Kinh đô Đồ Bàn, nước Chiêm Thành, một buổi chiều tháng Tư.
Những cơn gió lốc từ ngoài biển thổi vào đất liền, mang theo hơi nước mặn mòi và cái lạnh ẩm ướt khác thường. Từng đám mây đen cuồn cuộn từ phía Đông kéo tới, chồng chất lên nhau như những ngọn núi khổng lồ, che khuất cả ánh mặt trời. Bầu trời phía trên kinh đô Đồ Bàn tối sầm lại, nặng nề và u ám, chẳng khác nào tâm trạng của hàng triệu người dân Chiêm Thành trong những ngày tháng này.
Lại mưa!
Đáng lẽ, tháng Tư vẫn còn cách mùa mưa khá xa. Theo quy luật thời tiết thường niên, đây phải là khoảng thời gian nắng nóng gay gắt nhất trong năm, khi mặt trời thiêu đốt mặt đất, khiến nước biển bốc hơi nhanh chóng, tạo điều kiện thuận lợi cho việc sản xuất muối. Thế nhưng, gần nửa tháng nay, ngày nào trời cũng mưa. Có hôm mưa từ sáng đến tối, có hôm vừa ngớt được một lúc, tưởng như trời đã quang, thì những đám mây đen lại kéo đến, trút nước xuống mặt đất không chút thương tiếc.
Mưa dầm dề, mưa dai dẳng, mưa đến mức thối đất thối cát.
Những cánh đồng muối ven biển vốn trắng xóa dưới ánh mặt trời giờ đây biến thành những hồ nước mênh mông. Nước biển đã được dẫn vào các ô ruộng, qua bao công đoạn phơi phóng, kết tinh, nay lại bị nước mưa hòa tan, cuốn trôi đi tất cả. Bao nhiêu công sức của diêm dân trong nhiều ngày, thậm chí nhiều tháng, bỗng chốc hóa thành công cốc. Những người đàn ông đứng dưới mái hiên nhìn ra đồng muối, những người đàn bà ngồi bên cửa sổ thở dài, trẻ con cũng chẳng còn tâm trí chạy nhảy như thường ngày. Khắp các làng ven biển, đâu đâu cũng thấy vẻ mặt ủ dột, tiếng than thở và những cuộc trò chuyện đầy lo âu.
Đối với người dân bình thường, mưa kéo dài là một tai họa. Nhưng đối với triều đình Chiêm Thành, đó còn là một vấn đề nghiêm trọng hơn nhiều: một mối đe dọa trực tiếp đến quốc khố, hoạt động ngoại thương và uy tín của vương triều.
Mấy năm gần đây, cùng với nông nghiệp, diêm nghiệp đã trở thành một trong những ngành kinh tế chủ lực của Chiêm Thành. Đây không phải là sự phát triển ngẫu nhiên, mà là kết quả của một chính sách kinh tế được triều đình tính toán và thúc đẩy có chủ đích.
Chiêm Thành có đường bờ biển dài, khí hậu nóng, nhiều vùng đất ven biển thích hợp để làm muối. Trong khi đó, phía Tây giáp Ai Lao, phía Bắc của Cao Miên lại nằm sâu trong lục địa, việc vận chuyển muối từ những vùng biển xa xôi đến các khu vực này vô cùng tốn kém. Ai Lao không có biển, đối với họ, muối chẳng khác nào một loại hàng hóa chiến lược. Người dân có thể ăn cơm không có thịt, không có cá, nhưng không thể thiếu muối. Muối không chỉ dùng làm gia vị, mà còn cần thiết để bảo quản thực phẩm, phục vụ chăn nuôi và nhiều hoạt động sản xuất khác.
Nắm bắt được lợi thế ấy, triều đình Chiêm Thành đã chủ động thiết lập quan hệ thương mại với Ai Lao. Một mặt, họ cung cấp nguồn muối ổn định cho quốc gia láng giềng; mặt khác, thông qua hoạt động buôn bán, họ thu về một lượng lớn vàng bạc, lâm sản và những mặt hàng quý giá khác. Đó là một mối quan hệ mà cả hai bên đều có lợi, nhưng xét về lâu dài, Chiêm Thành mới là bên nắm giữ lợi thế chủ động.
