Ba người đi thêm chừng nửa dặm nữa thì thấy ở đầu làng Long Động có một cây đa cổ thụ cực lớn. Thân cây phải đến cả chục người ôm mới xuể, những rễ phụ buông xuống như từng bức rèm màu nâu sẫm. Dưới gốc đa có dựng một quán nước nhỏ lợp tranh. Có mấy người đang ngồi nghỉ chân trên hai chiếc chõng tre, vừa uống nước chè xanh vừa ăn nhãn, trò chuyện rôm rả.
Một lão nông đang phe phẩy chiếc quạt mo cau, vừa nhìn thấy ba người liền cười lớn:
- A! Có khách phương xa đến chơi!
Lê Chí Thành lập tức bước lên, chắp tay hành lễ:
- Xin kính chào các ông, các bà. Chúng tôi là học trò đi du học các nơi, ngang qua quý địa, xin được nghỉ chân một lát.
Mấy người nông dân nghe vậy đều vui vẻ chào hỏi. Một ông già chừng hơn sáu mươi tuổi, tóc bạc nửa đầu nhưng thân thể vẫn còn khỏe mạnh, bước tới cười ha hả:
- Các cậu khóa(1) đi đâu mà vội? Mau vào đây nghỉ ngơi, ăn nhãn uống nước rồi hãy đi!
1. “Cậu khoá” là cách gọi những người đi học (thư sinh) trong dân gian Việt Nam xưa. Nhẽ ra phải thi đỗ kỳ thi sát hạch ở địa phương mới được gọi là “khoá sinh”, nhưng về sau khi gặp những người học trò, muốn tỏ ý tôn trọng thì người ta đều gọi là “cậu khoá”.
Nguyên Hy từ nhỏ sống trong cung, chưa bao giờ thấy người dân quê chất phác và nhiệt tình đến vậy, trong lòng không khỏi cảm động. Ba người liền chắp tay cảm tạ rồi ngồi xuống.
Một người phụ nữ tầm bốn mươi tuổi mang đến mấy chiếc bát gốm nhỏ, rót nước chè xanh vào. Chè nóng toả hương thơm ngào ngạt, người phụ nữ dùng hai tay bưng từng bát mang tới chỗ bọn Nguyên Hy. Bà mỉm cười:
- Nhà quê chẳng có gì quý giá, xin các cậu khóa dùng tạm bát nước.
Nguyên Hy vội đứng dậy nhận lấy:
- Đa tạ đại nương.
Ngay sau đó, một đứa bé chừng mười tuổi ôm chiếc nón lá đầy nhãn chạy tới, mặt mũi lấm lem nhưng nụ cười vô cùng hồn nhiên:
- Các cậu khóa ăn nhãn đi! Nhãn nhà cháu đấy!
Nguyên Hy bóc thử một quả. Thịt nhãn dày, trắng trong như ngọc, vừa đưa vào miệng đã tan ra thành vị ngọt thanh mát.
Chàng không nhịn được khen:
- Nhãn ngon quá!
Cả đám nông dân lập tức cười vang. Ông già vuốt chòm râu bạc, tự hào:
- Nhãn Long Động chúng tôi nổi tiếng khắp vùng đấy!
Mọi người ngồi trò chuyện thêm một hồi. Thấy không khí đã thân mật, Lê Chí Thành mới giả vờ thuận miệng hỏi:
- Thưa cụ, cánh đồng ở đây rộng quá. Chẳng hay nhà cụ có bao nhiêu sào ruộng?
Nghe câu hỏi ấy, mấy người nông dân đều nhìn nhau rồi bất giác mỉm cười.
Ông lão khẽ thở dài, đưa tay chỉ ra cánh đồng bát ngát trước mặt:
- Các cậu khóa là người nơi khác đến nên chưa biết. Từ đây nhìn ra đến tận con sông phía xa kia, toàn bộ đều là ruộng của nhà cụ lớn Dao cả.
Nguyên Hy và Hoàng An đồng thời giật mình. Nguyên Hy khẽ cau mày, đưa mắt nhìn cánh đồng lúa xanh bát ngát phía trước rồi hỏi:
- Xin hỏi cụ, “cụ lớn Dao” mà cụ vừa nhắc đến là ai, sao lại có nhiều ruộng đất đến vậy?
Ông lão nghe hỏi thì bật cười sang sảng, đôi mắt già nua ánh lên vẻ tự hào:
- Ha ha ha! Các cậu khóa quả nhiên là người nơi khác đến, chứ ở vùng Nam Sách này, từ đứa trẻ lên năm cho đến cụ già tám mươi, ai mà chẳng biết đến cụ lớn Dao?
