhăn sâu hơn bốn mươi mấy tuổi đáng có, tóc bạc kiểu stress chứ không phải kiểu thời gian, lưng còng không phải vì gánh nặng trên vai mà vì gánh nặng bên trong), biết bằng vọng (giận nền mòn — mòn kiểu lửa cháy lâu quá: vẫn cháy, nhưng yếu hơn, thưa hơn, như ngọn nến đã gần hết sáp và bấc đang chìm). Nhưng biết bằng phân tích khác thấy bằng mắt khi Tharn ngồi trước mặt cô — đêm, khoảng tỉnh, lần đầu tiên — và trông như ông già sáu mươi dù mới bốn mươi chín.
Rượu kāla mòn gan. Giận mòn tim. Sợ — sợ ẩn sâu, sợ mà Tharn không biết mình có — mòn tất cả. Cortisol mãn tính rút telomere — cô biết từ kiếp Trái Đất, biết từ nghiên cứu: stress kéo dài rút ngắn tuổi thọ tế bào, lão hóa nhanh hơn đồng hồ sinh học. Mẹ cũng bị — mẹ cũng già nhanh hơn tuổi vì stress. Nhưng mẹ mỏng (mỏng kiểu nước: mòn nhưng trong, mòn nhưng vẫn chảy). Tharn dày (dày kiểu đá: mòn thì nứt, nứt thì vỡ, và vỡ ở đá = sụp).
Tharn đang sụp.
Không phải sụp kiểu đổ — chưa đổ, chưa ngã, vẫn đi, vẫn trông giếng (giếng bây giờ gần cạn hẳn — mùa khô tệ nhất trong nhiều năm, Hẻm Chủ cắt nước nhiều hơn, Tharn chia ít hơn, xóm căng hơn), vẫn đi sửa đập ở hẻm bên cạnh (ít hơn — tay Tharn run khi xếp đá, run kiểu rượu run, không phải run-kỹ-năng; thợ đá tay run = thợ đá sắp hết). Sụp kiểu chậm. Kiểu ngôi nhà mà mối ăn từ trong: trông ngoài vẫn đứng, nhưng gõ vào nghe rỗng.
Cô nghe Tharn rỗng dần qua nhiều tháng sau đêm Vỡ.
Đêm Vỡ — đêm mà Tharn tìm sợi dây nhật ký, xé lá chép, tát Hoa, đánh mẹ nặng nhất — đã thay đổi mọi thứ. Không phải thay đổi kiểu cô muốn (cô muốn: Tharn dừng đánh, mẹ an toàn, Hoa không sợ). Thay đổi kiểu không ai muốn: Tharn biết có bí mật. Tharn không biết bí mật là gì (Tharn không đọc được chữ cổ, không hiểu sợi dây nút, không hiểu gì ngoài: "có thứ trong nhà mà tao không biết"). Và biết mà không hiểu — ở Tharn, ở kẻ mà kiểm soát = sống — tệ hơn không biết gì. Vì không biết gì = yên. Biết mà không hiểu = hoang mang. Và hoang mang — ở Tharn — = giận + sợ + rượu + mòn.
Tharn uống nhiều hơn sau đêm Vỡ. Nhiều hơn mọi giai đoạn trước. Uống kiểu không dừng — sáng uống, chiều uống, đêm uống. Rượu kāla đắng, nặng, rẻ (ai cũng chưng được — quả kāla lên men, đơn giản, ai cũng có). Và uống nhiều → giận méo nhiều hơn → đánh thất thường hơn (chu kỳ ba ngày vỡ — không còn đều đặn: có lúc hai ngày bùng, có lúc năm ngày không bùng rồi bùng gấp đôi; bản đồ vọng cô không dự đoán được nữa, vì pattern loạn). Nhưng — và đây là thứ mà cô ghi nhận với cả đau lẫn nhẹ nhõm — đánh yếu hơn. Yếu vì cơ thể yếu. Tay Tharn — to, thô, tay đánh — run. Run vì rượu. Run vì mòn. Và tay run = đánh trượt nhiều hơn. Đánh ít chính xác. Đánh kiểu hết sức thay vì kiểu kiểm soát.
Tharn đang tắt.