Có thể nói, người Chiêm Thành đã tìm thấy một kho vàng khổng lồ ngay trước cửa nhà mình. Không cần phải lặn xuống đáy biển mò ngọc trai, cũng chẳng cần tổ chức những chuyến hải hành đầy hiểm nguy để tìm kiếm thương cảng xa xôi. Họ chỉ cần múc nước biển lên, dẫn vào những ô ruộng được quy hoạch sẵn, rồi chờ ánh mặt trời biến thứ nước mặn mênh mông ấy thành những tinh thể trắng ngần.
Một thứ vàng trắng được thiên nhiên ban tặng!
Tương tự như Ai Lao, Cao Miên cũng có nhu cầu lớn về muối. Tuy rằng quốc gia này có đường bờ biển ở vùng cực Nam, nhưng từ những vùng duyên hải ấy đến các khu vực phía Bắc lại là một quãng đường rất xa. Vận chuyển muối từ phía Nam lên phía Bắc không những tốn kém mà còn gặp nhiều trở ngại về địa hình và giao thông. Hơn nữa, Cao Miên vốn không thiếu vàng, nên việc mua muối từ Chiêm Thành đối với họ chẳng phải vấn đề quá lớn.
Nhìn thấy cơ hội ấy, triều đình Chiêm Thành càng thêm quyết tâm mở rộng ngành diêm nghiệp. Những cánh đồng muối liên tiếp được khai phá, các làng nghề ven biển được tổ chức lại, nhân lực được huy động ngày càng nhiều. Từ những khu vực sản xuất nhỏ lẻ ban đầu, các cánh đồng muối dần dần nối tiếp nhau, trải dài dọc theo hàng ngàn dặm bờ biển.
Đây không đơn thuần là việc khuyến khích dân chúng làm một nghề sinh kế. Đằng sau đó là cả một chiến lược kinh tế của vương triều: dùng lợi thế tự nhiên để tạo ra nguồn thu ổn định, dùng thương mại để tích lũy vàng bạc, rồi lấy nguồn tài lực ấy nuôi dưỡng quân đội, xây dựng thành trì và củng cố quyền lực của nhà vua.
Một quốc gia muốn tiến hành chiến tranh lâu dài, trước hết phải có tiền. Muốn duy trì một đội quân đông đảo, phải có lương thực, khí giới và trang bị, không chỉ là “có” mà còn phải là “nhiều”. Rất nhiều! Mà muốn có tất cả những thứ ấy, không thể chỉ dựa vào việc tăng thuế khóa hay bóc lột dân chúng. Triều đình Chiêm Thành hiểu rất rõ điều đó. Chính vì vậy, muối đã được nâng lên thành một mặt hàng chiến lược, thậm chí có thể nói là một trong những trụ cột tài chính của quốc gia.
Thế nhưng, tất cả những tính toán ấy bỗng chốc bị một cơn mưa kéo dài làm đảo lộn.
Gần nửa tháng trời, mưa liên miên không dứt!
Buổi chiều hôm ấy, không chỉ có những diêm dân Chiêm Thành đang than trời trách đất, mà ngay cả Tể tướng Nhã Đam cũng đứng ngồi không yên.
Ông thẫn thờ hồi lâu dưới mái hiên của phủ Tể tướng, hai tay chắp sau lưng, ánh mắt hướng về khoảng sân rộng trước mặt. Nước mưa từ mái ngói đổ xuống thành từng dòng, bắn tung tóe trên những phiến đá xanh. Ngoài kia, những cành cây trong sân bị gió xô nghiêng ngả, cành lá đập vào nhau phát ra những tiếng xào xạc nặng nề.
Nhã Đam đã đứng như vậy khá lâu. Trên gương mặt vị Tể tướng đã trải qua nhiều năm sóng gió chính trường ấy không có vẻ gì là hoảng hốt, nhưng đôi lông mày hơi nhíu lại, ánh mắt thỉnh thoảng lóe lên vẻ lo âu khó che giấu.
Ông vừa nhận được một lá thư từ triều đình Ai Lao gửi tới.
Lá thư không dài, lời lẽ cũng không hề gay gắt. Thậm chí, người viết còn sử dụng những từ ngữ hết sức khách sáo, nhắc lại tình hữu nghị giữa hai nước, bày tỏ sự thông cảm trước những khó khăn mà Chiêm Thành đang gặp phải. Nhưng chính sự khách sáo ấy lại khiến Nhã Đam cảm thấy khó chịu. Làm chính trị nhiều năm, ông hiểu rằng trong quan hệ giữa các quốc gia, lời lẽ càng mềm mỏng thì đôi khi ý tứ ẩn giấu phía sau càng đáng phải suy xét.