Nói rồi, ông vuốt chòm râu bạc, hỏi lại:
- Các cậu là người học chữ nghĩa, chắc đã từng nghe nói đến ngài Lưỡng quốc trạng nguyên Mạc Đĩnh Chi rồi chứ?
Ba người Nguyên Hy đồng loạt gật đầu. Lê Chí Thành đáp:
- Dạ, chúng cháu từng đọc trong sách sử. Nghe nói ngài Mạc trạng nguyên văn tài quán thế, lại nổi tiếng thanh liêm, được cả triều Nguyên bên phương Bắc kính phục.
Nghe vậy, ông lão càng thêm đắc ý, ngồi thẳng lưng lên:
- Đúng thế! Mà làng Long Động của chúng tôi đây chính là quê hương của ngài Lưỡng quốc trạng nguyên. Còn cụ lớn Dao mà các cậu hỏi, chính là trưởng nam của ngài Mạc trạng nguyên đấy!
Mấy người nông dân ngồi bên cạnh cũng đều gật gù, trên mặt lộ rõ vẻ kính trọng.
Dù đã biết từ trước, nhưng ba người vẫn cố ý làm ra vẻ ngạc nhiên. Hoàng An hỏi tiếp:
- Thì ra là con trai của Mạc trạng nguyên! Nhưng chúng cháu thấy cả cánh đồng rộng lớn như vậy đều thuộc về nhà cụ lớn Dao. Chắc hẳn cụ đã mua lại ruộng đất của dân làng, nên bà con mới phải đi cấy thuê?
Nghe vậy, ông lão lập tức xua tay:
- Không phải! Không phải như thế!
Ông chỉ tay về phía cánh đồng xa xa, chậm rãi nói:
- Số ruộng ấy phần lớn là ruộng phong thưởng mà triều đình ban cho ngài Mạc trạng nguyên từ mấy chục năm trước. Ngoài ra, qua nhiều đời khai khẩn thêm nên mới được như vậy. Còn dân làng chúng tôi cũng đều có ruộng riêng cả, chỉ là ít nhiều khác nhau thôi.
Một người đàn ông trung niên ngồi bên cạnh tiếp lời:
- Nhà tôi có năm sào ruộng tổ tiên để lại. Nhưng mỗi năm làm xong, trừ thuế má và các khoản đóng góp, cũng chẳng còn được bao nhiêu. Bởi vậy mới xin đi cấy thêm cho nhà cụ lớn Dao để kiếm thêm thóc.
Nguyên Hy nghe vậy thì giả vờ thở dài:
- Vậy chắc bà con đi cấy thuê phải chịu thiệt thòi lắm?
Lời vừa dứt, cả đám nông dân đều bật cười.
Ông lão chống gậy lắc đầu:
- Các cậu khóa lại không biết rồi! Ở vùng này, người ta còn tranh nhau để được cấy ruộng nhà cụ lớn Dao nữa là khác!
- Thật vậy sao?
Nguyên Hy mở to mắt, làm ra vẻ không tin.
Ông lão cười ha hả:
- Chẳng lẽ lão già này lại nói dối các cậu?
Ông nhặt một cành cây khô, vạch xuống đất:
- Các cậu thử tính xem. Nếu cày cấy ruộng của mình, cứ mười phần thóc thu được thì phải nộp thuế cho triều đình, nộp tô cho làng xã, đóng góp cho họ tộc, sửa cầu, đắp đường... cộng lại cũng mất đến năm sáu phần. Cuối cùng chỉ còn giữ được bốn phần, nhiều khi còn chẳng đủ ăn.
Ông lại vạch thêm một đường nữa:
- Nhưng nếu cấy ruộng của cụ lớn Dao, mười phần thóc thì nhà cụ chỉ lấy ba phần, còn cho chúng tôi giữ tới bảy phần. Đã thế, những năm mất mùa hoặc lụt bão, cụ còn miễn luôn tiền tô.
Một phụ nữ trung niên ngồi gần đó liền chen vào:
- Năm kia nước sông dâng cao, ruộng nhà tôi mất trắng. Cụ lớn chẳng những không thu một hạt thóc nào, mà còn cho nhà tôi vay năm thạch gạo để ăn qua mùa giáp hạt.
Một người khác cũng gật đầu:
- Nhà tôi năm ngoái có đứa con trai bị bệnh nặng. Cụ lớn nghe tin liền sai người mang thuốc đến, còn cho mượn tiền chữa bệnh. Đến nay nhà tôi vẫn chưa trả hết, cụ cũng chưa từng hỏi tới.