Cô nghe — nghe mỗi ngày, mỗi đêm, bằng hai mươi ba năm kỹ năng — vọng Tharn thay đổi. Giận nền — vẫn có, vẫn ù trầm, nhưng thưa hơn. Thưa kiểu hết nhiên liệu: giận cần năng lượng để duy trì, và cơ thể Tharn — rượu, mòn, già nhanh — hết năng lượng. Giận không đủ sức để ù liên tục nữa. Có khoảng — khoảng im, khoảng mà giận tắt tạm, khoảng mà cô nghe: không gì. Không giận. Không sợ. Không gì. Trống. Trống kiểu người đã cháy hết.
Và ở khoảng trống đó — ở chỗ mà giận tắt tạm, ở chỗ mà cơ thể quá mệt để giận — cô nghe thứ mà hai mươi ba năm chưa nghe rõ ở Tharn:
Buồn.
Buồn thuần. Không phải buồn-giận (giận che buồn — giận tắt thì buồn lộ). Không phải buồn-sợ (sợ che buồn — sợ mệt thì buồn lên). Buồn thuần. Buồn kiểu — cô lắng, lắng bằng thương (đã cho phép thương Tharn, chương 31) — buồn kiểu người nhìn lại đời mình và thấy: trống.
Tharn bốn mươi chín tuổi. Tuổi thọ Kṣāra sáu mươi. Còn mười mấy năm — nhưng cơ thể nói ít hơn. Cơ thể nói: rượu đã ăn gan (cô nhìn mắt Tharn — vàng nhẹ; vàng mắt = gan hỏng; kiếp Trái Đất, y học cơ bản). Cơ thể nói: tim mệt (nhịp thở Tharn khi ngủ — nhanh hơn trước, nông hơn; tim đang cố bơm máu qua mạch đã cứng vì stress + rượu + giận mãn tính). Cơ thể nói — và cô, ba kiếp y tế cơ bản, nghe cơ thể Tharn nói: gần.
Không phải gần-ngày-mai. Gần kiểu mùa. Vài mùa. Có thể ít hơn.
Và cô — Lửa, hai mươi ba tuổi, người đã chiến đấu với Tharn hai mươi ba năm, người đã thương Tharn (chương 31), người đã cho Tharn vai thợ đá (chương 31), người đã đứng chắn Tharn (chương 33) — nghe cơ thể Tharn nói gần và cảm: gì đó.
Không phải vui (vui vì bố sắp chết = không; cô không vui; bốn kiếp dạy cô: chết — của bất kỳ ai — không vui). Không phải nhẹ nhõm (nhẹ nhõm = có; nhẹ nhõm vì khi Tharn đi, mẹ an toàn hơn; nhẹ nhõm thật, và cô không giấu với mình rằng nhẹ nhõm đó có). Không phải buồn (buồn = có; buồn vì — dù tất cả, dù đánh, dù phá, dù mọi thứ tệ — Tharn là bố; và bố — ở mọi kiếp, ở mọi ngôn ngữ — là từ nặng).
Gì đó = tất cả cùng lúc. Nhẹ nhõm + buồn + gì đó không có tên. Gì đó kiểu — hết. Kiểu chương sắp đóng. Kiểu nhìn cuốn sách mà mình đã đọc hai mươi ba năm và biết: sắp hết trang.
Một đêm.
Đêm không đặc biệt. Không phải đêm Vỡ. Không phải đêm bùng. Không phải đêm gì. Chỉ đêm. Khoảng tỉnh. Mẹ ngủ (mẹ ngủ sâu hơn dạo này — mệt vì đào khe nước mới + trồng + chăm mạng lưới + sống; nhưng mệt có mục đích = ngủ sâu hơn mệt không mục đích). Hoa ngủ (tám tuổi — đã lớn, đã ít co hơn; vẫn sợ bố, nhưng sợ nhẹ hơn vì bố yếu hơn; và sợ có chỗ dựa: mẹ đứng chắn, chị đứng chắn, Varen dạy đọc = không một mình). Varen không ở nhà (mười tám tuổi — đi nhiều, ngủ ngoài thường xuyên, ngủ ở rừng kāla hoặc ở vách đá hoặc ở nhà bà già; Varen xa nhà = Varen xa bố = Varen ít nghe vọng giận = con lắc chậm thêm).