Người Ai Lao không gửi thư để hỏi thăm thời tiết Chiêm Thành. Họ đang đòi muối.
Theo hiệp định thương mại giữa hai nước, mỗi tháng triều đình Chiêm Thành phải tổ chức một đoàn voi thồ, vận chuyển muối vượt núi băng rừng sang kinh đô Ai Lao. Số lượng hàng hóa đã được quy định rõ ràng, thời gian giao nhận cũng có thỏa thuận cụ thể. Đó là một hợp đồng thương mại có giá trị rất lớn, được hai bên duy trì trong nhiều năm.
Đặc biệt, người Ai Lao còn tỏ ra vô cùng hào phóng. Ngay từ dịp Tết năm nay, họ đã ứng trước ba ngàn lượng vàng, coi như thanh toán trước tiền mua muối của nửa đầu năm. Đối với Chiêm Thành, đây là một khoản tài chính không nhỏ. Số vàng ấy đã được đưa vào kế hoạch chi tiêu của triều đình, một phần dùng để thanh toán các khoản mua sắm, một phần phục vụ những công việc quốc gia khác.
Vấn đề nằm ở chỗ, Chiêm Thành đã nhận tiền, nhưng lại không giao được hàng. Bởi tháng trước, đoàn voi thồ muối của Chiêm Thành trong lúc băng đèo vượt núi để sang đất Ai Lao đã gặp phải một trận mưa rừng vô cùng dữ dội. Những con đường vốn luôn quanh co, hiểm trở, nay lại trở nên trơn trượt như đổ mỡ. Nước từ trên núi tuôn xuống, biến những khe suối nhỏ thành dòng thác cuồn cuộn. Trong vòng ba ngày, hơn mười con voi đã trượt chân ngã xuống vực hoặc bị dòng nước cuốn đi. Hàng trăm tải muối văng xuống những con suối đang chảy xiết, chỉ trong chốc lát đã tan biến hoàn toàn.
Đó là một tổn thất lớn.
Nhưng điều khiến Nhã Đam đau đầu hơn cả lại không phải số muối đã mất.
Đội trưởng đội thồ muối hiểu rất rõ kết cục đang chờ đợi mình nếu quay trở về kinh đô Đồ Bàn. Theo quân pháp và những quy định nghiêm khắc mà Chế Bồng Nga đặt ra, để xảy ra tổn thất lớn như vậy, hắn ít nhất cũng phải chịu một trăm quân côn. Với thân thể đã quen sống giữa núi rừng, thường xuyên cưỡi voi vượt đèo, có lẽ hắn còn có thể sống sót sau trận đòn ấy. Nhưng nếu nhà vua nổi giận hơn nữa, xét tới tội danh thất trách, làm hao tổn tài sản quốc gia, thì hoàn toàn có thể biến thành án tử.
Mà khả năng ấy không hề thấp.
Kể từ sau trận đại bại trước Đại Việt gần một năm về trước, tính tình quốc vương Chế Bồng Nga đã thay đổi rõ rệt. Một vị quân chủ từng nổi tiếng quyết đoán, mạnh mẽ, có chí lớn, nay trở nên nóng nảy và đa nghi hơn trước. Thất bại trên chiến trường không chỉ khiến nhà vua tổn thất binh lực, mà còn làm tổn thương nghiêm trọng lòng kiêu hãnh của một người vốn quen với chiến thắng.
Những năm trước, có những việc nếu phạm phải, chỉ cần bồi thường tiền bạc hoặc chịu một trận đòn là có thể được bỏ qua. Nhưng mấy tháng gần đây, không ít quan lại và tướng lĩnh chỉ vì những sai sót nhỏ đã bị lôi ra xử trảm. Trong triều đình, ai nấy đều sống trong tâm trạng bất an. Một câu nói không vừa ý nhà vua, một bản tấu trình không đúng lúc, thậm chí một lời giải thích bị coi là ngụy biện, cũng có thể khiến người ta mất đầu.
Đội trưởng đội thồ muối càng không có lý do gì để tin rằng mình sẽ được khoan dung. Vì vậy, hắn đã đưa ra một quyết định hết sức ngu xuẩn nhưng cũng dễ hiểu: bỏ trốn.