Ông lão vuốt râu, giọng đầy cảm khái:
- Nhà cụ Dao có mấy chục kho thóc lớn, nhà nào thiếu ăn cứ đến vay, khi nào khá giả thì trả, không khá giả thì thôi. Nhờ vậy, bao nhiêu năm nay trong vùng này chưa từng có nhà ai phải đói cả.
Nguyên Hy và Lê Chí Thành bất giác nhìn nhau, trong mắt cả hai đều hiện lên vẻ kinh ngạc.
Ông lão dường như càng nói càng hăng hái:
- Không chỉ vậy đâu! Trẻ con trong làng nghèo quá không có tiền học chữ, cụ lớn còn mời thầy đồ về mở lớp, nuôi cơm cho học trò. Mỗi năm đến mùa đông, nhà cụ lại phát áo bông cho người già neo đơn. Trong làng có người chết không có tiền mai táng, cụ cũng cho người mang tiền đến giúp.
Một bà lão tóc bạc ngồi phía sau chợt lau khóe mắt, chậm rãi nói:
- Lão thân sống hơn bảy mươi năm rồi. Chồng chết sớm, con trai cũng mất trong chiến trận. Nếu không có nhà cụ lớn cưu mang, chắc mẹ con tôi đã chết đói từ lâu. Trong lòng chúng tôi, cụ lớn chẳng khác gì Bồ Tát sống vậy.
Cả khoảng sân dưới gốc đa bỗng im lặng trong giây lát. Chỉ còn tiếng gió thu thổi qua những tán nhãn và tiếng chim sẻ ríu rít trên cành. Nguyên Hy khẽ cúi đầu, trong lòng không khỏi chấn động. Chàng chợt nhớ đến lá đơn kiện mà hai mẹ con người đàn bà nọ đã dâng lên giữa đường ở Thăng Long. Một bên là lời tố cáo “cường hào ác bá, cướp đất hại dân”. Một bên lại là những lời ca tụng xuất phát từ tận đáy lòng của những người nông dân chất phác.
Chàng chậm rãi nâng bát chè lên uống một ngụm, rồi nhìn sang Hoàng An. Hoàng An cũng đang nhìn chàng, khẽ gật đầu. Hai người đều hiểu rằng, vụ án này e rằng phức tạp hơn họ tưởng rất nhiều.
Lê Chí Thành nghe đến đó thì khẽ nhíu mày, làm ra vẻ bán tín bán nghi, chắp tay hỏi lại:
- Thưa cụ, cụ nói nhà cụ lớn Dao chỉ giữ ba phần, còn bảy phần giao cho người làm ruộng, lại còn cho gửi thóc vào kho. Nhưng nếu sau này bà con đến lấy, nhỡ người nhà cụ lớn không chịu trả thì biết làm sao?
Ông lão vừa nghe xong, sắc mặt lập tức trở nên nghiêm nghị. Ông chống cây gậy tre xuống đất một cái "cộp", rồi lắc đầu nói:
- Các cậu đừng nói thế phải tội, cụ lớn Dao là người nhân đức đàng hoàng, lại rất thương người, không bao giờ có chuyện hứa mà không trả!
Mấy người nông dân ngồi xung quanh cũng đều lộ vẻ không vui. Một người đàn ông trung niên đặt mạnh bát nước chè xuống chõng tre:
- Cả vùng Nam Sách này ai không biết nhà cụ lớn là gia đình nhân nghĩa? Từ đời cụ Trạng đến đời cụ lớn Dao, chưa bao giờ có chuyện nuốt lời với dân!
Ông lão vuốt chòm râu bạc, chậm rãi nói tiếp:
- Ngày mùa, khi chúng tôi mang thóc đến kho nhà cụ lớn gửi, gia nhân đều cân đong cẩn thận, ghi rõ số lượng vào sổ, rồi viết biên nhận đóng dấu giao cho từng nhà. Đến khi cần ăn, chỉ việc cầm giấy ấy tới lĩnh thóc về. Thiếu một đấu, một bát cũng không có.
Một bà lão ngồi bên cạnh cũng xen vào:
- Nhà tôi năm ngoái gửi tám thạch thóc, đến mùa giáp hạt lấy về đủ cả tám thạch. Còn được người nhà cụ lớn cho thêm một đấu vì bảo thóc năm ấy được mùa.
Cả đám người đều bật cười. Nguyên Hy ngồi nghe mà trong lòng càng thêm kinh ngạc. Lê Chí Thành lại hỏi:
- Vậy thưa cụ, nếu bà con không cấy cho nhà cụ lớn Dao mà cấy cho nhà khác thì có chuyện ấy không?