Cô tỉnh. Khoảng tỉnh — thói quen, cơ thể biết, đã đồng bộ hai mươi ba năm. Tỉnh nhẹ. Mắt mở. Bóng đỏ sẫm — ánh mặt trời già, lẩn quất, không bao giờ tắt hẳn.
Và nghe: Tharn tỉnh.
Không phải tỉnh kiểu mọi đêm (mọi đêm Tharn không tỉnh khoảng tỉnh — Tharn ngủ suốt, ngủ kiểu rượu đè, ngủ nặng, không khoảng tỉnh; khoảng tỉnh là của mẹ, của cô, của những người sống bằng đêm; Tharn sống bằng ngày và rượu và ngáy). Tỉnh kiểu lạ. Tỉnh kiểu — cô nghe vọng Tharn: không giận (giận tắt), không sợ (sợ mệt), không gì ngoài — buồn.
Buồn thuần. Buồn mà giận đã hết sức che. Buồn mà rượu đã hết sức nén. Buồn lộ — lộ vì cơ thể quá mệt để giấu. Giống cách mà người ốm nặng thôi giữ vẻ: không còn sức diễn khỏe, nên thật lộ ra.
Tharn nằm trên giường. Mắt mở — cô biết vì vọng Tharn không ở mức ngủ; mức ngủ = giận nền thấp + nhịp thở đều; mức tỉnh = giận khác + nhịp thở khác. Tharn tỉnh. Và — cô nghe — buồn.
Im lặng. Lâu. Nhà ngủ (mẹ, Hoa). Cô tỉnh. Tharn tỉnh. Hai người — bố và con, nguồn và dòng, kẻ đánh và người đã đứng chắn — tỉnh cùng lúc trong khoảng tỉnh giữa đêm.
Lần đầu tiên.
Hai mươi ba năm. Và lần đầu tiên — cô và Tharn tỉnh cùng lúc trong khoảng tỉnh. Vì khoảng tỉnh là của mẹ và cô — Tharn không ở đây (Tharn ngủ, Tharn bỏ lỡ khoảng tỉnh mỗi đêm, bỏ lỡ thương, bỏ lỡ câu chuyện kể, bỏ lỡ "tao cũng", bỏ lỡ tất cả thứ đẹp nhất mà nhà này có). Và bây giờ — đêm không đặc biệt, khoảng tỉnh bình thường — Tharn ở đây.
Và Tharn nói.
Không phải nói kiểu ra lệnh ("đi lấy nước", "cơm xong chưa"). Không phải nói kiểu quát. Không phải nói kiểu gì mà cô đã nghe ở Tharn hai mươi ba năm.
Nói kiểu khoảng tỉnh. Nhỏ. Chậm. Giọng khác — giọng không-có-giận-che, giọng trần, giọng mà cô — bốn kiếp — nhận ra ngay: giọng người. Không phải giọng nguồn. Không phải giọng bố. Không phải giọng kẻ đánh. Giọng người. Giọng của ai đó đang mệt đến mức thôi đóng vai.
"Tao không biết cách khác."
Năm từ.
Năm từ tiếng Kṣāra. Nhỏ. Khàn (khàn kiểu rượu khàn, kiểu phổi mệt, kiểu cơ thể đang tắt dần). Và vọng — cô nghe, nghe gần nhất mà hai mươi ba năm cho phép (vì Tharn nói nhỏ, và nhỏ = vọng gần, và gần = rõ):
Buồn thuần + mệt + gì đó mà cô phải lắng rất kỹ mới nghe: thừa nhận.
Thừa nhận. Không phải thừa nhận tội (tội = "tao đã sai" = phán xét, và Tharn không phán xét mình — Tharn không biết mình sai, vì chưa ai nói mình sai, vì Đạo Khát nói khổ là đáng và Tharn cũng khổ nên Tharn cũng đáng). Thừa nhận bất lực. Thừa nhận kiểu: "tao đã làm tất cả những gì tao biết — và tất cả những gì tao biết = đánh. Và đánh = không đủ. Và không đủ = thua. Và thua — mà không biết cách nào khác — = mệt."
"Tao không biết cách khác."
Cô nằm. Nghe. Và — không trả lời.
Không phải vì không muốn. Vì không cần. Vì năm từ đó — "tao không biết cách khác" — không phải hỏi. Không phải xin ý kiến. Không phải mở cửa cho đối thoại. Là nói. Nói kiểu người nói với bóng tối. Nói kiểu không biết ai nghe (Tharn có lẽ không biết cô tỉnh — hoặc biết mà không quan tâm; vì Tharn đang nói cho mình, không phải cho ai). Nói kiểu xả. Xả thứ mà — bốn mươi chín năm, bốn mươi chín năm giữ (giữ giận, giữ sợ, giữ vai, giữ "tao mạnh", giữ "tao kiểm soát") — quá nặng.
"Tao không biết cách khác."
Và cô — nghe, nằm cạnh mẹ, bóng đỏ sẫm — nhớ.
Nhớ Vāk-Dhara. Nhà Vāk-Dhara. Sàn đất phẳng. Ánh tím xám qua cửa gỗ. Và Vāk-Dhara — ông già, mệt, đã giữ bí mật cả đời — nói cùng câu:
"Tao giữ vì không biết cách khác."
Cùng năm từ. Khác người. Cùng gốc.
Vāk-Dhara giữ im vì không biết cách nói. Tharn đánh vì không biết cách khác. Hai người — thầy cúng và nông dân, tầng 3 và tầng 4, người giữ lời và người giữ giếng — cùng mắc. Mắc ở cùng chỗ: không biết cách khác. Và không biết cách khác — ở cả hai — không phải lười. Không phải ác. Là thật sự không biết. Thật sự — bốn mươi chín năm Tharn sống ở đáy hẻm, nghe vọng giận bố mình từ nhỏ, nghe Đạo Khát giảng "khổ là đáng", nghe không gì khác — thật sự không biết rằng có cách khác.
Tharn không phải villain.
Câu đó — cô nghĩ, nằm nghe Tharn nói trong bóng tối — và câu đó đúng. Đúng kiểu đau: đúng vì phức tạp, đúng vì không đơn giản, đúng vì — ba kiếp, bốn thế giới, hàng trăm năm — cô đã học: không có villain. Chỉ có người. Người trong hệ thống. Người bị hệ thống tạo ra. Và hệ thống — không phải ai — là kẻ thù.
Tharn không phải villain.
Tharn là mắt xích. Mắt xích trong cỗ máy — cỗ máy mà bố Tharn là mắt xích trước, và ông nội Tharn là mắt xích trước nữa, và ai đó — xa, cũ, không còn tên — là mắt xích đầu tiên. Và mắt xích đầu tiên — ai? Cô không biết. Có lẽ không ai. Có lẽ cỗ máy không có mắt xích đầu. Có lẽ cỗ máy tự tạo ra mình — từ khát (nước ít), từ sợ (thiên tai), từ "bình thường" (lặp đủ lâu thì thành không khí).
Và Tharn — mắt xích, không phải villain — đang nằm trên giường, bốn mươi chín tuổi, gan hỏng, tim mệt, tay run, và nói với bóng tối: "Tao không biết cách khác."
Không xin lỗi. Không hứa sẽ đổi. Không gì ngoài — thừa nhận. Thừa nhận kiểu đầu hàng: không phải đầu hàng cô (cô không thắng — cô thua đêm Vỡ, và thua đó vẫn đau). Đầu hàng mệt. Đầu hàng kiểu người đã cháy hết và bấc đang chìm.
Cô nằm nghe. Và — không trả lời. Vì không cần.
Vì năm từ đó — "tao không biết cách khác" — không cần đáp. Cần nghe. Và cô — nghe. Nghe kiểu mà Vīra đã nghe cô kể ba kiếp bên đống lửa trại (kiếp Āyata, chương 47): nghe không phản hồi, nghe để người nói ĐƯỢC NÓI, nghe kiểu ở đây.
Và Tharn — nói xong, hoặc hết sức nói — im. Im kiểu hết. Kiểu đã nói thứ cần nói và bây giờ trống. Trống kiểu sau khi xả: nhẹ hơn, nhưng trống.
Và vọng Tharn — cô nghe, nghe rõ nhất trong hai mươi ba năm, vì đêm nay Tharn không che: buồn thuần + mệt + thừa nhận + trống.
Không giận. Lần thứ hai mà cô nghe Tharn không giận (lần đầu: sau khi sửa đập ở hẻm bên cạnh, vọng bình, chương 31). Nhưng lần đầu — bình kiểu thợ: bình vì xây, bình vì tay làm, bình có nội dung. Lần này — trống kiểu hết: không bình, không giận, không gì. Trống.
Và trống — ở Tharn, ở người mà mọi lúc đều đầy (đầy giận, đầy sợ, đầy rượu, đầy gì đó) — lạ. Lạ kiểu lần đầu. Kiểu — cô nhìn (trong bóng đỏ sẫm, nhìn mờ, nhưng nhìn): Tharn nằm ngửa trên giường. Mắt mở. Nhìn trần nhà — trần gỗ đen, khe hở, ánh đỏ sẫm lọt qua. Cùng cái trần nhà mà cô đã nhìn từ khi sơ sinh. Cùng khe. Cùng ánh sáng.
Và Tharn — bốn mươi chín tuổi, gần hết — đang nhìn cùng trần mà cô đã nhìn hai mươi ba năm. Từ cùng góc: ngửa, lên. Nhìn cùng thứ: gỗ đen, khe, ánh đỏ.
Hai người nhìn cùng trần nhà.
Bố và con. Nguồn và dòng. Kẻ đánh và người đã đứng chắn.
Nhìn cùng trần.
Và cô — nhìn Tharn nhìn trần — nghĩ. Nghĩ nhẹ. Nghĩ gần-không-phải-nghĩ:
Suddha đã nói — bờ sông, kiếp Āyata, giọng nhẹ: "Mệt nhỉ."
Hai từ. Cho cô. Cho kẻ đã canh ba kiếp.
Và bây giờ — cô nghe cùng hai từ đó, không phải từ Suddha, từ THARN:
"Tao không biết cách khác" = "tao mệt".
Cùng mệt. Khác người. Cùng — mệt.
Cô không nói "mệt nhỉ" với Tharn. Không nói gì. Vì — Tharn không hỏi. Tharn không mở cửa. Tharn chỉ nói với bóng tối. Và bóng tối — bóng tối bình đẳng mà bà ngoại kiếp Āyata đã dạy — nghe. Nghe mà không đòi. Nghe mà không phán. Nghe mà để yên.
Cô — là bóng tối đêm nay. Nghe Tharn. Để yên.
Tharn ngủ lại. Ngáy. Vọng — buồn thuần hạ, giận nền chưa lên lại, trống vẫn. Ngủ kiểu kiệt. Không phải kiệt-sau-bùng (kiệt đó = nhanh, reset rồi lại). Kiệt kiểu dài. Kiệt kiểu gần hết sáp.
Và cô — nằm cạnh mẹ, nghe Tharn ngáy, nghe trống — nghĩ:
Bốn kiếp. Bốn "người giữ" mà ta đã gặp.
Taak — giữ Lề Luật Tối. Giữ vì "bộ tộc cần". Giữ đến chết.
Vāk-Dhara — giữ bí mật nước. Giữ vì "nói ra thì loạn". Giữ đến mệt.
Ta — giữ ký ức ba kiếp. Giữ vì "không muốn mất". Giữ đến... chưa biết.
Và Tharn — giữ GIẬN. Giữ vì "không biết cách khác". Giữ đến TRỐNG.
Bốn người giữ. Bốn thứ giữ. Cùng MỆT.
Vì giữ — giữ BẤT KỲ THỨ GÌ — mệt. Giữ tốn sức. Giữ tốn SỐNG. Và giữ đủ lâu — mọi thứ đều TRỐNG.
Suddha đã buông. Suddha — người duy nhất trong bốn kiếp mà cô gặp đã BUÔNG — không mệt. Không trống. ĐẦY mà không giữ gì. Trời với mây.
Tharn không buông được. Tharn không BIẾT buông. Tharn chưa bao giờ NGHE ai nói "buông". Tharn chỉ nghe: "giữ". Giữ giếng. Giữ vợ. Giữ CON. Giữ QUYỀN. Giữ GIẬN. Giữ — và giữ đến khi HẾT SỨC GIỮ — thì TRỐNG.
Và trống — ở Tharn, ở người đã giữ cả đời — không phải TỰ DO. Là KIỆT.
Tự do trống = Suddha.
Kiệt trống = Tharn.
Hai loại trống. Giống nhau từ NGOÀI. Khác nhau từ TRONG.
Cô không ngủ lại. Nằm. Nghe nhà thở — mẹ thở (đều, sâu, mệt có mục đích), Hoa thở (nhẹ, ít sợ hơn trước), Tharn ngáy (nặng, mệt không mục đích).
Và nghĩ — nghĩ câu cuối trước khi cố ngủ:
Tharn sẽ đi.
Không phải bây giờ. Nhưng SẼ. Vài mùa. Có thể ít hơn.
Và khi Tharn đi — đau mà Tharn gây sẽ Ở LẠI. Trong mẹ. Trong Hoa. Trong Varen. Trong CÔ. Vết sẹo — sẹo da mẹ, sẹo vọng Hoa, sẹo con-lắc Varen, sẹo THƯƠNG cô — sẽ ở lại. Lâu. Có lẽ MÃI.
Nhưng — và đây là thứ mà Suddha đã dạy, bằng một đứa trẻ sáu tuổi sờ vết sẹo tay ông (kiếp Āyata, chương 49):
"Sẹo là chỗ da NHỚ. Nhớ mà không đau nữa — là LÀNH. Nhớ mà vẫn đau — là chưa lành."
Tharn sẽ đi. Sẹo sẽ ở lại. Và — nếu đủ thời gian, đủ THƯƠNG, đủ "tao cũng", đủ nước ngầm và quả ngọt và chữ cổ và tên riêng — sẹo sẽ LÀNH.
Không phải MẤT. LÀNH.
Lành = nhớ mà không đau.
Lành = biết rằng bố ĐÃ ĐÁNH — và SỐNG TIẾP.
Lành = không tha thứ (tha thứ = việc của mỗi người, không ai ÉP được). Không quên (quên = không thể — vọng GHI, da GHI, xương GHI). Chỉ — LÀNH.
Và lành — ở đáy hẻm, ở đáy xã hội, ở đáy mọi thứ — CẦN THỜI GIAN.
Thời gian mà — khi Tharn đi — sẽ CÓ.
Cô nhắm mắt. Ngủ. Cạnh mẹ. Cạnh Hoa. Xa Varen (ở đâu đó trong đêm). Gần Tharn (gần nhất trong hai mươi ba năm — cùng khoảng tỉnh, lần đầu).
Và trong giấc ngủ — giấc ngủ của người đã nghe bố nói "tao không biết cách khác" và không trả lời vì không cần — não giữ. Giữ năm từ đó. Giữ vọng buồn thuần. Giữ trống.
Và giữ — lần này — không nặng.
Vì giữ cho người khác nhẹ hơn giữ cho mình.
Và năm từ của Tharn — "tao không biết cách khác" — là thứ mà cô giữ cho Tharn. Giữ vì Tharn sẽ không nhớ mình đã nói (Tharn nói trong khoảng tỉnh, nói mơ-tỉnh, nói kiểu xả-không-biết-đang-xả; sáng mai Tharn sẽ không nhớ; sáng mai Tharn sẽ lại giận, lại rượu, lại — nhưng yếu hơn, thưa hơn, gần hết hơn).
Và cô — giữ năm từ đó — sẽ nhớ. Nhớ thay Tharn. Nhớ rằng — một đêm, một khoảng tỉnh, một lần — Tharn đã nói thật. Đã thừa nhận. Đã — dù không xin lỗi, không hứa, không gì ngoài năm từ — là người.
Không phải villain.
Người.
Người mệt.
Và người mệt — ở mọi kiếp, ở mọi thế giới — đáng được nghe.
Dù không đáng được tha thứ.
Hai thứ đó — đáng được nghe và không đáng được tha thứ — tồn tại cùng lúc.
Và cùng lúc — cô biết, từ bốn kiếp — là thật. Thật hơn chọn một. Thật hơn đơn giản.
Thật — luôn luôn — phức tạp.
Và phức tạp — luôn luôn — đúng hơn đơn giản.
Dù khó sống hơn.